Top 4 # Thuốc Fluoxetine Hoi Dap Bac Si Xem Nhiều Nhất, Mới Nhất 2/2023 # Top Trend | Visuantoancuaban.com

Vi Sinh Vat Hoc (Duoc Si)

LỜI GIỚI THIỆU

Page 1 of 263

BỘ Y TẾ

VI SINH VẬT HỌC (DÙNG CHO ĐÀO TẠO DƯỢC SỸ ĐẠI HỌC) MÃ SỐ: Đ.20.Y.03

Chỉ đạo biên soạn: VỤ KHOA HỌC VÀ ĐÀO TẠO – BỘ Y TẾ Chủ biên: chúng tôi CAO VĂN THU Những người biên soạn: ThS. TRẦN TRỊNH CÔNG TS. KIỀU KHẮC ĐÔN

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 2 of 263

ThS. NGUYỄN LIÊN HƯƠNG CN. NGUYỄN LỆ PHI chúng tôi CAO VĂN THU Tham gia tổ chức bản thảo: ThS. PHÍ VĂN THÂM TS. NGUYỄN MẠNH PHA

LỜI GIỚI THIỆU

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 3 of 263

Thực hiện một số điều của Luật Giáo dục, Bộ Giáo dục & Đào tạo và Bộ Y tế đã ban hành chương trình khung đào tạo Dược sỹ Đại học. Bộ Y tế tổ chức biên soạn tài liệu dạy – học các môn cơ sở và chuyên môn theo chương trình trên nhằm từng bước xây dựng bộ sách đạt chuẩn chuyên môn trong công tác đào tạo nhân lực y tế. Sách Vi sinh vật học được biên soạn dựa vào chương trình giáo dục của Trường Đại học Dược Hà Nội trên cơ sở chương trình khung đã được phê duyệt. Sách được tập thể các nhà giáo giàu kinh nghiệm của Trường Đại học Dược Hà Nội biên soạn theo phương châm: Kiến thức cơ bản, hệ thống; nội dung chính xác, khoa học; cập nhật các tiến bộ khoa học, kỹ thuật hiện đại và thực tiễn Việt Nam. Sách Vi sinh vật học đã được Hội đồng chuyên môn thẩm định sách và tài liệu dạy – học chuyên ngành Dược sỹ Đại học của Bộ Y tế thẩm định năm 2008. Bộ Y tế quyết định ban hành tài liệu dạy – học đạt chuẩn chuyên môn của ngành trong giai đoạn hiện nay. Trong thời gian từ 3 đến 5 năm, sách phải được chỉnh lý, bổ sung và cập nhật. Bộ Y tế chân thành cảm ơn các tác giả đã bỏ nhiều công sức để hoàn thành cuốn sách; cảm ơn chúng tôi Nguyễn Văn Thanh, chúng tôi Lê Hồng Hinh đã đọc và phản biện để cuốn sách sớm hoàn thành, kịp thời phục vụ cho công tác đào tạo nhân lực y tế. Lần đầu xuất bản, chúng tôi mong nhận được ý kiến đóng góp của đồng nghiệp, các bạn sinh viên và các độc giả để lần xuất bản sau sách được hoàn thiện hơn. VỤ KHOA HỌC VÀ ĐÀO TẠO – BỘ Y TẾ

LỜI NÓI ĐẦU

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 4 of 263

liệu Vi sinh vật học này sẽ góp phần tạo nên một phần nền tảng kiến thức cần thiết cho các dược sĩ tương lai. Dù đã rất cố gắng nhưng do thời gian có hạn nên sách có thể còn nhiều khiếm khuyết. Các tác giả rất mong nhận được những ý kiến đóng góp cho sách được hoàn thiện hơn trong những lần xuất bản sau. Xin chân thành cảm ơn. CÁC TÁC GIẢ

DANH MỤC CHỮ VIẾT TẮT A ADCC ADN (DNA) AIDS ARN (RNA) ADP ASLO AMP APC ATP BCAK BCAT BCG BCTT BHK BM BT BW C Ca-DPA CD CM CMI CPD 50 CPE CW DAP DIP EAEC ED EDTA EHEC ELISA EMP EPEC ETEC F F+

Adenin Gây độc tế bào phụ thuộc kháng thể – Antibody dependent cellular cytotoxicity Acid 2′ – deoxyribonucleic Hội chứng suy giảm miễn dịch mắc phải (Acquired Immunodeficiency Syndrome) Acid ribonucleic Adenosin diphosphat Anti streptolyzin O Adenosin monophosphat Tế bào trình diện kháng nguyên – Antigen presenting cell Adenosin triphosphat Bạch cầu ái kiềm Bạch cầu ái toan Vaccin phòng lao Bạch cầu hạt trung tính Tế bào thận chuột đất Biovar mouse Biovar trachoma Bodet – Wassemann Cytosin Calci dipicolinat Phân lớp – biệt hoá, Class – differenciation Cytoplasmic membrane – Màng tế bào chất Cell mediated immun – Miễn dịch qua trung gian tế bào Cytopathic Dose 50% – Liều huỷ hoại 50% số tế bào Cytopathic effect – Tác dụng phá huỷ tế bào Cell wall – Thành tế bào Acid diaminopimelic Defective interfering particle – Tạo ra hạt virus không hoàn chỉnh Enteroadherent E. coli – E. coli bám dính đường ruột Entner – Doudoroff Pathway – Con đường Entner – Doudoroff Ethylendiamintetraacetat Entero haemorrhagic E. coli – Nhóm E. coli gây chảy máu đường ruột Enzyme Linked Immunosorbent Assay – Thử nghiệm hấp phụ miễn dịch liên kết enzyme Embden – Mayerhoff – Parnas Pathway – Con đường đường phân Entero pathogenic E. coli – E. coli gây bệnh đường ruột Entero toxigenic E. coli – E. coli sinh độc tố ruột Fungus – Nấm Plasmid giới tính

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

FAD FADH2

Page 5 of 263

Flavin adenin dinucleotid dạng oxy hoá Flavin adenin dinucleotid dạng khử hoá

FHA FMN FTA

Filamentous hemagglutinin – sợi ngưng kết hồng cầu Flavin mononucleotid Fluorescence Treponema Antibody – phản ứng miễn dịch huỳnh quang gián tiếp G Guanin – G (hoặc Gram(-)) Gram(âm) G+ (hoặc Gram(+)) Gram dương GDP Guanosin dinucleotid GTP Guanosin trinucleotid HAAg Kháng nguyên của HAV HAV Hepatitis A Virus -Virus viêm gan A HBV Hepatitis B Virus – Virus viêm gan B HCV Hepatitis C Virus – Virus viêm gan C HDV Hepatitis D Virus – Virus viêm gan D HEV Hepatitis E Virus – Virus viêm gan E hGH Yếu tố sinh trưởng người HIV Human Immunodeficiency Virus – Virus suy giảm miễn dịch người HLA Human Leucocyte Antigen – Kháng nguyên bề mặt bạch cầu người HMP Hexozo – monophosphat pathway – Con đường hexozo – monophosphat HSV Herpes simplex virus ICAM Intercellular Adhere Molecule – Phân tử kết dính liên tế bào IG Immunoglobulin IL Interleukin IS Insertion sequence KDPG 2-keto-3-deoxy-6-phosphat-gluconat pathway – Con đường 2-keto-3-deoxy-6-phosphat-gluconat KKT Kháng kháng thể KN Kháng nguyên KN H Kháng nguyên lông KN K Kháng nguyên vỏ KN O Kháng nguyên vách KT Kháng thể LD50 Median lethal dose – Liều chết trung bình LFA-1(Lympho Function Antigen): LGV LPS LT LTA MAC MAF MGG MHC MLD MRSA My NAD+ NADH2

Kháng nguyên chức năng của lympho bào Biovar lymphogalunoma venerum Lipopolysaccharid Thermolabile toxin – Độc tố ruột Acid lipotechoic Membrane attack complex – Phức hợp tấn công màng Macrophage activating factor – Yếu tố hoạt hoá đại thực bào Nhuộm màu May – Grunwald – Giemsa Major Histocompatibility Complex – Phức hợp hoà hợp mô chủ yếu Minimal Lethal Dose – Liều chết tối thiểu Methicillin resistant S. aureus Mycobacterium – Trực khuẩn lao Nicotin adenosin dinucleotid dạng oxy hoá Nicotin adenosin dinucleotid dạng khử hoá

NADP+

Nicotin adenosin trinucleotid dạng oxy hoá

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

NADPH2 NK NST OM OMP PCR PEP PFU PG PHMD PL PT RIA RLB RLO RSV SAD SAT SDA SERODIA SIg T TBC TCA TCBS TCR TPHA TPI U VDRL VK VSV WHO

Page 6 of 263

Nicotin adenosin trinucleotid dạng khử hoá Natural killer – Tế bào diệt tự nhiên Nhiễm sắc thể Outer membrane – Lớp màng ngoài Outer membrane protein – Protein màng ngoài Polymerase chain reaction – Phản ứng chuỗi trùng hợp Phosphoenolpyruvat Plaque forming unit – Đơn vị tạo vùng tan Peptidoglycan Phức hợp miễn dịch Phospholipid Pertussis toxin – Độc tố ho gà Radioimmunoassay- Thử nghiệm miễn dịch phóng xạ Rickettsia like Bacteria – Vi khuẩn loại Rickettsia Rickettsia -like organism – Cơ thể loại Rickettsia Respiratory Syncytial Virus – Virus hợp bào hô hấp Huyết thanh chống bạch hầu Serum antitetanic – Huyết thanh chống uốn ván Môi trường Sabouraud Kỹ thuật ngưng kết Latex nhanh Surface Immunoglobulin Thymin Tế bào chất Chu trình tricarboxylic acid Thiosulfat, Citrate Bile Salts, Saccarose T cell receptor – Thụ thể tế bào T Treponema pallidum Haemagglutination – phản ứng ngưng kết hồng cầu thụ động Treponema pallidum Immobilisation – Bất động Treponema pallidum Uracil Veneral Disease Research Laboratories Vi khuẩn Vi sinh vật World Health Organisation – Tổ chức Y tế thế giới

MỞ ĐẦU

Vi sinh vật học (Microbiology) – bộ môn khoa học của khoa học sự sống nghiên cứu các VSV (microorganisms), những sinh vật vi kích thước không thể quan sát được bằng mắt thường. Hình thái đại thể của các VSV mà chúng ta nhìn thấy được là các tập đoàn đông đảo các VSV. Quan sát riêng

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 7 of 263

1. VÀI NÉT VỀ LỊCH SỬ PHÁT TRIỂN CỦA VI SINH VẬT HỌC Vi sinh vật là những sinh vật xuất hiện trước tiên trên Trái Đất, và loài người từ xa xưa tuy chưa có bằng chứng cụ thể nhưng đã ý thức được sự tồn tại của các VSV và đã ứng dụng chúng trong đời sống như lên men rượu, bia, muối dưa, làm tương, làm dấm, làm sữa chua, làm phomat, thuộc da,… Trong Kim tự tháp cổ Ai Cập còn có cả các hình vẽ mô tả cách nấu bia cho các Pharaon. Tuy nhiên trong thời kỳ cổ đại chưa thể đề cập đến học thuyết khoa học, mà những điều còn lại ngày nay chúng ta tiếp nhận được là các quan sát, ghi chép, điều chế thủ công. Đến tận thế kỷ XVII, nhà sáng chế Hà Lan Antonie van Levenhoek (1632 – 1723) với sáng chế ra kính hiển vi quang học (độ phóng đại khoảng 270 lần) đầu tiên trên thế giới đã cho phép ông quan sát được các vi khuẩn và các động vật nguyên sinh mà ông gọi là những “động vật vô cùng nhỏ bé”, với số lượng nhiều hơn dân số Hà Lan ở trong miệng. Edward Jenner (1749 – 1823), bác sĩ người Anh là người đầu tiên sáng chế ra phương pháp chủng mủ đậu bò cho người để phòng bệnh đậu mùa, một căn bệnh hết sức nguy hiểm. Và cũng chính bác sĩ Edward Jenner là người đầu tiên sử dụng thuật ngữ vaccin (vaccin, từ gốc Latin: Vaccinae có nghĩa là bệnh đậu mùa bò) trên thế giới. Nhà bác học vĩ đại người Pháp Luis Pasteur (1822-1895) đã mở đầu kỷ nguyên mới nghiên cứu về sinh lý học VSV. Ông được coi là ông tổ của vi sinh vật học với hàng loạt phát kiến vĩ đại. Ông đã chứng minh bản chất của nhiều quá trình lên men (ancol ethylic, acid lactic, acid acetic,…), thực hiện thành công thí nghiệm phủ định thuyết tự sinh (spontaneous-generation hypothesis), phát hiện nhiều vi khuẩn gây bệnh cho người và động vật (vi khuẩn gây bệnh than, bào tử trùng, tụ cầu, liên cầu, mô não cầu (cùng với Chamberland, Roux và Thuillier), phát minh ra vaccin phòng chống nhiều căn bệnh nguy hiểm (vaccin phòng tả gà, vaccin phòng bệnh than), và xuất sắc nhất là vaccin phòng ngừa bệnh dại (ngày 6/7/1885 là ngày mà Pasteur đã dùng liều vaccin trừ dại đầu tiên trên thế giới để cứu mạng sống một bé gái người Pháp 9 tuổi là Joseph Meister bị chó dại cắn). Nhà bác học Đức Robert Koch (1843 – 1910) đã cộng tác đắc lực với Pasteur. Ông đã phát hiện ra vi khuẩn lao, vi khuẩn tả và sáng tạo ra phương pháp phân lập thuần khiết VSV bằng cách nuôi cấy chúng trên các môi trường đặc (solid medium) và cách nhuộm màu chúng. Học trò J.R. Petri của Robert Koch là người đã sáng tạo ra những chiếc hộp lồng ngày nay mang tên ông. Người đặt nền móng cho Miễn dịch học (Immunology) là nhà khoa học Nga Ilya Ilitch Metchnikov (1845 – 1916) với học thuyết “thực bào” nổi tiếng. Năm 1908 ông cùng với Erhlich

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 8 of 263

2. ĐẶC ĐIỂM CHUNG CỦA VI SINH VẬT

2.1. Kích thước của vi sinh vật rất nhỏ bé Kích thước của các vi khuẩn, xạ khuẩn, vi nấm rất nhỏ bé, thường được đo bằng đơn vị micromet (1µm = 10 -3 mm, hay 10 -6m); kích thước của các virus còn nhỏ hơn nhiều nên được đo bằng nanomet (1nm =10-3µm = 10-6mm; 1Ao = 10-7mm = 10-1nm) – một vài đến vài trăm nanomet. Kích thước nhỏ bé nhưng diện tích bề mặt tiếp xúc của quần thể các tế bào VSV lại rất lớn. Ví dụ: một lượng tế bào cầu khuẩn với thể tích 1cm3 có diện tích bề mặt là 6m2 (6m2/1cm3). Đây là một trong những điều kiện tiên quyết rất thuận lợi để VSV có thể trao đổi chất mạnh mẽ với môi trường, thực hiện các chức năng sống sôi động.

2.2. Vi sinh vật hấp thụ nhiều, chuyển hoá nhanh, vòng đời ngắn Tuy nhỏ bé (nếu không nói là nhỏ bé nhất) nhưng VSV lại là các sinh vật có khả năng hấp thụ và chuyển hoá chất dinh dưỡng mạnh hơn hẳn so với các sinh vật khác trong sinh giới như các sinh vật bậc cao: vi khuẩn lactic (Lactobacillus) trong một giờ có thể phân giải một lượng đường lactose nhiều gấp 1.000 – 10.000 lần khối lượng cơ thể của chúng. Nếu tính số µl O2 mà một mg chất khô tế bào sinh vật tiêu thụ trong 1 giờ (tốc độ tiêu thụ thể tích oxy – QO2) thì ở mô lá hoặc mô rễ thực vật là 0,5 – 4,0, ở tổ chức mô gan và thận động vật là 10 – 20, còn ở nấm men S. cerevisiae là 110, ở vi khuẩn chi Pseudomonas là 1.200, ở vi khuẩn chi Azotobacter là 2.000. Đặc điểm này cho phép VSV đóng vai trò to lớn trong các chu kỳ tuần hoàn vật chất trong tự nhiên, tái tạo môi trường sống cho sinh giới, cũng như khả năng sử dụng hữu ích các VSV thích hợp trong đời sống của con người. Với những khả năng đặc biệt nhưng chu kỳ vòng đời của VSV lại ngắn, đây cũng có thể là đặc tính riêng đổi mới chất sống của thế giới vi mô.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 9 of 263

2.3. Vi sinh vật sinh trưởng nhanh, phát triển mạnh Nhờ hấp thụ nhiều và chuyển hoá nhanh nên các VSV có tốc độ sinh trưởng và phát triển rất mạnh mẽ so với các sinh vật khác, các VSV có tốc độ sinh trưởng và sinh sôi nảy nở vượt trội hơn hẳn. Vi khuẩn E. coli sống cộng sinh trong ruột người, nếu được đưa vào trong điều kiện thích hợp và sau thời gian tiềm phát, trung bình cứ sau 12 – 20 phút lại sinh ra một thế hệ mới (số tế bào hoặc sinh khối khô tăng gấp đôi). Tính theo lý thuyết (với thời gian thế hệ 20 phút) thì sau 1 ngày đêm (phân chia 72 lần) từ một tế bào ban đầu có thể sản sinh ra lượng VSV có sinh khối (biomass) nặng tới 4722 tấn! Tuy nhiên trong thực tế, lượng vi khuẩn này chỉ đạt đến 1010 – 1012 tế bào trong 1ml dịch nuôi cấy mà thôi. Nấm men S. cerevisiae, với thời gian thế hệ 110 – 120 phút, khi lên men SCP (single cell protein) cho tốc độ tạo sinh khối cao hơn của bò gấp 100.000 lần. Thời gian thế hệ của tảo Chlorella là 7 giờ, của vi khuẩn lam Nostoc là 23 giờ.

2.4. Vi sinh vật thích ứng mạnh và dễ phát sinh biến dị Năng lực thích nghi của VSV vượt xa của động vật và thực vật. Vì kích thước nhỏ buộc VSV phải uốn theo sự đỏng đảnh của môi trường để tồn tại và phát triển, nhưng cũng chính vì thế mà trải qua hàng trăm triệu năm tiến hoá, VSV đã tạo ra những cơ chế điều chỉnh chuyển hoá thích hợp để thích nghi với điều kiện sống bất lợi của môi trường. Lượng enzym thích ứng có trong các tế bào VSV chiếm tới khoảng 10% protein nói chung chứng tỏ khả năng biến đổi vật chất, cải tạo môi trường thích nghi cao của chúng. Do có nhiều khả năng biến đổi thích nghi, các VSV có thể sống, phát triển được ngay cả trong các điều kiện rất khắc nghiệt. Một số loài có thể sống được trong các điều kiện hoàn toàn không có oxy tự do (VSV kỵ khí), một số loài (nấm) có thể tồn tại và phát triển thành váng dày trong các bể ngâm xác có nồng độ phenol cao. Một số VSV có thể thích nghi với nhiệt độ trên 70OC, một số khác lại có thể tồn tại ở nồng độ muối ăn 32%. Vi khuẩn Thiobacillus thioxidans có thể sinh trưởng ở pH 0,5, còn Thiobacillus denitrificans lại thích nghi với pH 10,7, Micrococcus radiodurans chịu được bức xạ cường độ cao. Ở nơi sâu nhất trong đại dương 11.034m (áp lực lớn hơn 1.104 atm) vẫn có VSV sinh sống, chủ yếu là các vi khuẩn lưu huỳnh. Ở VSV cũng dễ phát sinh các biến dị, đây cũng là đặc tính tự nhiên của chất liệu di truyền trong sinh giới. Hình thức biến dị hay gặp nhất là đột biến gen (gene mutation). Những đột biến này thường xảy ra với tần suất 10-10 – 10-5 làm cho VSV có những thay đổi về hình thái, cấu tạo, kiểu chuyển hoá vật chất, cấu trúc kháng nguyên, khả năng kháng thuốc,… Bên cạnh những đột biến có lợi được sử dụng cũng có những đột biến có hại cần giảm thiểu hoặc chống lại.

2.5. Vi sinh vật phân bố rộng, chủng loại nhiều VSV phân bố ở khắp mọi nơi trên Trái Đất. VSV có mặt ở trong đất; trong nước; trong không khí; trên và trong các đồ vật dụng; trên và trong cơ thể của nhiều loài sinh vật. Như vậy có thể tìm thấy các VSV ở mọi nơi. Về chủng loại, các VSV cũng hết sức phong phú: ngày nay con người đã biết đến trên trăm nghìn loài VSV. Tuy nhiên theo quan niệm của nhiều nhà khoa học, chúng ta mới chỉ biết được khoảng 1 – 2% số loài VSV có trong tự nhiên mà thôi và khả năng phân lập, phát hiện được các VSV mới trong tương lai với những tính trạng mới đến nay chưa biết vẫn có xác suất rất lớn.

3. VỊ TRÍ CỦA VI SINH VẬT TRONG SINH GIỚI Nghiên cứu thế giới hữu sinh, các nhà khoa học đã có nhiều cố gắng phân chia sinh giới ra thành một số giới để dễ hệ thống hoá, trong đó hệ thống phân giới của Whittaker (1969) được chấp nhận rộng rãi bao gồm 5 giới: Monera, Protista, Plantae, Fungi và Animalia. Các VSV chiếm hoàn toàn giới Monera và một phần giới Fungi. Tuy nhiên trong hệ thống phân giới này cần phải bổ sung các virus vào thành một lớp của giới Monera. Có hệ thống phân giới chia thế giới hữu sinh thành 3

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 10 of 263

nhóm, 6 giới, cũng khá thông dụng. Tên khoa học của VSV được gọi theo tiếng Latin bao gồm 2 từ: từ đầu chỉ tên chi (Genus) được viết hoa, từ sau chỉ tên loài. Mới gần đây, trong tài liệu chuyên ngành, tên khoa học của mỗi loài VSV được viết nghiêng. Ví dụ: Bacillus cereus, Bacillus subtilis, Clostridium acetobutilicum, Diplococcus pneumoniae, Escherichia coli, Haemophyllus influenzae, Micromonospora purpurea var. nigrecens, Nocardia mediteranei, Penicillium chrysogenum, Penicillium notatum, Penicillium maneffei, Pseudomonas aeruginosa, Streptomyces aureofaciens, Streptomyces fradiae, Streptomyces griseus, Streptomyces kanamiceticus, Streptomyces noursei,… Viết tắt tên khoa học được viết từ đầu bằng chữ cái đầu viết hoa, từ thứ hai viết nguyên gốc. Ví dụ Escherichia coli viết tắt là E. coli.

4. PHÂN BỐ VI SINH VẬT TRONG TỰ NHIÊN Như đã đề cập ở trên, VSV được phân bố hết sức rộng rãi trong tự nhiên. Mối quan hệ giữa các VSV với nhau và với các sinh vật khác tạo nên khu hệ sinh thái. VSV đóng vai trò hết sức quan trọng trong tuần hoàn vật chất của tự nhiên, nhiều chủng loại VSV rất có ích cho đời sống và kinh tế, tuy nhiên cũng có nhiều loài VSV có hại cho con người khi là nguyên nhân gây ra các bệnh truyền nhiễm nguy hiểm.

4.1. Vi sinh vật ở trong đất và trong nước Nước có thể là nơi các VSV đầu tiên xuất hiện như là sinh vật sống nguyên thuỷ cổ đại đầu tiên. Ngày nay đất và nước là môi trường tự nhiên thích hợp cho các loài VSV, nên số lượng và chủng loại các VSV trong các môi trường này là hết sức phong phú, và trong đất là phong phú nhất. Trong 1 gam đất lấy ở tầng canh tác thường có 1 – 22 tỷ vi khuẩn, 0,5 – 14 triệu xạ khuẩn, 3 – 50 triệu vi nấm,… VSV trong nước có mối quan hệ mật thiết và là hàm số của VSV trong đất xung quanh. Số lượng và chủng loại VSV phụ thuộc vào chất lượng nguồn nước. Nước trong khe suối thiên nhiên nguyên sinh chứa ít VSV. Nước biển đại dương cũng có các loài VSV chịu được muối sinh sôi phát triển. Nguồn nước thải thành phố bị nhiễm bẩn có chứa nhiều VSV.

4.2. Vi sinh vật trong không khí Không khí không phải là môi trường thuận lợi cho VSV, nhưng lại là đường truyền bệnh nguy hiểm gây ra các bệnh đường hô hấp. Trung bình có khoảng 10.000 hạt trong 1m3 không khí, trong đó khoảng 4.000 – 4.500 bào tử, tế bào vi khuẩn Gram(+) và Gram(-), đính bào tử nấm. VSV trong không khí thường từ bụi, đất được gió cuốn vào hay phát tán từ các cơ quan sinh sản mang đính bào tử. Ở độ cao khoảng 84km trong không khí người ta vẫn phát hiện thấy có VSV. Các vi khuẩn gây bệnh đường hô hấp có thể từ các hạt nước bọt nhỏ của bệnh nhân khi giao tiếp mà truyền vào đường hô hấp của người lành để gây bệnh. Các chất thải của chim di cư mang mầm bệnh cũng có thể là nguồn lây các bệnh có quy mô khu vực và toàn cầu ngày nay, ví dụ, bệnh cúm gia cầm,… Các VSV thường gặp trong không khí là vi khuẩn lao, vi khuẩn bạch hầu, liên cầu, tụ cầu, phế cầu và các virus thuộc nhóm Myxo.

4.3. Vi sinh vật ở cơ thể người lành Trên bề mặt da và trong các khoang của cơ thể có khá nhiều chủng loại VSV ký sinh. Phần lớn chúng là các VSV lành tính không gây bệnh, nhiều loại là hữu ích. Các VSV đường tiêu hoá tham gia vào các quá trình hấp thụ – chuyển hoá của cơ thể, còn các VSV khác cư trú trên da và trong các khoang cơ thể tạo nên một khu hệ sinh thái ổn định có vai trò bảo vệ cơ thể. Nếu như khu hệ sinh thái này bị rối loạn, chẳng hạn khi dùng kháng sinh đường ruột kéo dài sẽ gây ra chứng loạn khuẩn đường ruột. Khu hệ sinh thái các VSV ổn định còn có khả năng ngăn chặn các VSV gây bệnh thâm nhập và chiếm chỗ trong các bộ phận của cơ thể. Ký sinh trên da chủ yếu là các vi khuẩn Gram(+) như các loại cầu khuẩn, các Corynebacterium (C. pseudodiphterium và C. xeroxis) không có độc lực.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 11 of 263

Trong đường tiêu hoá ở miệng có nhiều VSV phát triển. Đó là các loại cầu khuẩn, trực khuẩn G- , vi khuẩn kỵ khí và một số xoắn khuẩn. Trong hệ thống dạ dày – ruột có nhiều loài VSV cư trú. Do pH acid trong dạ dày, và pH kiềm cũng như nhiều loại enzym trong ruột non mà ở những nơi này có ít VSV. Ngược lại, ở ruột già có số lượng VSV rất lớn, chiếm tới 1/3 khối lượng phân khô và chủ yếu là các VSV kỵ khí, nhiều nhất là vi khuẩn Bacteriodes fragilis với số lượng lên đến 1010 – 1011 tế bào/g phân, gấp 100 – 1.000 lần số lượng vi khuẩn E. coli. E. coli chiếm đa số trong các VSV hiếu khí, với tỷ lệ chiếm khoảng 1%. Các VSV trong đường tiêu hoá đóng vai trò quan trọng trong tiêu hoá triệt để các chất cặn bã thức ăn cũng như cung cấp cho cơ thể một số nhóm B, vitamin K, ngoài ra còn bảo vệ cơ thể theo cơ chế chiếm chỗ trước. Trong đường hô hấp, hốc mũi thường có các loại vi khuẩn ký sinh như tụ cầu vàng, vi khuẩn giả bạch hầu, ở phần sâu hơn có thể có các loại liên cầu, phế cầu, Neisseria, Haemophillus influenzae. Trong khí quản và phế quản hầu như không có VSV ký sinh.

5. CÁC SẢN PHẨM DƯỢC DỤNG CÓ NGUỒN GỐC TỪ VI SINH VẬT Trong tự nhiên có rất nhiều chủng loại VSV có ích có khả năng sinh tổng hợp ra các sinh dược chất, đã và đang được con người khai thác, ứng dụng trong sản xuất dược phẩm bảo vệ sức khoẻ con người và trong nhiều ngành kinh tế khác như thú y, chăn nuôi, trồng trọt, bảo quản thực phẩm,… Ở đây chỉ xin sơ bộ liệt kê một số lớp sản phẩm quan trọng được ứng dụng trong Y Dược học, có nguồn gốc là sản phẩm trao đổi chất của VSV. – Các chất kháng sinh. – Chất thay thế huyết tương. – Các acid hữu cơ, các acid amin, các 5′-nucleotid, các vitamin và các enzym. – Các sản phẩm biến đổi sinh học (bioconversion products). – Các sản phẩm miễn dịch. – Các sản phẩm công nghệ tái tổ hợp ADN. Với sự phát triển mạnh mẽ của khoa học và kỹ thuật hy vọng rằng trong tương lai VSV học với tiềm năng vô tận sẽ có những thành tựu to lớn cùng đóng góp vào sự phát triển chung của nhân loại.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 12 of 263

PHẦN MỘT

Chương 1

HÌNH THÁI VÀ CẤU TẠO TẾ BÀO CÁC VI SINH VẬT PROCARYOTA

Như đã nêu trên, VSV là những sinh vật kích thước rất nhỏ bé, bao gồm VSV nhân nguyên thuỷ (procaryota), VSV nhân thật (eucaryota) và các virus. Trong chương này chúng ta chỉ đề cập đến các VSV procaryota. VSV tiền nhân bao gồm vi khuẩn thật (Eubacteria) và vi khuẩn lam (Cyanobacteria). Vi khuẩn thật bao gồm vi khuẩn (Bacteria), xạ khuẩn (Actinomycetes), và vi khuẩn nguyên thuỷ (Chlamidia, Mycoplasma, Rickettsia).

1. VI KHUẨN (BACTERIA)

1.1. Hình thái và kích thước vi khuẩn Vi khuẩn có hình thái, kích thước đa dạng, khác nhau và được sắp xếp theo cách thức khác nhau. Những dạng hình thái chủ yếu của vi khuẩn là dạng hình cầu, dạng hình que và dạng xoắn, ngoài ra có dạng có cuống và dạng sợi. Đường kính của đa số vi khuẩn thay đổi trong khoảng từ 0,2 – 2,0µm, chiều dài nhìn chung từ khoảng 1,5 – 8,0µm.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 13 of 263

1.1.1. Các cầu khuẩn (Cocci) Các vi khuẩn dạng hình cầu rất đa dạng, tuỳ theo cách thức liên kết các tế bào, mặt giao tiếp mà phân ra thành các chi sau: – Đơn cầu khuẩn: Đây là các cầu khuẩn phát triển riêng rẽ, không có sự gắn kết tế bào: Monococcus – Micrococcus, ví dụ: Micrococcus pyogenes. – Tụ cầu khuẩn (Staphylococcus): Các cầu khuẩn liên kết với nhau thành tập đoàn như chùm nho. Đặc trưng có các loài Staphylococcus aureus, Staphylococcus epidermidis và Staphylococcus saprophyticus,… – Song cầu khuẩn: Các cầu khuẩn liên kết với nhau tạo thành cặp sóng đôi. Tuỳ thuộc vào liên kết theo trục tế bào tạo thành các Diplococcus Gram(+), ví dụ: D. pneumoniae; hay liên kết mặt bên mà tạo thành chi Neisseria Gram(-), ví dụ: Neisseria meningitidis, N. gonorrhoeae,… Trong số các song cầu khuẩn (như các ví dụ nêu trên) một số gây bệnh nguy hiểm cho người. – Tứ cầu khuẩn (Tetracoccus): Các cầu khuẩn liên kết với nhau tạo thành tập hợp 4 cầu khuẩn. – Liên cầu khuẩn (Streptococcus): Các cầu khuẩn liên kết với nhau tạo thành chuỗi: Streptococcus cremoris, Streptococcus faecalis, Streptococcus lactis, Streptococcus pneumoniae, Streptococcus pyogenes, Streptococcus viridans,… 1.1.2. Vi khuẩn hình que (Bacterium – số nhiều Bacteria) Trực khuẩn là nhóm các vi khuẩn hết sức đa dạng, chia làm nhiều bộ với số lượng lớn các chi, loài bao gồm các trực khuẩn ái khí không sinh bào tử hoặc sinh bào tử, trực khuẩn hiếu kỵ khí tuỳ tiện, trực khuẩn kỵ khí bắt buộc, sinh bào tử hoặc không sinh bào tử, bao gồm các loài sau: – Trực khuẩn Gram(-) không sinh bào tử: Escherichia coli (E. coli), E. vulneris, Haemophylus influenzae, Klebsiella pneumoniae, Proteus mirabilis, Proteus vulgaris, Pseudomonas aeruginosa, Pseudomonas denitrificans, Pseudomonas mallai, Pseudomonas pseudomallei, Salmonella typhii, Salmonella typhimurium, Shigella flexneri,… – Trực khuẩn hiếu khí sinh bào tử (nha bào): Các Bacillus, ví dụ: Bacillus anthracis, Bacillus cereus, Bacillus pumillus, Bacillus subtilis, Bacillus thuriensis,… Cả chi Bacillus này có B. anthracis gây bệnh cho người và động vật. – Trực khuẩn kỵ khí không sinh bào tử: Lactobacillus acidophylus, Lactobacillus bulgaricus, Lactobacillus casei, Lactobacillus delbruecki. Các Lactobacillus là các vi khuẩn có ích, cũng như Propionibacterium shermani. – Trực khuẩn kỵ khí tuỳ tiện: Klebsiella pneumoniae. – Trực khuẩn kỵ khí sinh bào tử (nha bào): Các Clostridium, ví dụ: Clostridiun acetobutilicum, Clostridium botulinum, Clostridium butiricum, Clostridium tetani,… Trong số này có Clostridium tetani, gây bệnh uốn ván, Clostridium botulinum gây ngộ độc thức ăn,… 1.1.3. Xoắn khuẩn Trong số các xoắn khuẩn thì phẩy khuẩn có thể coi là dạng trung gian giữa trực khuẩn và xoắn khuẩn thực thụ. – Phẩy khuẩn (Vibrio): Vi khuẩn dạng dấu phẩy, loài gây bệnh là Vibrio cholera, Vibrio parahaemolyticus, Vibrio minicus, Vibrio vulnificus,… – Dạng xoắn thưa (Spirillum): Tế bào dạng hình sin giãn, ví dụ: Spirillum rubrum, Spirillum serpens. – Dạng xoắn khít (Spirochatales): Tế bào có dạng xoắn lò xo, điển hình là các Borelia recurrentis, Leptospira australis, Leptospira ictero – haemorrhagiae, Leptospira interrogans, Leptospira sejroe, Treponema pallidum,… Tế bào vi khuẩn có kích thước rất nhỏ bé. Đường kính của phần lớn vi khuẩn nằm trong khoảng 0,2 – 2,0µm, chiều dài tế bào vào khoảng 1,5 – 8,0µm, và khối lượng rất nhẹ: 1 tỷ tế bào E. coli chỉ nặng 1mg (hình 1.1).

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 14 of 263

Hình 1.1. Hình thái các dạng tế bào vi khuẩn A. Đơn cầu; B. Tụ cầu; C, D. Song cầu; E. Tứ cầu; F. Liên cầu; G, H, I.Trực khuẩn; K. Phẩy khuẩn; L, M. Xoắn khuẩn.

1.2. Cấu tạo Vi khuẩn thuộc nhóm VSV procaryota nên cấu tạo tế bào có đặc thù riêng gồm một số bộ phận chính như sau: thành tế bào, màng tế bào chất, vùng nhân (thể nhân), tế bào chất, vỏ nhày, lông, pili, bào tử (nha bào),… (hình 1.2).

Hình 1.2. Sơ đồ cấu tạo tế bào vi khuẩn

Theo tính chất bắt màu khi nhuộm màu Gram, người ta chia các vi khuẩn thành hai nhóm: vi khuẩn Gram dương (Gram(+)) và vi khuẩn Gram(âm) (Gram(-)). Sự khác biệt ở hai nhóm vi khuẩn này có nguồn gốc từ những khác biệt cơ bản trong thành phần hoá học và cấu tạo thành tế bào của chúng. 1.2.1. Thành tế bào (vách tế bào-cell wall)

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 15 of 263

Dù rất bé nhỏ, nhưng mỗi tế bào vi khuẩn là một cơ thể sống độc lập, tính độc lập này quy định cấu tạo của lớp ngoài cùng – thành tế bào vi khuẩn. Thành tế bào là lớp cấu trúc liên thông khép kín ngoài cùng của vi khuẩn, có độ bền chắc với chức năng duy trì ngoại hình tế bào, bảo vệ tế bào chống lại những điều kiện ngoại cảnh bất lợi. Nồng độ các chất tan của tế bào chất bên trong tế bào thường cao hơn bên ngoài, nếu không có thành tế bào vững chắc, tế bào sẽ bị nổ bởi áp suất thẩm thấu. Sau khi làm co nguyên sinh chất rồi quan sát dưới kính hiển vi điện tử, có thể nghiên cứu được thành tế bào. Có một số dạng vi khuẩn không có vách tế bào, chẳng hạn như sau: thể nguyên sinh (protoplast – G+), thể cầu (tế bào trần – sphaeroplast – G-), vi khuẩn dạng L (L – formes hay L-phase variants – Streptobacillus moniliformis) và Micoplasma. Các chức năng chủ yếu của thành tế bào vi khuẩn: Duy trì ngoại hình tế bào và giúp đề kháng với tác động từ bên ngoài (ví dụ vi khuẩn Gram(+) chịu được áp suất thẩm thấu tới 10 – 15atm, vi khuẩn Gram(-) chịu được áp suất thẩm thấu tới 5 – 10 atm). Ngăn trở sự xâm nhập của một số chất có hại (ví dụ thành tế bào vi khuẩn Gram(-) có thể cản trở sự xâm nhập của một số kháng sinh). Hỗ trợ chuyển động của lông. – Tham gia và kết thúc quá trình phân bào. – Chứa các đặc trưng KN của vi khuẩn. Thành tế bào vi khuẩn là hệ thống sống có cấu trúc phức tạp. Thành tế bào vi khuẩn Gram(+) khác xa so với thành tế bào vi khuẩn Gram(-). Các thành phần cấu tạo của thành tế bào vi khuẩn Gram(+) và Gram(-) cũng rất khác nhau (bảng 1.1).

Thành tế bào là polyme glycopeptid bao gồm peptidoglycan và mucopeptid, hay còn gọi murein tạo thành polyme xốp không tan trong các dung môi thường, khá chắc và bền vững, bao quanh tế bào như một mạng lưới. Thành phần cơ bản của peptidoglycan bao gồm 3 cấu tử: N-acetylglucosamin, acid N-acetylmuramic và tetrapeptid chứa cả L và D acid amin. Hai monome N-acetylglucosamin và acid N-acetylmuramic trùng hợp xen kẽ với nhau tạo thành chuỗi polyme. Tetrapeptid trên mỗi chuỗi peptidoglycan liên kết với tetrapeptid trên các chuỗi khác tạo thành lớp, và tetrapeptid trên các lớp khác nhau liên kết chéo với nhau tạo thành mạng lưới không gian đa lớp vững chắc bao quanh ngoài màng nguyên sinh chất. Đồng thời các thành phần của lưới không gian liên tục được mở ra để monome mới có thể gắn thêm vào, nhờ đó mà tế bào có thể sinh trưởng, phân chia được. Thành tế bào của vi khuẩn Gram(+) là hệ thống mạng lưới peptidoglycan lập thể ba chiều, là polyme gắn kết đa chiều vững chắc (hình 1.3). Thêm vào với lớp peptidoglycan ở các vi khuẩn Gram (+) còn có acid teichoic. Acid teichoic là polyme của D-alanin và glycerol phosphat liên kết với peptidoglycan hoặc màng tế bào chất. Loại acid teichoic liên kết với màng tế bào chất được gọi là acid lipoteichoic (hình1.5). Do tích điện âm, acid teichoic giúp vận chuyển các ion dương vào, ra tế bào và cũng là dự trữ phosphat. Ngoài ra, acid teichoic còn được coi là thụ thể hấp thụ đặc biệt đối với một số thực khuẩn thể (Bacteriophage). Bao bên ngoài peptidoglycan có thể là polysaccharid hoặc polypeptid, thường đóng vai trò là kháng nguyên thân đặc hiệu.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 16 of 263

Hình 1.3. Sơ đồ cấu trúc các lớp bên ngoài tế bào vi khuẩn A. Thành tế bào Gram(+); LTA: acid lipoteichoic; B. Thành tế bào Gram(-).

Khác với cấu trúc peptidoglycan liên thông lập thể đa chiều của thành tế bào của vi khuẩn Gram (+), thành tế bào vi khuẩn Gram(-) có cấu trúc hai lớp rõ rệt (hình 1.3): lớp peptidoglycan mỏng bên trong và cách một lớp không gian chu chất là lớp màng ngoài (outer membrane – OM) (hình 1.3, 1.4). Lớp màng ngoài có cấu tạo 2 lớp gồm một lớp phospholipid bên trong kết hợp với một lớp lipopolysaccharid (LPS) bên ngoài đan xen với các phân tử protein và lipoprotein. Lớp lipopolysaccharid được cấu tạo bởi 3 thành phần chính (hình 1.6) bao gồm: – Lipid A được cấu thành bởi 5 chuỗi dài acid béo và 2 phân tử N-acetylglucosamin. – Polysaccharid lõi chứa: + Lõi trong gồm: + 3 phân tử KDO (acid ketodeoxyoctulosonic). + 2 phân tử Hep (L-glycerin-D-heptose).

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 17 of 263

+ Lõi ngoài gồm: + Các phân tử hexose (bao gồm glucosamin, galactose và glucose). – Kháng nguyên O (KNO) là phần polysaccharid vươn ra ngoài màng vào môi trường, gồm các phân tử hexose (bao gồm galactose, rhamnose, mannose và abequose). Lipid A là nội độc tố của vi khuẩn, có thể gây sốt, tiêu chảy, phá huỷ hồng cầu và dẫn đến sock nguy hiểm. KNO quyết định một số đặc tính kháng nguyên của vi khuẩn có chứa LPS và là thụ thể của bacteriophage. Màng ngoài (OM) của thành tế bào vi khuẩn Gram(-) còn chứa một số loại protein, như protein nền, protein màng ngoài, lipoprotein. Protein nền (matrix protein) – như porin ở vi khuẩn E. coli – là loại protein lỗ, nằm xuyên suốt qua màng ngoài và cho phép một số loại phân tử đi qua như đường, acid amin, dipeptid, tripeptid và các ion. Protein màng ngoài (Outer Membrane Protein, OMP) là protein vận chuyển có khả năng vận chuyển một số phân tử khá lớn ra ngoài, như vitamin B12, nucleotid, fericrom, enterokelin. Lipoprotein: Có nhiều chủng loại lipoprotein với phân tử lượng 7.200Da, có chức năng liên kết lớp peptidoglycan bên trong với lớp màng ngoài.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 18 of 263

Lớp không gian chu chất là lớp lưu không nằm giữa lớp peptidoglycan mỏng và lớp màng ngoài ở thành tế bào vi khuẩn G- và cũng có ở phần tiếp giáp giữa màng tế bào chất và thành tế bào của cả vi khuẩn G+ và G-. Trong lớp lưu không này có nhiều loại enzym, chẳng hạn protease, nuclease, protein vận chuyển qua màng, protein thụ thể bacteriophage.

Nhuộm Gram: Nhuộm Gram là phương pháp nhuộm màu thích hợp để quan sát các tế bào vi khuẩn. Trong phương pháp Gram, tế bào vi khuẩn trước hết được xử lý với thuốc nhuộm tím Gentian carboxylic rồi với dung dịch lugol, dẫn đến việc tạo thành phức chất tím Gentian-iod bên trong thành tế bào. Khi vi khuẩn Gram (-) bị tẩy cồn, lipoid của lớp màng ngoài bị hoà tan làm tăng tính thấm của màng và làm rửa trôi mất phức chất tím Gentian-iod, làm cho vi khuẩn trở lại không màu. Khi nhuộm bổ sung đỏ fuchsin, tế bào sẽ bắt màu với thuốc nhuộm này (màu đỏ vàng hay đỏ tía). Ở vi khuẩn Gram(+), cồn làm cho các mao quản trong peptidoglycan co lại, do đó phức chất tím Gentian- iod bị giữ lại trong thành tế bào và vi khuẩn chỉ bắt màu tím Gentian.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 19 of 263

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 20 of 263

Hình 1.7. Cấu trúc của màng tế bào chất

Hầu hết màng tế bào chất của vi khuẩn không chứa sterol, như cholesterol, do đó không vững chắc như CM của các tế bào nhân thật. Mycoplasma là họ vi khuẩn nguyên thuỷ không có thành tế bào, nhưng CM của chúng có chứa sterol, do đó khá vững chắc. Các chức năng cơ bản của CM gồm: CM là hàng rào đối với đa số các phân tử tan trong nước và có tính chọn lọc cao hơn so với thành tế bào. Tuy vậy CM có chứa các protein vận chuyển đặc biệt còn được gọi là permease, có thể vận chuyển được các chất phân tử nhỏ vào tế bào theo cơ chế thụ động hay chủ động. Các permease đặc hiệu với từng chất hoặc nhóm chất và ATP. CM ở vi khuẩn là nơi mà tế bào thực hiện các chức năng hô hấp (tương tự như màng trong có dạng gấp khúc ở ty, lạp thể tế bào nhân thật). CM có chứa các enzym của chuỗi hô hấp và các enzym tổng hợp ATP (ATPsynthetase). Ở các vi khuẩn lưu huỳnh màu tía, CM còn chứa bộ máy quang hợp. Ở CM có mặt các enzym tham gia vào quá trình tổng hợp lipid màng, peptidoglycan, acid teichoic, LPS, và các polysaccharid đơn giản. Mặt khác màng sinh chất còn là nơi tổng hợp các enzym ngoại bào, nằm giữa màng sinh chất và thành tế bào giúp thuỷ phân được các chất dinh dưỡng dưới dạng polyme. Màng sinh chất tham gia vào quá trình phân bào nhờ các Mesosom. Mesosom là phần CM cuộn nhúng vào trong tế bào chất. Mesosom có loại nằm gần màng sinh chất và loại nhúng sâu vào tế bào chất. Loại nằm gần màng sinh chất có vai trò nhất định trong việc sinh tổng hợp ra penicilinase và một số enzym khác. Còn loại Mesosom nhúng sâu vào tế bào chất được gắn với nhiễm sắc thể (NST) hỗ trợ quá trình sao chép ADN và quá trình phân bào. Ngoài ra màng sinh chất còn cung cấp năng lượng cho vận động của tiên mao (lông roi, flagella). 1.2.3. Tế bào chất (cytoplasm) Tế bào chất (TBC) của vi khuẩn chứa tới 80% nước dưới dạng gel, còn lại là các chất hoà tan như protein, peptid, acid amin, hydratcarbon, lipid, các nucleotid, ARN, vitamin, các ion vô cơ và nhiều chất có phân tử lượng thấp khác. Tế bào chất của vi khuẩn không di động do có hệ thống các mạng lưới giúp duy trì hình dạng của tế bào. Đặc điểm này khác hẳn với TBC của các tế bào nhân thật. Protein và polypeptid chiếm tới 50% khối lượng khô của vi khuẩn và một phần rất lớn năng lượng của vi khuẩn được sử dụng để tổng hợp protein, trong đó các protein cấu trúc và enzym nội bào được tổng hợp đặc hiệu. Ribosom nằm tự do trong tế bào chất, chiếm tới 70% khối lượng khô của chất nguyên sinh tế bào vi khuẩn. Có tới 15.000 – 20.000 ribosom trong một tế bào E. coli. Ribosom bao gồm 2 tiểu phần 50S và 30S kết hợp với nhau tạo thành monosom 70S (S là đơn vị Svedberg, đại lượng đo tốc độ lắng đọng của hạt trong một huyền dịch khi ly tâm siêu tốc). Mỗi tiểu phần lại bao gồm 2 thành phần polyme: protein và ARN – là protein và ARN ribosom. Tiểu phần ribosom 30S bao gồm một phân tử ARN 16S và 21 phân tử protein. Còn tiểu phần 50S có chứa 2 phân tử ARN 16S như ở tiểu phần 30S và 34 phân tử protein. Ngoài ra một phân tử ARN 5S cũng được xác định trong ribosom. Khi tổng hợp protein, các ribosom gắn với mARN và được gọi là polyribosom. Hình 1.8 giới thiệu sơ đồ cấu tạo

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 21 of 263

của ribosom. Ribosom của vi khuẩn chịu tác dụng của nhiều loại kháng sinh như aminosid, tetracyclin, chloramphenicol,… Ngoài các thành phần nêu trên, tế bào chất còn chứa các thể ẩn nhập (còn gọi là các hạt vùi). Đây là các không bào chứa lipid, glucogen và một số không bào chứa các chất đặc trưng đối với từng loại vi khuẩn. Chẳng hạn vi khuẩn bạch hầu có hạt vùi chứa polymetaphosphat. So sánh với tế bào chất của sinh vật nhân thật, tế bào chất của vi khuẩn không có ty thể, lạp thể, lưới nội bào và cơ quan phân bào. 1.2.4. Thể nhân (Nuclear body) Vi khuẩn là sinh vật procaryota, với cấu tạo nhân đơn giản, chưa có màng nhân. Thể nhân của vi khuẩn là một nhiễm sắc thể (NST) độc nhất được cấu tạo bởi một phân tử ADN xoắn kép gắn với Mesosom. Phần lớn các VSV tiền nhân là các tế bào đơn bội. Chiều dài NST vi khuẩn thay đổi trong khoảng 0,25 – 3,0µm và nếu duỗi ra thường dài gấp hàng nghìn lần chiều dài tế bào vi khuẩn (chiều dài ADN của E. coli khoảng 1ỡm). NST của vi khuẩn chứa khoảng 6,6 – 13,0 × 106 cặp base nitơ. NST của vi khuẩn E. coli có 4,6 × 106 cặp base nitơ, khép kín, với PTL là 3 ×109 Da, chứa khoảng 3.000 gen.

Nhiễm sắc thể tế bào tiền nhân có hình cầu, hình siêu xoắn hay hình que, sao chép theo mô hình bán bảo tồn (hình 1.9). Tuy nhiên sự nhân lên của vi khuẩn còn phụ thuộc vào sự phân chia của

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 22 of 263

màng tế bào chất và thành tế bào, nhưng NST bao giờ cũng được nhân lên trước. Số lượng hệ gen hay genom trong tế bào vi khuẩn thay đổi tuỳ thuộc vào loài và điều kiện nuối cấy. Khi nuôi cấy tĩnh tế bào E. coli chứa khoảng 1 – 4 genom, tế bào Desulfovibrio gigas chứa khoảng 10 – 15 genom. Ngoài nhiễm sắc thể một số vi khuẩn còn chứa ADN ngoài nhiễm sắc thể. Đó có thể là các loại plasmid và transposon. 1.2.5. Vỏ nhày (capsul) Ở một số loại vi khuẩn bên ngoài thành tế bào còn có một lớp nhày lỏng, sền sệt, không rõ rệt bao quanh hay còn gọi là capsul. Khi quan sát dưới kính hiển vi có thể sử dụng phương pháp nhuộm mực tàu sẽ thấy rõ vỏ nhày màu trắng nổi lên trên nền sẫm. Khuẩn lạc của những vi khuẩn có vỏ thường nhày, ướt và sáng. Thành phần chủ yếu của vỏ nhày là polysaccharid, ngoài ra còn có polypeptid và protein. Vỏ nhày polysaccharid chiếm tỷ lệ lớn (Streptococcus mutans, Streptococcus salivarius, Xanthomonas, Corynebacterium. Vỏ nhày của Leuconostoc mesenteroides được cấu tạo bởi polysaccharid là dextran, polyme được sản xuất để tạm thay thế huyết tương cho người mổ mất nhiều máu. Sản phẩm dextran – Fe được dùng làm thuốc bổ máu trong chăn nuôi. Vỏ nhày của một số loài Bacillus (như B. anthracis, B. subtilis,…) được cấu tạo bởi polypeptid, chủ yếu là acid polyglutamic. Các chức năng chủ yếu của vỏ nhày là bảo vệ, dự trữ – tích luỹ và tăng cường khả năng bám. – Bảo vệ vi khuẩn tránh bị thương tổn khi khô hanh, tránh được hiện tượng thực bào (phagolysis) của bạch cầu. Ví dụ, các phế cầu dạng R (không vỏ) không gây bệnh vì bị thực bào, ngược lại phế cầu dạng S nhờ có vỏ bảo vệ, làm bão hoà opsonin hoá, nên ngăn cản thực bào mà gây bệnh. – Vỏ nhày như là kho dự trữ ngoại bào, khi thiếu chất dinh dưỡng, vi khuẩn sử dụng vỏ nhày như nguồn chất dinh dưỡng. Mặt khác vỏ nhày còn là nơi tích luỹ một số sản phẩm trao đổi chất xung quanh tế bào. – Tăng cường khả năng bám: Nhờ vỏ nhày và một số cấu tạo bổ trợ vi khuẩn bám vào được bề mặt của một số giá thể. Ví dụ, các trường hợp vi khuẩn gây sâu răng Streptococcus salivarius và Streptococcus mutans sinh tổng hợp enzym hexoz – transferase tạo ra polyme fructan từ saccarose, giúp vi khuẩn bám được lên bề mặt của răng, lên men đường sinh acid lactic và dần dần làm hỏng men răng, gây sâu răng. 1.2.6. Các bộ phận phụ khác – Lông (roi, tiên mao – flagella): Lông là những sợi protein dài uốn cong hoặc xoắn được tạo thành từ các acid amin dạng D, có thể quan sát được dưới kính hiển vi điện tử. Tiên mao giúp tế bào chuyển động chủ động được. Lông có đường kính khoảng 13,5 – 17,0nm và chiều dài khoảng 10 – 20µ m. Lông thường gặp ở trực khuẩn và xoắn khuẩn (Vibrio, Spirilum, Pseudomoanas, Escherihcia coli, Sigella, Salmonella, Proteus,… còn ở Clostridium, Bacillus, Bacterium,… ít gặp hơn), ít khi gặp ở cầu khuẩn (chỉ có ở chi Planococcus). Cấu tạo của lông có 3 phần: sợi, móc và gốc. Sợi được cấu thành từ một số chuỗi protein xoắn với nhau tạo thành vỏ rỗng. Móc giữ gắn vào đầu cuối của sợi. Gốc gắn vào móc để giữ lông vào vách và màng tế bào chất của tế bào. Tiên mao tạo cho vi khuẩn khả năng chuyển động với vận tốc khá cao đến khoảng 20µm/s trong dung dịch nước. Các chuyển động đó có thể là dẫn dụ, xua đuổi, nhào lộn, tiến,… Những vi khuẩn có lông thì có kháng nguyên H (hình 1.10)

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 23 of 263

– Khuẩn mao (pilus, fimbria), còn được gọi là nhung mao, là những sợi bản chất protein, rỗng, rất nhỏ (đường kính trong 2,0 – 2,5nm, đường kính ngoài 7 – 9nm) và rất ngắn, số lượng có thể rất nhiều (250 – 300 sợi/tế bào), hay gặp ở vi khuẩn G-. Cấu tạo của pili đơn giản hơn của lông.

Dựa vào chức năng có thể chia khuẩn mao làm hai loại: pili chung và pili giới tính F. Pili (khuẩn mao) chung là cơ quan bám, giúp vi khuẩn bám vào giá thể của các tế bào nhân thật (màng nhày của đường hô hấp, đường tiêu hoá, đường tiết niệu, đường sinh dục của người và động vật,…) tăng cường khả năng gây bệnh của VSV. Chẳng hạn mất pili, lậu cầu không còn khả năng gây bệnh. Pili (khuẩn mao) giới tính (pili F – fertility): Pili giới tính giống như pili thường nhưng dài hơn nhiều. Chỉ có vi khuẩn đực có pili giới tính và mỗi tế bào có thể có 1 – 4 pili giới tính với chức năng làm cầu nối giữa hai tế bào chuyển ADN từ tế bào này sang tế bào khác khi tiếp hợp. Ngoài ra pili giới tính còn là thụ thể cho các Bacteriophage hấp thụ (hình1.11).

– Bào tử (nha bào – spore – endospore): Một số vi khuẩn vào cuối thời kỳ sinh trưởng khi điều kiện phát triển không thuận lợi sẽ sinh ra bên trong tế bào một thể nghỉ có dạng hình cầu hay hình elipsoic, được gọi là bào tử (nha bào). Khi điều kiện thuận lợi, bào tử lại nảy mầm phát triển thành tế bào sinh dưỡng. Bào tử được hình thành trong các bước sau: + Trong tế bào sinh dưỡng, ADN được phân chia thành chromosom riêng biệt và màng tế bào chất lấn sâu vào phân chia tế bào. + ADN được bao bọc hoàn toàn bằng màng tế bào chất, thành nha bào được hình thành và một phần vỏ cũng được hoàn thành. + Vỏ bào tử được hình thành đầy đủ bao quanh ADN. + Bào tử chín và giải phóng ra ngoài tế bào. Quá trình hình thành bào tử đã nêu mất khoảng 6 – 8 tiếng, là quá trình tương đối phức tạp

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 24 of 263

(sporogenesis) để tạo ra được cấu trúc vững bền, chịu được các điều kiện khắc nghiệt. Cấu trúc của bào tử là hệ thống nhiều lớp vỏ bền vững bao quanh vùng lõi chứa ADN. ADN nằm trong thể bào tử chất trong cùng, màng bào tử bao ngoài bào tử chất, tiếp đến là thành bào tử, tiếp theo là vỏ bào tử, rồi đến áo bào tử hai lớp và áo ngoài. Các lớp bao bọc chiếm 50% thể tích của nha bào và bao bọc bào tử chất và nhân. Thành phần hoá học của các lớp vỏ bao là protein, hydratcarbon, lipid, peptidoglycan và calci dipicolinat (Ca-DPA), không chứa acid teichoic. Lõi của bào tử chứa một lượng nước rất thấp cùng với Ca-DPA. Ca-DPA được hình thành trong quá trình nha bào hoá và mất đi khi bào tử nảy mầm. Trong bào tử còn chứa nhiều enzym chuyển hoá nhưng ở dạng không hoạt động và chúng chỉ bắt đầu hoạt động khi bào tử nảy mầm. Bào tử có tính kháng nhiệt, kháng bức xạ, kháng hoá chất, kháng áp suất thẩm thấu. Chẳng hạn, bào tử của vi khuẩn gây ngộ độc thịt Clostridium botulinum bị đem đun sôi ở 100OC trong 5,0 – 9,5 giờ mới chết, hấp ở 121OC sau 10 phút mới bị chết. Bào tử có thể giữ sức sống từ vài năm đến vài chục năm. Đã có những thông báo tìm thấy được những bào tử trong các tiêu bản khảo cổ cách đây 3.000 năm mà vẫn duy trì được sức sống. Chỉ một số chi vi khuẩn có khả năng sinh nha bào: Bacillus, Clostridium, Sporosarcina (G+) và Desulfotomaculum (G-). Bacillus và Clostridium là trực khuẩn, Sporosarcina là hình khối 8 cầu khuẩn, và Desulfotomaculum (G-) là vi khuẩn khử lưu huỳnh, tế bào hình que cong, riêng rẽ hay liên kết thành chuỗi. Hình 1.12 giới thiệu bào tử vi khuẩn.

Khi gặp điều kiện thuận lợi và được hoạt hoá bởi một số yếu tố làm tổn thương các lớp bao như nhiệt độ, hoá chất (acid, các chất chứa nhóm -SH tự do) thì vỏ của bào tử bị (tự) phân huỷ (autolysis), bào tử hấp thụ nước phồng lên, giải phóng Ca-DPA, các enzym phục hồi hoạt động, hô hấp và sinh tổng hợp các chất tăng nhanh, sau khoảng 4 – 5 giờ, bào tử trở thành tế bào sinh dưỡng. 1.2.7. Phân loại vi khuẩn Phân loại VSV giúp hệ thống hoá được các VSV ngày càng phân lập được nhiều hơn, đa dạng hơn. Tuy nhiên, phân loại các VSV đáng tin cậy, chính xác, đòi hỏi nhiều công sức. 1.2.7.1. Các phân nhóm phân loại Các phân nhóm phân loại của VSV nằm trong hệ thống phân loại của thế giới sinh vật nói chung, bao gồm: 1. Giới (kingdom): Ví dụ: Protista. 2. Ngành (division hoặc phylum), dưới ngành (subdivision). 3. Lớp (class): Ví dụ: Actinomycetes, dưới lớp (subclass). 4. Bộ (order): Gọi tên khoa học lấy tên họ chính thêm vĩ tố -ales. Ví dụ: Pseudomonadales.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 25 of 263

2. XẠ KHUẨN (ACTINOMYCETES) Trước thế kỷ XIX, xạ khuẩn được xếp vào nhóm nấm, tuy nhiên, khi nghiên cứu sâu hơn đã xác định được các xạ khuẩn có nhân nguyên thuỷ và kích thước nhỏ, do đó chúng được xếp vào nhóm vi khuẩn thật.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 26 of 263

Hình 1.13. Hình dạng các chuỗi bào tử của xạ khuẩn

2.1. Các đặc điểm hình thái của xạ khuẩn Như đã nêu ở trên, xạ khuẩn thuộc nhóm các vi khuẩn thật, nhưng phát triển thành dạng sợi. Hệ sợi của xạ khuẩn chia ra thành khuẩn ty cơ chất và khuẩn ty khí sinh. Khuẩn ty cơ chất là khuẩn ty cơ bản, còn khuẩn ty khí sinh phát triển mạnh hay yếu, thậm chí hầu như không phát triển tuỳ từng chi, từng loài. Tập hợp một khóm xạ khuẩn phát triển riêng rẽ tạo thành khuẩn lạc xạ khuẩn. Khuẩn lạc xạ khuẩn khá đặc biệt, không trơn ướt như ở vi khuẩn, nấm men mà thường có dạng thô ráp, dạng phấn, không trong suốt, có các nếp gấp toả ra theo hình phóng xạ (Actinomycetes – tiếng Hy Lạp: Aktis, aktinos là “tia”, mykes là “nấm”), dùng que cấy không di chuyển được khuẩn lạc xạ khuẩn vì khuẩn ty cơ chất bám sâu vào trong thạch. Đối với những nhà thông thạo trong chuyên ngành khuẩn lạc của xạ khuẩn không thể lầm lẫn được với các nấm lạc của vi nấm vì sợi khí sinh của nấm thường có đường kính lớn hơn khuẩn ty khí sinh của xạ khuẩn 5 ÷ 10 lần. Đường kính khuẩn ty xạ khuẩn thay đổi trong khoảng từ 0,3 – 1,0µm đến 2 – 3µm. Đa số khuẩn ty xạ khuẩn không có vách ngăn. Màu sắc khuẩn ty xạ khuẩn hết sức phong phú. Có thể gặp các màu da cam, đen, đỏ, lục lam, nâu, trắng, vàng, xám,… Khuẩn ty cơ chất có thể tiết vào môi trường một số loại sắc tố, có sắc tố tan trong nước, có loại phụ thuộc pH, có loại chỉ tan trong dung môi hữu cơ. Trong môi trường đặc hiệu, có loài xạ khuẩn có thể tạo ra sắc tố melanoid sẫm đen. Khuẩn ty cơ chất của xạ khuẩn phát triển một thời gian thì dài ra trong không khí thành những khuẩn ty khí sinh. Người ta còn gọi khuẩn ty khí sinh là khuẩn ty thứ cấp để phân biệt với khuẩn ty sơ cấp là loại khuẩn ty bắt đầu phát triển từ các bào tử nảy mầm. Đối với các xạ khuẩn thuộc họ Streptomycetaceae, sau một thời gian phát triển, trên đỉnh khuẩn ty khí sinh sẽ xuất hiện các chuỗi bào tử. Chuỗi bào tử có thể mọc đơn hay mọc vòng gồm các hình thái cơ bản như: thẳng, uốn cong, móc câu – đơn hoặc kép, và xoắn lò xo. Bào tử trần (conidiospore) của họ xạ khuẩn này có các hình dạng: hình cầu, hình elipsoid – bầu dục, hình trụ,… Bề mặt bào tử có thể là nhẵn, sần sùi da cóc, có gai hoặc có tóc. Bào tử trần là cơ quan sinh sản chủ yếu của họ xạ khuẩn này. Bào tử trần được hình thành theo hai phương thức khác nhau: – Vách ngăn hình thành từ bên trong của CM và tiến dần vào trong tạo ra những vết ngăn không hoàn chỉnh sau đó chuỗi bào tử mới được phân cắt thành các bào tử trần. – Thành tế bào và CM đồng thời xuất hiện vách ngăn tiến dần vào phía trong và làm cho sợi tiền chuỗi bào tử phân cắt tạo thành chuỗi bào tử trần.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 27 of 263

Họ Actinoplanaceae tạo ra các bào tử bắn, có khả năng di động, còn họ Actinomycetaceae tạo ra các bào tử hình cầu bằng cách phân cắt hệ sợi trưởng thành đã già. Một số xạ khuẩn có sinh nang bào tử bên trong có chứa các bào tử nang.

2.2. Đặc điểm cấu tạo của tế bào Tế bào xạ khuẩn có một số đặc điểm khác tế bào vi khuẩn: – Thành tế bào xạ khuẩn có dạng kết cấu lưới, dày khoảng 10 – 20nm, có chức năng duy trì hình dáng của khuẩn ty và bảo vệ tế bào. Căn cứ vào thành phần hoá học, thành tế bào xạ khuẩn được chia ra làm 4 nhóm: + Nhóm CW I: Có chứa L-DAP (L-diaminopimelic acid) và glycin, bao gồm Nocardioides, Sporichthya, Streptomyces và Streptoverticillum. + Nhóm CW II: Có chứa meso-DAP (meso-diaminopimelic acid) và glycin, bao gồm Actinoplanes, Ampullariella, và Micromonospora. + Nhóm CW III: Chỉ chứa meso-DAP, bao gồm Actinomandura, Actinosynnema, Dermatophyllus, Frankia, Geodermatophyllus, Microbispora, Nocardiopsis, Streptosporangium, Planobispora, Planomonospora, Thermoactinomyces, Thermomonospora. + Nhóm CW IV: Chứa meso-DAP, arabinose và galactose, bao gồm Actinopolyspora, Mycobacterium, Nocardia, Oerskovia, Promicromonospora, Pseudonocardia, Rhodococcus, Saccharomonospora, Saccharopolyspora. – Màng tế bào chất của xạ khuẩn dày khoảng 7,5 – 10nm. Chúng có cấu trúc và chức năng giống như của vi khuẩn nói chung. – Mesosom nằm ở phía trong của tế bào chất, có hình phiến, hình bọng hay hình ống. Mesosom làm tăng diện tiếp xúc của CM và qua đó làm tăng cường hoạt tính enzym, tăng vận chuyển điện tử,… – Các vật thể ẩn nhập trong tế bào chất của xạ khuẩn gồm có các hạt phosphat (dạng hình cầu, bắt màu với thuốc nhuộm Soudan III), các hạt polysaccharid (bắt màu với dung dịch Lugol).

2.3. Một số khoá phân loại và các đặc điểm phân loại của xạ khuẩn Có khá nhiều khoá phân loại xạ khuẩn đã được các nhà khoa học nghiên cứu phát triển để phân loại các xạ khuẩn ngày càng nhiều thêm, trong đó phải kể đến khoá phân loại của Waksman, khoá phân loại của Krassilnhikov (Nga), khoá phân loại của Gauze,… Các khoá phân loại chia lớp xạ khuẩn (Actinomycetes) thành lớp phụ (hoặc bộ) Actinomycetales và các VSV giống xạ khuẩn (like Organisms). Lớp phụ Actinomycetales được chia thành các họ: Actinoplanaceae, Actinomycetaceae, Streptomycetaceae, Micromonosporaceae, Nocardiaceae,… Khoá phân loại Streptomyces thuộc Chương trình Streptomyces quốc tế (International Streptomyces Project) do Shirling và Gotlieb đề xuất (1970) đã được sử dụng rộng rãi để phân loại các xạ khuẩn thuộc chi Streptomyces trong họ Streptomycetaceae. Trong khoá phân loại này, các đặc trưng phân loại được sử dụng bao gồm: màu sắc khuẩn lạc, màu khuẩn ty cơ chất, sắc tố melanoid, sắc tố hoà tan, hình dạng chuỗi bào tử, bề mặt bào tử (chụp ảnh kính hiển vi điện tử), tiêu thụ đường arabinose, tiêu thụ đường xylose, tiêu thụ đường inositol, tiêu thụ đường manitol, tiêu thụ đường fructose, tiêu thụ đường rhamnose, tiêu thụ đường saccarose, tiêu thụ đường raffinose. Chẳng hạn, các đặc trưng phân loại của Streptomyces rimosus sinh tổng hợp oxytetracyclin được đặc trưng lần lượt (theo thứ tự được nêu trên) như sau: W Y(R) 0 1 0 S sm + ± + + + – – +. Hằng năm, sổ tay của Bergey về Vi khuẩn học (Bergey’ Manuals of Becteriology) vẫn công bố phân loại các xạ khuẩn theo các đặc trưng phân loại chủ yếu gần giống như đã nêu trên, là chỉ dẫn quan trọng mà các nhà phân loại xạ khuẩn quốc tế có thể tham khảo.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 28 of 263

Tuy nhiên ngày nay, việc áp dụng kỹ thuật xác định trình tự gen để phân loại xạ khuẩn cũng đã và đang được áp dụng, nhất là ở các phòng thí nghiệm tiên tiến. Ưu điểm là cho kết quả khá chính xác, đáng tin cậy. Yếu điểm là làm cho các nhà nghiên cứu trở nên giấy tờ, xa lạ hay hờ hững với các đặc trưng sống (mà đấy cũng chính là biểu hiện của các sản phẩm gen) của VSV.

3. NHÓM CÁC VI KHUẨN NGUYÊN THUỶ Nhóm vi khuẩn này là nhóm vi khuẩn có kích thước nhỏ gồm 3 loại gồm Chlamydia, Mycoplasma và Rickettsia. Các vi khuẩn này có thể chiếm vị trí trung gian giữa virus và vi khuẩn. Bảng 1.2 giới thiệu một số đặc điểm của Chlamydia, Mycoplasma và Rickettsia, so sánh với virus và vi khuẩn.

3.1. Các Chlamydia Năm 1907, các nhà khoa học lần đầu tiên phát hiện ra thể bao hàm trong tế bào kết mạc của bệnh nhân đau mắt hột (trachoma). Thuật ngữ Chlamydia (từ gốc Hy Lạp Chlamys là áo choàng) được Jones, Rake và Steans đề xuất năm 1945. Sau nhiều lần đổi tên, đến năm 1970, tại Hội nghị quốc tế về mắt hột tại Mỹ, nhóm VSV này chính thức được gọi tên là Chlamydia. Hội chứng Chlamidiosis gồm 3 bệnh: sốt vẹt-sốt chim (ornithose-psittacose), bệnh Nicolas-Faviruse và bệnh mắt hột. Ngày nay, Chlamydia các còn gây ra một số bệnh đường sinh dục tiết niệu đang được quan tâm. Các Chlamydia là loại vi khuẩn rất bé nhỏ, qua lọc, Gram(+), có chu kỳ phát triển đặc biệt, ký sinh bắt buộc trong tế bào động vật nhân thực: chuột trắng, bào thai gà, phát triển trên tế bào được nuôi cấy (tế bào thận khỉ), trong trứng gà ấp, nhất là ở màng niệu đệm, túi noãn hoàng. Chlamydia khác virus ở các điểm sau đây: – Có cấu tạo tế bào, có thành tế bào chứa peptidoglycan đặc trưng cho vi khuẩn G+. Có ribosom trong tế bào chất. Sinh sản bằng phân đôi đơn giản. Có chứa đồng thời hai loại acid nucleic ADN và ARN. – Hệ thống enzym trao đổi chất không hoàn chỉnh, thiếu các enzym tham gia trao đổi năng lượng, do đó bắt buộc phải ký sinh trong các tế bào nhân thực. – Rất mẫn cảm với các chất kháng sinh và các sulfamid (riêng Chlamydia psittaci có tính đề kháng cao đối với sulfamid). Trong phòng thí nghiệm có thể nuôi Chlamydia trong màng bao lòng đỏ trứng gà, trong khoang bụng chuột bạch, trên tế bào Hela,… Chlamydia có chu kỳ sống đặc biệt: Dạng cá thể có khả năng xâm nhiễm gọi là nguyên thể – nguyên bào. Đó là dạng tế bào hình cầu có thể chuyển động, đường kính rất nhỏ (0,2-0,5µm), nhuộm

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 29 of 263

Giemsa bắt màu tím, nhuộm Machiavello bắt màu đỏ. Nguyên thể xâm nhập vào trong tế bào, phần màng bao quanh nguyên thể biến thành không bào. Nguyên thể lớn dần lên trong không bào và biến thành thuỷ thể. Thuỷ thể (thuỷ = nguyên thuỷ) còn gọi là thể dạng lưới, là loại tế bào hình cầu, màng mỏng, khá lớn, đường kính (0,8 – 1,5µm). Thuỷ thể liên tiếp phân chia thành hai phần đều nhau và tạo thành vi khuẩn lạc trong tế bào chất của vật chủ. Các tế bào con này lại phân hoá thành các nguyên thể nhỏ hơn nữa, màng dày và có tính cảm nhiễm. Khi tế bào vật chủ bị phá vỡ, các nguyên thể được giải phóng ra sẽ xâm nhiễm vào các tế bào khác (hình1.14).

Theo Bergey, họ Chlamydiaceae có hai chi: Miyagawanella và Chlamydia. Nhiều loài Chlamydia gây bệnh nguy hiểm cho người và động vật: – Miyagawanella psittaci (Chlamydia psittaci) gây bệnh sốt vẹt. – Miyagawanella lymphogranulomatosis gây bệnh viêm hạch bạch huyết hoa liễu ở bẹn. – Chlamydia hoặc Chlamydozoon oculogienitalis gây viêm niệu đạo, cổ tử cung và kết mạc thể vùi. – Chlamydia trachomatis gây bệnh mắt hột ở người và chuột nhắt. Loài này có ba biến chủng:

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 30 of 263

BT (Biovar trachoma), LGV (Biovar lymphogalunoma venerum) và BM (Biovar mouse). Biến chủng Chlamydia trachomatis BT gây bệnh đau mắt hột cho người từ cách đây ít ra là 3.000 năm. Ngày nay trên thế giới có khoảng 400 triệu người đau mắt hột, và có khoảng 6 – 10 triệu người bị mù vì bệnh mắt hột này. Biến chủng Chlamydia trachomatis LGV gây ung thư hạt ở đường sinh dục (lây truyền qua đường tình dục).

Hình 1.15. Mycoplasma hominis (lớn, nhạt, dạng trứng ốp lếp) và Ureaplasma urealiticum (nhỏ màu đậm)

Đặc điểm sinh học Mycoplasma là những vi khuẩn rất nhỏ, nhỏ nhất trong các VSV sống độc lập, không di động, không sinh bào tử, hình thái rất đa dạng (hình thoi, hình que ngắn hoặc hình cầu). Hình thể của Mycoplasma thay đổi phụ thuộc vào tuổi của quần thể VSV và yếu tố môi trường. Mycoplasma không bắt màu Gram, rất khó nhuộm, quan sát dưới kính hiển vi cho kết quả không chắc chắn. Mycoplasma có thể phát triển trên các môi trường có hay không có tế bào sống. Trong môi trường không có tế bào sống, cần bổ sung những chất dinh dưỡng đặc biệt như huyết thanh ngựa, cao nấm men. Mycoplasma có nhiều loài kỵ khí hay hiếu khí bắt buộc nhưng cũng có loài kỵ khí tuỳ tiện. Nhiệt độ tối ưu là 35 – 37OC, pH là 7,0 – 7,8. Trong môi trường lỏng, không làm đục môi trường nên khó nhận biết. Trên môi trường đặc, tạo khuẩn lạc bé, phải sử dụng kính lúp hay kính hiển vi để quan sát: mỏng và dẹt như trứng ốp lếp, hình dạng điển hình khi ít thạch. Vỏ ngoài của Mycoplasma yếu, chỉ như màng tế bào chất của các VSV khác, tuy nhiên rất dẻo, vì thế nên hình dạng tế bào hay thay đổi. Dưới kính hiển vi điện tử, màng tế bào có cấu tạo dạng hạt hoặc dạng lưới với các ribosom. Quá trình nhân lên của Mycoplasma rất phức tạp: phân đôi kết hợp với nảy chồi, nếu trong tế bào nuôi thì phát triển trên bề mặt tế bào. Mycoplasma dễ bị tiêu diệt bởi nhiệt, hoá chất, siêu âm, tuy nhiên kháng được penicilin. Mycoplasma có các yếu tố kháng nguyên là lipid hay polysaccharid. Theo hệ thống phân loại Bergey, bộ Mycoplasmatales có 3 họ. Họ Mycoplasmataceae bao gồm chi

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 31 of 263

Mycoplasma và chi Ureaplasma. Các Mycoplasma gây bệnh cho người bao gồm: M. fermentans, M. hominis, M. pneumoniae, M. orale hoặc M. pharingis, M. salivarium, M. urealiticum. Mycoplasma pneumoniae gây viêm phổi tiên phát không điển hình, Mycoplasma orale gây viêm đường sinh dục tiết niệu đàn ông, Mycoplasma urealyticum gây viêm niệu đạo không do lậu và Mycoplasma hominis gây nhiễm trùng phụ khoa. Có thể sử dụng các kháng sinh tetracyclin, chloramphenicol, spiramycin, cũng như doxycyclin, cefalexin, cefotaxim để điều trị bệnh do Mycoplasma có hiệu quả tốt.

3.3. Các Rickettsia Năm 1909, H.T. Ricketts (1871 – 1910) lần đầu tiên phát hiện ra mầm bệnh của bệnh sốt thương hàn phát ban (sau này gọi là bệnh sốt Ricketxi phát ban). Năm 1910, ông đã hy sinh trong khi nghiên cứu bệnh này. Tên Rickettsia được đặt cho nhóm VSV này là để ghi nhớ công lao của ông. Rickettsia là VSV nhân nguyên thuỷ, Gram(-), chỉ có thể tồn tại trong tế bào các VSV nhân thật. Rickettsia không thể sống độc lập trong các môi trường nhân tạo, không có dạng qua lọc, năng lực sinh tổng hợp khá mạnh và không tạo thành các thể bao hàm. Đến nay đã có vài chục loài Rickettsia được phát hiện. Rickettsia có các đặc điểm chung sau đây (hình 1.16):

Hình 1.16. Rickettsia rickettsii trong tế bào vật chủ

– Rickettsia là vi khuẩn không di động, tế bào có kích thước khoảng 0,5 × 1,0µm. Hình thái tế bào Rickettsia luôn biến đổi, nhưng hay gặp nhất là dạng trực khuẩn, nhưng cũng có thể là hình cầu, hoặc que ngắn,… Trong tế bào bị xâm nhiễm, Rickettsia sắp xếp vô quy tắc nhưng thường tụ tập thành từng khối dày đặc. – Rickettsia là vi khuẩn Gram(-), khó nhuộm, khi nhuộm Giemsa bắt màu hồng, nhuộm Macchiavello bắt màu đỏ fuchsin trên nền xanh (trừ R. tsutshugamushi bắt màu xanh). – Rickettsia ký sinh cả ở động vật và thực vật. Rickettsia ký sinh bắt buộc trong tế bào các sinh vật nhân thực. Vật chủ thường là các động vật có chân đốt như ve, bét, bọ, rận,… Rickettsia sinh sản bằng phương thức phân đôi đơn giản. Rickettsia nói chung mẫn cảm với nhiệt độ, ở 56OC sau 30 phút thường bị chết. Chu trình trao đổi năng lượng của Rickettsia không hoàn chỉnh, phần lớn chỉ có thể sử dụng acid glutamic để sinh năng lượng chứ không thể sử dụng được đường glucose. Vì mục đích nghiên cứu, các Rickettsia thường được nuôi cấy trong phôi gà, trong các động vật mẫn cảm, trong các tổ chức nuôi cấy (như dòng tế bào Hela). Theo hệ thống phân loại Bergey, tất cả Rickettsia được phân vào bộ Rickettsiales. Trong bộ này

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 32 of 263

có tất cả 3 họ và 14 chi, đáng chú ý hơn cả là họ Rickettsiaceae, trong đó có các loài Rickettsia gây bệnh chủ yếu ở người gồm: Sốt phát ban dịch tễ: Rickettsia prowaseki gây bệnh sốt Rickettxi phát ban; R. mooseri (hay còn gọi là R. typhi) gây bệnh Rickettxi sốt phát ban chuột, hay sốt phát ban địa phương. Sốt do ve truyền: Dermacentrocenus rickettsia gây sốt phát ban và sốt ác tính ở Braxin và Nam Phi; D. conori, D. rickettsia gây sốt Địa Trung Hải; D. rickettsia gây sốt Đông Phi và Nam Phi; D. rickettsia gây sốt ve truyền ở Bắc Á; biến chủng D. rickettsia gây sốt ve truyền ở Bắc Úc. Sốt mò đỏ truyền: R. tsutsugamushi (hay còn gọi là Rickettsia orientalis) gây bệnh tsutsugamushi. Gây bệnh sốt hầm hào (trench fever): Rochalimaea quyntana gây bệnh sốt chiến hào, hay còn gọi là sốt năm ngày. Gây bệnh sốt “Q”: Coxiella burnetii gây bệnh sốt Q, hay còn gọi là sốt Query; Rickettsia hay Dermacentrocenus gây bệnh sốt cực độ do ve truyền. Rickettsia rickettsii gây bệnh sốt phát ban núi đá – Rocky Mountain spotted fever. Gây bệnh cho động vật có R. ruminantium gây tràn dịch màng tim của các động vật có sừng. Nhiễm khuẩn Rickettsia có khả năng miễn dịch mạnh mẽ và lâu dài, nếu đã một lần mắc bệnh, lần tiếp xúc sau không bị mắc lại bệnh. Mắc bệnh do Rickettsia gây ra thường có biểu hiện sốt, kèm theo phát ban điển hình ở da, đặc biệt trong nhiều trường hợp đều có tổn thương ở mạch máu nhỏ kiểu viêm hoặc viêm tắc mao mạch. Các Rickettsia mẫn cảm với các kháng sinh như lincomycin, fluoroquynolon nên được dùng để điều trị bên cạnh tetracyclin, cloramphenicol. Đối với trẻ em và phụ nữ mang thai sử dụng rovamycin.

4. VI KHUẨN LAM Vi khuẩn lam (Cyanobacteria) trước đây thường được gọi là tảo lam (Cyanophyta hay blue algae) hay tảo lam lục (blue green algae), nhưng thực tế đây là nhóm vi khuẩn có khả năng tự dưỡng quang năng, nhờ chứa diệp lục a. Quá trình quang hợp của vi khuẩn lam là quá trình phosphoryl hoá quang hợp phi tuần hoàn, có giải phóng oxy như ở cây xanh, khác với quá trình phosphoryl hoá quang hợp tuần hoàn không giải phóng oxy như ở vi khuẩn kỵ khí màu tía không chứa lưu huỳnh thuộc bộ Rhodospirillales. Vi khuẩn lam phân bố rộng rãi trong tự nhiên, chủ yếu sống trong nước ngọt và tạo thành thực vật phù du của các thuỷ vực. Một số phân bố trong nước mặn và nước lợ giàu chất hữu cơ, một số sống cộng sinh, ví dụ Anabaena azollae cộng sinh trong bèo hoa dâu,… Nhiều vi khuẩn lam có khả năng cố định nitơ (Nostoc, Anabaena, Gloeotrichina, Tolypothrix, Scytonema,…) có thể cấy nhiễm vào các ruộng lúa cho chất lượng tốt. Sinh khối một số vi khuẩn lam có giá trị dinh dưỡng cao (Spirulina – còn gọi là tảo Spirulina) nên được sản xuất với quy mô công nghiệp, góp phần cải tạo môi trường và nguồn thức ăn chăn nuôi. Theo hệ thống phân loại của Bergey, vi khuẩn lam được chia làm 5 bộ: bộ Chrococcales có các chi Chamaesiphon, Gloeobacter, Gloeothece, đơn bào hay kết thành tập đoàn, sinh sản bằng phân đôi. Bộ Pleurocapsales có các chi Dermocarpa, Xenococcus, Dermocarpella, Myxosarcina, Chroococcidiopsi: đơn bào phân chia nhiều lần, có thể tạo sợi hay tản (thallus). Bộ Oscillatoriales gồm các chi Spirulina, Arhtrospira, Oscillatoria, Lyngbya, Pseudanabaena, Starria, Crinalium, Microcoleus: đa bào dạng sợi, không có tế bào dị hình. Bộ Nostocales gồm các chi Anabaena, Aphanizomenon, Nodularia, Cylindrospermum, Nostoc, Scytonema, Calothrix: đa bào dạng sợi, có các tế bào dị hình tham gia cố định nitơ. Bộ Stigonematales có các chi Chlorogloeopsis, Fischerella, Stifonema, Geitleria: đa bào dạng sợi, thường có dạng tản (heterotrichous), có sự phân chia ngang và thẳng. Vi khuẩn lam khác biệt rất lớn với tảo: không có lục lạp, không chứa nhân thực, có ribosom 70S, thành tế bào có chứa peptidoglycan, nên mẫn cảm với penicilin và lyzozym. Tế bào sinh dưỡng có hình cầu, hình elipsoid,… đường kính có khi chỉ 1µm (Synechococcus), nhưng có khi đến 30µm (Oscillatoria). Cấu tạo tế bào vi khuẩn lam gần với vi khuẩn Gram (-). Cơ quan thực hiện quá trình quang hợp là tilacoit (thylacoids), dạng bản xếp song song hay uốn cong, có chứa clorophil a, β- caroten,… Hình thái của vi khuẩn lam có những dạng khá đặc biệt như tế bào dị hình (heterocyst), bào tử nghỉ (akinete), tảo đoạn (hormogonia), vi tiểu bào nang (mannocyst), hạt sinh sản (gonidium),… Ở các vi khuẩn lam chưa phát hiện thấy hình thức sinh sản hữu tính.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 33 of 263

CÁC CÂU HỎI LƯỢNG GIÁ 1. 2.

Trình bày các đặc điểm hình thái của các loài vi khuẩn chính. Vẽ và giải thích sơ đồ cấu tạo của tế bào vi khuẩn Procaryota.

3. 4.

Trình bày các thành phần, cấu tạo và chức năng thành tế bào các vi khuẩn G+ và G-. Trình bày chức năng, thành phần và cấu tạo của màng tế bào chất, thể nhân và bào tử của VSV Procaryota. Trình bày các đặc điểm chính của các xạ khuẩn, các vi khuẩn nguyên thuỷ, vi khuẩn lam.

5.

Chương 2

DINH DƯỠNG VI SINH VẬT

1. CÁC CHẤT DINH DƯỠNG CỦA VI SINH VẬT Dù nhỏ bé nhưng các VSV là những cơ thể sống độc lập đòi hỏi đa dạng các chất dinh dưỡng cho hoạt động sống của mình. Chất dinh dưỡng là những chất được VSV hấp thụ, có tham gia vào các quá trình trao đổi chất nội bào của VSV. Nhu cầu dinh dưỡng của VSV là rất lớn. Nếu như con người cần lượng thức ăn khoảng 1/10 so với khối lượng cơ thể, thì VSV cần lượng chất dinh dưỡng bằng chính khối lượng của chúng. Những nhóm chất dinh dưỡng mà VSV cần thiết bao gồm nguồn carbon, nguồn nitơ, chất khoáng và các chất sinh trưởng.

1.1. Nguồn dinh dưỡng carbon của vi sinh vật Căn cứ vào nguồn dinh dưỡng carbon, người ta chia VSV vào các nhóm sinh lý gồm các VSV tự dưỡng carbon và các VSV dị dưỡng carbon.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 34 of 263

1.1.1. Các VSV tự dưỡng carbon Các VSV tự dưỡng carbon sử dụng được nguồn carbon vô cơ, cụ thể là CO2. Tự dưỡng quang năng: Nguồn carbon là CO2, nguồn năng lượng là ánh sáng: sinh oxy là nhóm vi khuẩn lam, không sinh oxy là các vi khuẩn thuộc chi Chromatium, Rhodopseudomonas, Chlorobium, hay Chloroflexus,…. Tự dưỡng hoá năng: Nguồn carbon là CO2, nguồn năng lượng là một số hợp chất vô cơ đơn giản. Đa số là các vi khuẩn hiếu khí, tuy nhiên, một số vi khuẩn kỵ khí sử dụng nitrat hoặc carbonat. Một số vi khuẩn lưu huỳnh như Thiobacillus thioparus, T. denitrificans, T. ferrooxidans còn có thể phosphoryl hoá cơ chất để sinh năng lượng. 1.1.2. Các VSV dị dưỡng carbon Các VSV dị dưỡng carbon không sử dụng được nguồn carbon vô cơ, mà phải sử dụng nguồn carbon hữu cơ. – Dị dưỡng quang năng: Nguồn carbon là chất hữu cơ,… nguồn năng lượng là ánh sáng, ví dụ như vi khuẩn không lưu huỳnh màu tía. – Dị dưỡng hoá năng: Nguồn carbon là chất hữu cơ, nguồn năng lượng thu được từ chuyển hoá trao đổi chất nguyên sinh của một số cơ thể khác. Ví dụ: nấm và một số vi khuẩn. – Hoại sinh: Nguồn carbon là chất hữu cơ, nguồn năng lượng thu được từ sự trao đổi chất nguyên sinh của các xác hữu cơ, ví dụ nhiều nấm và vi khuẩn. – Ký sinh: Nguồn carbon là chất hữu cơ, nguồn năng lượng lấy từ các tổ chức hoặc dịch thể của một cơ thể sống. Các VSV gây bệnh cho người, động vật, thực vật. Như vậy, tuỳ nhóm VSV mà nguồn carbon cần được cung cấp có thể là chất vô cơ (CO2, NaHCO3, CaCO3,…) hoặc chất hữu cơ. Giá trị dinh dưỡng của chất dinh dưỡng chỉ có ý nghĩa khi phù hợp với khả năng hấp thụ các nguồn dinh dưỡng carbon khác nhau của nhóm đối tượng VSV được cung cấp. Điều này phụ thuộc vào thành phần hoá học và tính chất sinh lý của chất dinh dưỡng, cũng như đặc điểm sinh lý của loài VSV quan tâm. Theo thời gian, trên thế giới, tất cả các hợp chất carbon hữu cơ đều sẽ bị hoặc nhóm VSV này hoặc nhóm VSV khác phân giải. Nhiều VSV có thể đồng hoá được cả các hợp chất carbon rất bền vững như cao su, chất dẻo, dầu mỏ, parafin, khí thiên nhiên. Ngay formaldehyd là hoá chất diệt khuẩn, nhưng cũng có nhóm nấm sợi sử dụng làm nguồn dinh dưỡng được. Nhiều chất polyme hữu cơ có phân tử lượng quá lớn VSV không hấp thụ được, nên VSV phải tiết ra các enzym (amylase, cellulase, pectinase, lipase,…) thuỷ phân ngoại bào để phân giải chúng thành các hợp chất phân tử lượng nhỏ dễ hấp thụ (đường đơn, đường đôi, acid béo,…). Các loại sản phẩm có hàm lượng tinh bột cao như bột ngô, bột gạo, tinh bột các loại có thể sử dụng làm nguồn carbon cho VSV. Tuy nhiên, khi sử dụng các loại bột chưa tinh chế hàm lượng chính xác của môi trường không xác định được. Các loại đường (đường đơn, đường đôi) thường được các VSV sử dụng làm nguồn dinh dưỡng carbon sau khi đã được giải phóng từ thuỷ phân các polysaccharid. Trong phòng thí nghiệm, việc sử dụng các đường tinh khiết làm nguồn carbon cho các VSV là rất thông dụng, vì cho biết rõ được hàm lượng của thành phần môi trường, tuy nhiên, đôi khi giá các loại đường đó không phải là rẻ. Nguồn hydratcarbon được khá nhiều nấm men, nấm mốc và xạ khuẩn ưa sử dụng là dịch chiết malt có chứa chủ yếu là maltose và glucose và một số protein, peptid và acid amin, trong đó prolin chiếm khoảng 50%. Trong công nghiệp, rỉ đường (dư phẩm không kết tinh được của các nhà máy đường) là nguồn nguyên liệu carbon rẻ tiền và rất thích hợp với nhiều loài VSV. Tuy nhiên, rỉ đường là nguồn nguyên liệu không chuẩn của công nghiệp kháng sinh. Phạm vi đồng hoá các chất dinh dưỡng carbon của từng loài VSV rất khác nhau. Có loài VSV đồng hoá được rất nhiều loại chất dinh dưỡng như Pseudomonas cepacia có thể đồng hoá được 90 loại chất dinh dưỡng carbon, trong khi đó có loài VSV sinh methan chỉ đồng hoá được CO2, hoặc các chất có chứa 1 carbon hoặc 2 carbon mà thôi. Với VSV dị dưỡng, nguồn dinh dưỡng carbon được sử dụng vào cả hai mục đích: nguồn dinh dưỡng và nguồn năng lượng.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 35 of 263

Một số VSV ký sinh, nhất là các vi khuẩn gây bệnh trong máu, trong các tổ chức hoặc trong ruột của người và động vật, muốn sinh trưởng được, ngoài nguồn carbon hữu cơ còn cần phải được cung cấp một lượng nhỏ CO2.

1.2. Nguồn dinh dưỡng nitơ của VSV + Nguồn nitơ dễ hấp thụ nhất đối với VSV là NH3 và NH 4 . Muối amoni của các acid hữu cơ cũng

thường được sử dụng. Tuy nhiên, trong công nghiệp sản xuất các sản phẩm thứ cấp, khi sử dụng các muối amoni hấp thụ nhanh phải chú ý ức chế trao đổi chất làm giảm thiểu, thậm chí đình chỉ sản xuất hoạt chất mục tiêu. Ure là nguồn dinh dưỡng nitơ trung tính về mặt sinh lý, khi bị phân giải bởi enzym urease sẽ giải phóng nhanh NH3 và CO2. Phần NH3 sẽ được VSV sử dụng tiếp. H2N-CO-NH2 + H2O → 2NH3 + CO2 Muối nitrat là nguồn dinh dưỡng nitơ thích hợp cho nhiều loại nấm sợi, xạ khuẩn và tảo, tuy − nhiên, không thích hợp lắm cho nấm men và vi khuẩn. Sau khi VSV sử dụng hết gốc NO3 , các ion kim loại còn lại sẽ làm môi trường bị kiềm lên. Để tránh hiện tượng này, người ta sử dụng NH4NO3

+ để làm nguồn nitơ cho nhiều loại VSV. Tuy nhiên, NH 4 thường được hấp thụ trước rồi mới đến

NO3− .

Nguồn nitơ dự trữ to lớn trong tự nhiên là khí nitơ tự do trong khí quyển, nhưng có liên kết ba (N ≡ N) rất bền vững nên đa số VSV không có khả năng đồng hoá nitơ trong không khí. Tuy nhiên, có những VSV có thể có khả năng chuyển hoá N2 thành NH3 nhờ hoạt động xúc tác của hệ thống enzym nitrogenase. Các VSV có khả năng này gọi là các VSV cố định nitơ (nitrogen fixing microorganisms). Các VSV thuộc chi Rhizobium, chi Bradyrhuzobium có khả năng tạo nốt sần trên các cây họ Đậu như R. leguminosarum (ở đậu Hà Lan), R. phaseoli (ở đậu xanh, đậu tây), B. japonicum (ở đậu tương). Một số xạ khuẩn thuộc chi Frankia có khả năng cố định nitơ trong các cây không phải họ Đậu. Xoắn khuẩn Azospirillum lipoferum, A. brasilence,… sống trong rễ một số cỏ nhiệt đới cũng có khả năng cố định nitơ tốt. Các Azotobacter như Azotobacter chrococcum, A. vinelandii có khả năng phát triển và cố định nitơ tốt khi pH, hàm lượng calci và phospho thích hợp. Giống với các Azotobacter là các Beijerinckia như Beijerinckia india, Beijerinckia fluminensis có thể phát triển cố định nitơ ở pH môi trường khá thấp, thậm chí đến 3,0. Vi khuẩn kỵ khí tự do Clostridium pasteurianum, C. acetobutilinum, C. multifermentans,… cũng có khả năng cố định nitơ phân tử. Một số vi khuẩn lam như Anabaena azollae cộng sinh trong bèo hoa dâu cũng có khả năng cố định nitơ. Lợi dụng khả năng cố định nitơ của các VSV trên nhằm tăng cường sản lượng cây trồng là nỗ lực hữu ích trong nông nghiệp. Nhiều VSV có khả năng đồng hoá tốt nitơ chứa trong các hợp chất hữu cơ. Các chất này vừa là nguồn nitơ, vừa là nguồn carbon cho VSV. Nhưng VSV không có khả năng hấp thụ trực tiếp các protein cao phân tử, mà chỉ có các olygopeptid chứa không quá 5 gốc acid amin mới có thể được hấp thụ trực tiếp qua màng tế bào chất của VSV. Bù lại, rất nhiều VSV có khả năng tạo ra protease cũng như peptidase ngoại bào, xúc tác thuỷ phân protein thành các hợp chất peptid phân tử nhỏ và acid amin, có khả năng hấp thụ được vào tế bào VSV. Nguồn nitơ hữu cơ thường được sử dụng để nuôi cấy VSV là bột đậu tương, cao ngô, cao nấm men, cao thịt, caseinhyrolysat và pepton,…. Các nguồn dinh dưỡng hữu cơ có chứa cả carbon và nitơ (pepton, nước thịt,…) có thể sử dụng vừa làm nguồn carbon vừa làm nguồn nitơ đối với VSV. Pepton là chế phẩm thuỷ phân chưa triệt để của nguồn protein nào đó. Tuy nhiên, trong công nghiệp vì lý do kinh tế – kỹ thuật mà trong số các nguồn nitơ hữu cơ rất tốt đã nêu thường chỉ bột đậu tương và cao ngô là được ứng dụng; cũng như thay cho cao nấm men rất đắt nấm men tươi lại được ưa dùng. Xét về nhu cầu acid amin có VSV tự dưỡng acid amin, VSV dị dưỡng acid amin, và các VSV được kích thích phát triển bởi các acid amin. Nhìn chung các vi khuẩn gây bệnh, các vi khuẩn gây thối, và các vi khuẩn lactic (sống trong sữa),… thường đòi hỏi phải được cung cấp các acid amin có sẵn. Còn các loài vi khuẩn sống trong

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 36 of 263

đất (Azotobacter, Clostridium pasterianum,…), các vi khuẩn tự dưỡng hoá năng có khả năng tự tổng hợp được tất cả các acid amin cần thiết. Nấm mốc, nấm men và xạ khuẩn thường không đòi hỏi các acid amin có sẵn, nhưng sự có mặt các acid amin trong môi trường dinh dưỡng sẽ tăng cường tốc độ phát triển của chúng lên rất mạnh mẽ. Tuy nhiên, nếu mục đích nuôi cấy là sản phẩm thứ cấp, thì hàm lượng các chất dinh dưỡng nitơ hữu cơ phải được tối ưu hoá đối với mục tiêu sinh tổng hợp hoạt chất; vì tối ưu hàm lượng sinh khối VSV trong nhiều trường hợp không song trùng cùng với tối ưu hàm lượng hoạt chất.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 37 of 263

được hoạt hoá từ các ion khác nhau (Mg2+, Mn2+, Fe2+ hoặc Co2+). Có khi ion này tác dụng ngược với ion kia: Na+ ức chế phát triển của Lactobacillus casei, nhưng nếu bổ sung thêm K+ thì tác dụng ức chế ấy sẽ mất. Có một số nguyên tố cho đến nay vai trò sinh lý của chúng vẫn chưa được hiểu rõ lắm, trong đó có kali, natri, clo. – K chiếm tỷ lệ khá cao trong thành phần của tế bào VSV nhưng cho đến nay vẫn chưa thấy kali tham gia vào bất kỳ thành phần nào của nguyên sinh chất, cũng như chưa tìm thấy bất kỳ enzym nào có chứa kali, mà thấy kali thường tồn tại trong dạng ion K+ ở mặt ngoài của cấu trúc của tế bào. Nhiều nghiên cứu sử dụng K40 cho biết, một phần đáng kể kali tồn tại ở trạng thái liên kết hoá lý không bền vững với protein và các thành phần khác của nguyên sinh chất. Kali có thể tác dụng như các ion kim loại khác thông qua việc ảnh hưởng đến tính chất hoá keo và hoạt động xúc tác của enzym. Nhiều thí nghiệm tiến hành thay thế kali trong các môi trường dinh dưỡng bằng các ion kim loại kiềm hoá trị một khác như Na, Li, Rb, Cs,… đều không có kết quả. Tuy nhiên kali cũng tham gia vào việc hoạt hoá một số enzym (amylase, acetyl CoA-synthetase, ATP-ase,…). Kali làm tăng độ ngậm nước của các hệ thống keo do đó ảnh hưởng đến các quá trình trao đổi chất, nhất là các quá trình tổng hợp – như tổng hợp thiamin,… và có ảnh hưởng nhất định đến hô hấp của tế bào VSV. – Na và Cl cũng là các nguyên tố mà nhiều VSV cũng cần với số lượng không nhỏ, nhưng cho đến nay người ta cũng còn biết ít về vai trò sinh lý của chúng. Hàm lượng hai nguyên tố trên đặc biệt cao ở các VSV ưa mặn (Halophyl) sống trong nước biển, đất vùng ven biển, hoặc phát triển được trên các loại thực phẩm ướp mặn. Bình thường khi nuôi cấy VSV, người ta không cần bổ sung các nguyên tố vi lượng vì những nguyên tố ấy thường có sẵn trong nước máy. Tuy nhiên, trong một số trường hợp riêng, người ta vẫn phải bổ sung một số nguyên tố vi lượng nhất định vào môi trường: Ví dụ: Bổ sung Co vào môi trường nuôi cấy VSV sinh tổng hợp vitamin B12; bổ sung Mo vào môi trường nuôi cấy VSV cố định nitơ,…

2. THÀNH PHẦN TẾ BÀO VÀ DINH DƯỠNG CỦA VI SINH VẬT Nhu cầu dinh dưỡng của VSV nhằm đáp ứng các đòi hỏi của tế bào do đó phụ thuộc vào thành phần hoá học các tế bào của chúng. Trong tế bào VSV vật chất được phân thành 2 nhóm lớn: Nhóm thứ nhất là nước và các muối khoáng, và nhóm thứ hai là nhóm các chất hữu cơ (bảng 2.1) bao gồm acid nucleic, protein, hydratcarbon, lipid và các chất hữu cơ phân tử nhỏ.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 38 of 263

Về tổng thể, nước chiếm tỷ lệ cao nhất trong số tất cả các thành phần, còn trong số các chất hữu cơ thì protein chiếm tỷ lệ cao nhất. Xét chi tiết về các nguyên tố, tế bào VSV bao gồm các “nguyên tố sinh học” C, O, N, H và các nguyên tố khoáng đa lượng và vi lượng. Chỉ riêng các nguyên tố C, O, N, H, P, S, K và Na đã chiếm đến 98% khối lượng sinh khối khô của tế bào E. coli (bảng 2.2).

Các số liệu trên là những giá trị trung bình, vì trong các điều kiện sinh trưởng khác nhau, cũng như trong các giai đoạn sinh trưởng, phát triển khác nhau thành phần các tế bào VSV không giống nhau.

2.1. Thành phần nước và muối khoáng Nước chiếm đến 70 – 90% khối lượng tế bào VSV. Các phản ứng sinh hoá xảy ra trong tế bào VSV đều diễn ra trong dung dịch nước. Ở vi khuẩn, hàm lượng nước thường là 70 – 80%, còn ở nấm sợi thường là 85 – 90%. Phần nước có thể tham gia trong các quá trình trao đổi chất của VSV được gọi là nước tự do. Đa phần nước trong tế bào VSV tồn tại dưới dạng nước tự do. Nước kết hợp là nước liên kết với các hợp chất hữu cơ cao phân tử trong tế bào (protein, lipid, hydratcarbon). Nước liên kết mất khả năng hoà tan và lưu động. Lấy mất nước hay sấy khô thực phẩm là phương pháp ngăn cản sự phát triển của VSV, bảo quản thực phẩm, thuốc nam,… được lâu hơn. Mặt khác ướp muối hoặc tẩm đường nhằm tạo ra sự khô cạn sinh lý không thích hợp cho sự phát triển của VSV để bảo quản thực phẩm hay được áp dụng. Muối khoáng chiếm khoảng 2 – 5% khối lượng khô của tế bào. Trong tế bào chúng thường ở 2− 2− − − dạng ion: dạng cation như Mg2+, Ca2+, K+, Na+,… hay dạng anion như HPO 4 , SO 4 , HCO3 , Cl ,… Các ion trong tế bào VSV luôn tồn tại ở những tỷ lệ nhất định nhằm duy trì độ pH thích hợp cho từng loại VSV.

2.2. Các chất hữu cơ Trong tế bào vi khuẩn, các polyme – các chất đại phân tử – chiếm tới 95,5 – 96% chất khô, 3,5% là các chất đơn phân tử và chỉ còn 0,5 – 1,0% là các ion vô cơ. Các polyme chủ yếu trong tế bào là các protein, acid nucleic, lipoid, hydratcarbon. Các chất hữu cơ trong tế bào VSV được tạo nên chủ yếu

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 39 of 263

bởi các nguyên tố C, H, O, N, P, S,… Riêng 4 nguyên tố C, H, O, N đã chiếm tới 92-93% chất khô của tế bào. Protein – sinh chất có hàm lượng cao nhất trong tế bào- được tạo thành chủ yếu bởi các nguyên tố: C (50 – 55%), O (21 – 24%), N (15 – 18%), H (6,5 – 7,3%), S (0 – 0,24%), và lượng nhỏ một số nguyên tố khác như P, Fe, Mg, Ca, Cu, Mn,… Các acid amin kết hợp với nhau trong liên kết peptid để tạo thành các protein,… Bảng 2.3 giới thiệu thành phần hoá học của tế bào vi khuẩn.

Với:

(1). Khối lượng khô của 1 tế bào E. coli sinh dưỡng là 2,8 ×10-13g, (2). Peptidoglycan và protein, (3). Đó là 4 loại phospholipid, mỗi loại có nhiều nhóm phụ khác nhau.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 40 of 263

Trªn mµng

Trong mµng

2) ChuyÓn vËn thô ®éng

Håi phôc KÕt hîp C¶i biÕn

3) ChuyÓn vËn chñ ®éng

Håi phôc KÕt hîp C¶i biÕn + E

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 41 of 263

Hình 2.1. Vận chuyển chủ động chất dinh dưỡng vào tế bào

Mµng CM

Ngoµi

§−êng-P

P-enolpyruvat

Pyruvat

MPr

P-MPr

§−êng

Hình 2.2. Vận chuyển kết hợp phosphoryl hoá

Tính đặc hiệu cơ chất của các protein (enzym) vận chuyển rất khác nhau: một số có tính đặc hiệu cao, ví dụ: permease của galactose của E. coli chỉ cho phép vận chuyển galactose. Tính đặc hiệu của các permease của các đường khác và các acid amin có tính đặc hiệu thấp hơn. Cần nhấn mạnh rằng, theo mô hình ở hình 2.1 thì cùng một permease có thể đảm nhận cả chức năng vận chuyển thụ động lẫn chủ động (tuỳ theo sự vắng mặt hay có mặt của ATP) và phản ứng hoạt hoá được cung cấp năng lượng nhờ ATP diễn ra ở phía trong của màng, tuy nhiên đây cũng chỉ là giả thiết.

CÁC CÂU HỎI LƯỢNG GIÁ 1. Trình bày các nhóm dinh dưỡng carbon ở VSV. 2. Trình bày các chất dinh dưỡng chính của VSV. 3. Trình bày các kiểu vận chuyển chất dinh dưỡng ở tế bào VSV.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 42 of 263

Chương 3

TRAO ĐỔI CHẤT VÀ TRAO ĐỔI NĂNG LƯỢNG

1. CÁC KHÁI NIỆM CHUNG Trao đổi chất là quá trình hấp thụ chất dinh dưỡng từ môi trường qua quá trình dị hoá phân giải chúng, giải phóng và tích luỹ năng lượng và tạo ra các chất trung gian quan trọng, và từ đấy qua đồng hoá tổng hợp ra các chất cần thiết cho sinh trưởng, phát triển của tế bào. Như vậy, trao đổi chất bao gồm hai mặt dị hoá và đồng hoá bổ sung cho nhau. VSV hấp thụ chất dinh dưỡng và qua quá trình chuyển hoá phân giải các chất dinh dưỡng đó thành các chất trung gian, đồng thời tích luỹ năng lượng được giải phóng trong các phân tử chứa năng lượng cao – đây là quá trình dị hoá. Mặt khác, quá trình đồng hoá là quá trình tổng hợp các thành phần cơ thể và giải phóng các sản phẩm trao đổi chất (các chất chuyển hoá). Dị hoá và đồng hoá là hai mặt bổ sung cho nhau giúp cho VSV thực hiện được chức năng sống của mình trong quan hệ trao đổi chất và năng lượng với môi trường xung quanh. Xét từ góc độ năng lượng, các quá trình oxy hoá – phân giải cơ chất kèm theo giải phóng năng lượng được gọi là quá trình trao đổi năng lượng. Ở động vật và thực vật bậc cao các quá trình này có thể xảy ra với các cơ chất dinh dưỡng thường nhật (các chất hấp thụ từ môi trường) và các chất dự trữ của cơ thể (protein, polysaccharid, lipid). Nhưng ở tế bào VSV, số lượng các chất dự trữ thường rất nhỏ vì thế chúng phải sử dụng chủ yếu là các chất hấp thụ được từ môi trường xung quanh là chính. Phần lớn các loài VSV thuộc loại dinh dưỡng hoá năng, chúng chuyển hoá các hợp chất hoá học làm nguồn tạo ra năng lượng. Năng lượng mới giải phóng được này chỉ một phần nhỏ biến thành nhiệt năng, còn phần lớn truyền từ hợp chất này sang hợp chất khác cùng với các điện tử hoặc các nguyên tử. Các VSV dị dưỡng hoá năng hay dinh dưỡng hoá năng hữu cơ sử dụng các hợp chất dinh dưỡng hữu cơ, còn các VSV tự dưỡng hoá năng hay dinh dưỡng hoá năng vô cơ thì lại sử dụng các hợp chất dinh dưỡng vô cơ. Các VSV dị dưỡng quang năng bao gồm nhóm dinh dưỡng quang năng vô cơ và nhóm dinh dưỡng quang năng hữu cơ sử dụng trực tiếp năng lượng của ánh sáng với các hệ thống biến đổi năng lượng thích hợp. Các VSV ái khí sử dụng trực tiếp oxy không khí để kết thúc quá trình oxy hoá đã nêu. Còn với các VSV kỵ khí, quá trình oxy hoá sinh năng lượng không kết thúc bằng việc kết hợp với oxy không khí mà với các dạng oxy hợp chất theo các hình thái oxy hoá khác: bên cạnh việc liên kết với oxy quá trình oxy hoá còn là sự mất bớt hydro (RH2 + A → R + AH2), quá trình tách hydro sau khi đã kết hợp với nước (A + H2O → B đ C), và quá trình mất bớt điện tử (e-) làm gia tăng số hoá trị dương (Cu+ → Cu2+ + e-, Fe2+ → Fe3+ + e-). Năng lượng giải phóng ra từ các phản ứng oxy hoá được tích luỹ trong các chất giàu năng lượng, các nucleozid triphosphat: GTP, ATP, UTP; các acyl

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 43 of 263

phosphat; các dẫn xuất acid carbonic (Acetyl-CoA,…). Hợp chất giàu năng lượng bền vững nhất, quan trọng nhất là ATP (adenosin triphosphat – xem công thức dưới). ATP chứa 2 liên kết năng lượng cao (~). Trong 1 mol ATP, mỗi liên kết cao năng chứa khoảng 11.500cal, trong khi liên kết thường chỉ chứa 300cal. ATP được coi là “kho chứa” của năng lượng trong tế bào, được sử dụng trong tất cả các phản ứng cần năng lượng. Các phân tử ATP giàu năng lượng này được tạo ra trong tế bào VSV cũng như trong tế bào của mọi sinh vật khác. Quá trình tạo ra ATP trong các cơ thể Procaryota không quang hợp được thực hiện theo hai cơ chế chung bao gồm: quá trình phosphoryl hoá cơ chất và quá trình phosphoryl oxy hoá, là phương thức chủ yếu tích lũy năng lượng cho tế bào. Trong cả hai trường hợp, từ ADP và phosphat vô cơ sử dụng năng lượng liên kết hoá học của các sản phẩm trao đổi chất trung gian mà sản xuất ATP. Trong quá trình thứ nhất, năng lượng từ liên kết cao năng của cơ chất, ví dụ: 1,3- diphosphoglycerat hay phosphoenolpyruvat chuyển sang cho ATP. Quá trình thứ hai xảy ra khi oxy hoá NADH2 hay NADPH2,… NH2 N

N N

N

H

H

OH

O H

O CH2

O

P

O

O

O ~ P O ~ P OH OH

OH

OH

H

adenin

H O ribose adenosin

phosphat

AMP

phosphat

ADP

phosphat

AT P

2. CÁC CON ĐƯỜNG OXY HOÁ SINH HỌC PHÂN GIẢI HYDRAT-CARBON Ở CÁC VI SINH VẬT DỊ DƯỠNG Oxy hoá sinh học là khái niệm chung đề cập đến hàng loạt các phản ứng oxy hoá hydratcarbon sinh năng lượng xảy ra trong các tế bào sống. Oxy hoá sinh học khác với sự cháy ở chỗ: phản ứng xảy ra nhiều bước, trong điều kiện ôn hòa, có xúc tác là các loại enzym, năng lượng phần lớn được tích luỹ trong ATP và hiệu suất sử dụng năng lượng cao.

2.1. Phân giải glucose Glucose là nguồn vật chất và năng lượng cho các tế bào VSV. Sau khi được hấp thụ vào trong tế bào, glucose được chuyển hoá qua các hợp chất trung gian chứa mạch carbon khác nhau theo 3 con đường riêng biệt đến acid pyruvic (pyruvat) – sản phẩm cuối chung của các con đường đường phân. Phân tử glucose khá trơ về mặt hoá sinh, do đó trước tiên glucose được hoạt hoá nhờ phosphoryl hoá ở vị trí C6 chuyển thành glucose-6-phosphat – là dạng hoạt động chuyển hoá

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 44 of 263

trong tế bào và là điểm chung của cả 3 con đường đường phân. 2.1.1. Con đường đường phân (glycolysis) Con đường phân giải đường này còn được gọi là con đường EMP (Embden-Mayerhof-Parnas pathway) (hình 3.1).

Hình 3.1. Con đường đường phân Embden-Mayerhof-Parnas

Trong điều kiện có hay thiếu vắng oxy, glucose đều được chuyển hoá thành pyruvat qua 10 phản ứng, trong đó chỉ có 3 phản ứng (1, 3 và 10) là một chiều, còn lại là các phản ứng thuận nghịch. Trừ nguyên liệu xuất phát (glucose) và hợp chất cuối (pyruvat), các hợp chất trung gian đều ở dạng phosphoryl hoá. Gốc phosphoryl ở đây có 3 chức năng: – Giúp cho hợp chất trung gian mang điện tích âm cao không thể thoát ra ngoài. – Là vị trí gần enzym.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 45 of 263

– Là vị trí cung cấp liên kết phosphat cao năng (~P). Phản ứng tổng quát:

Ở đây, ATP được tạo thành trong 2 bước (trong tổng số 3 bước tạo năng lượng) phản ứng: thứ 7 và thứ 10. Được chuẩn bị từ bước thứ 6 với việc tạo thành phân tử cao năng NADH2, bước phản ứng thứ 7 là bước kết thúc của phản ứng oxy hoá:

Enzym xúc tác phản ứng 6 (3-P-glyceraldehyd dehydrogenase) chứa nhóm SH, do đó bị kìm hãm bởi các kim loại nặng. Mặt khác 1,3-bis-P-glycerat có chứa một ~P ở C1. Với sự hiện diện của 3− 3− gốc arsenat – AsO 4 do cấu trúc tương tự với gốc PO 4 , xảy ra sự cạnh tranh tạo thành liên kết ~P ở C1, dẫn đến việc kìm hãm sự tạo thành ATP. Còn bước phản ứng 10 là bước kết thúc của bước phản ứng loại nước thứ 9:

Sự tạo thành ATP ở hai phản ứng trên là phosphoryl hoá cơ chất vì phosphat cao năng (~P) trước đó là một phần của hợp chất trung gian (1,3-bis-P-glycerat và PEP). Khi có mặt ADP, chất chuyển hoá sẽ chuyển ~P cho ADP:

Con đường đường phân EMP cung cấp cho tế bào 6 trong số 12 tiền chất để tổng hợp các đơn vị kiến trúc: Glucose-6-P, Fructose-6-P, 3-P-glyceraldehyd, 3-P-glycerat, PEP, và pyruvat. Về năng lượng, con đường EMP sinh lợi 2 ATP và 2NADH2. NADH2 là phân tử cao năng, chứa 52.000cal/mol. Tuy nhiên vì không bền vững bằng ATP, nên NADH2 sẽ truyền năng lượng cho ATP trong chuỗi hô hấp sau này. Từ phản ứng số 6 đến phản ứng số 10 của con đường đường phân này được gọi là giai đoạn phân giải cuối (GĐPGC-terminal glycolytic pathway-TGP). 2.1.2. Con đường pentose-phosphat (PP- hay con đường hexose-mono-phosphat – HMP) Cũng như EMP, trước tiên glucose được phosphoryl hoá thành glucose-6-P và qua hai phản ứng được xúc tác bởi glucose-6-P dehydrogenase và 6-P-gluconat-dehydrogenase, glucose-6-P được biến đổi thành ribulose-5-P và giải phóng CO2. Quá trình oxy hoá được tiếp tục thông qua các phản ứng tiếp theo: một mặt là các phản ứng chuyển hoá qua lại giữa pentose-P và hexose-P, từ đó con đường đóng kín thành chu trình – sau mỗi một chu trình thì một CO2 được cắt ra kết hợp với giải phóng tích luỹ năng lượng, mặt khác là glyceraldehyd-3-P đi vào giai đoạn phân giải cuối – GĐPGC – của con đường đường phân và được biến đổi thành pyruvat. Con đường phân giải này giúp cho vi khuẩn chuyển hoá glucose thành pyruvat không qua EMP, đồng thời cung cấp cho tế bào các hợp chất trung gian khác C3 và C6 như là ribose-5-P (để tổng hợp acid nucleic) và erythrose-4-P (cùng với PEP), cũng như sedoheptulose-7-phosphat để tổng hợp các acid amin thơm, các nhân tố cấu trúc cũng như chức năng khác của tế bào,…

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 46 of 263

Đồng thời HMP còn cung cấp NADPH2 và NADH2 cần cho các phản ứng tổng hợp khử hoá (hình 3.2). Phản ứng tổng quát của con đường HMP này là:

Qua con đường trao đổi chất này, phân tử glucose có mức độ oxy hoá cao nhất: 1/2 phân tử đã bị “đốt cháy” thành CO2, kết hợp giải phóng năng lượng tích luỹ trong các phân tử cao năng NADPH2 và NADH2 không bền vững (chỉ 1ATP được trực tiếp tạo ra) và sẽ được biến đổi thành ATP trong giai đoạn chuyển hoá tiếp theo. (Chú ý rằng NADPH2 hoặc NADH2 chứa 55kcalo/mol trong khi đó 1mol ATP chứa 22kcalo). 2.1.3. Con đường 2-keto-3-deoxy-6-P-gluconat (KDPG, 2-keto-3-deoxy-6-phosphat-gluconat pathway) con đường này còn được gọi là con đường Entner-Doudoroff (ED-Entner-Doudoroff pathway) (hình 3.3).

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 47 of 263

Hình 3.2. Con đường hexose-monophosphat (HMP), với: G-6-PDH – Glucose-6-phosphatdehydrogenase và 6-PGDH – 6-phospho-gluconatdehydrogenase.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 48 of 263

CH2OH H HO

CH2O P

ADP

ATP

O H

H

H OH

H

H

OH OH

NADPH2 O H NADP H

H OH

CH2O P O H OH

O H G-6-PDH H O OH OH OH H H 6-Phosphoglucono-1,5-lacton Glucose-6-phosphat

2+

Mg

HO

Glucose

H

2+

H2O, Mg

Lactonase COOH

CH2 O

C O H C

H

H hoÆc

H C OH H C OH

HO

OH H H

HO

H

O

P O

– CH2OPO3

CH2O P OH Dehydratase H HO H O 2+ Fe , GSH HO OH H H2O OH H 6-Phosphogluconat

2-Keto-3-deoxy-6-phosphogluconat Aldolase

O COOH

CH

C O

C O

CH3

CH2 O

Pyruvat

Pyruvat P

Glyceraldehyd-3-phosphat

Hình 3.3. Con đường Entner-Doudoroff (ED)

Trước tiên glucose được phosphoryl hoá thành glucose-6-phosphat, và glu-6-P được chuyển thành 6-P-gluconat như trong con đường PP. Nhờ tác dụng của phosphogluconat-dehydratase, 6-P- gluconat bị mất nước tạo thành 2-keto-3-deoxy-6-phosphat-gluconat (KDPG). KDPG này bị phân giải thành pyruvat và 3-P-glyceraldehyd nhờ aldolase đặc hiệu. Cuối cùng 3-P-glyceraldehyd lại đi vào giai đoạn phân giải cuối của glucose-GĐPGC- và được biến đổi thành pyruvat. Phản ứng tổng quát của con đường chuyển hoá này là:

Con đường phân giải glucose này cũng được phát hiện trong một số vi khuẩn như là con đường chuyển hoá chính. Các VSV khác nhau sử dụng 3 con đường phân giải glucose với mức độ khác nhau (bảng 3.1). Con đường EMP và PP phổ biến ở nhiều VSV, còn con đường KDPG giúp cho nhiều vi khuẩn sử dụng được gluconat.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 49 of 263

E. coli, S. cerevisiae, P. chrysogenum,… và nhiều loài Clostridium đường phân glucose qua EMP, nhưng phân giải gluconat qua con đường KDPG. Pseudomonas aeruginosa phân giải glucose qua HMP và trao đổi gluconat qua KDPG. Một số Clostridium và vi khuẩn hiếu khí chuyển hoá gluconat qua con đường KDPG cải biến: gluconat được chuyển thành 2-keto-3-deoxygluconat nhờ gluconat-dehydratase và chỉ ở bước này mới được phosphoryl hoá sử dụng ATP nhờ ketodeoxygluconokinase; KDPG bị phân giải nhờ 2-keto-3-deoxy-P-gluconat aldolase,…. Tổng quát lại sản phẩm cuối cùng của các con đường đường phân là: EMP: Glucose → 2 pyruvat. HMP: Glucose → 1 pyruvat + 3CO2. ED: Glucose → 2 pyruvat.

2.2. Phân giải các loại đường khác Ngoài glucose, VSV còn có thể sử dụng được các loại đường khác nhau. Các loại đường đơn trước tiên đều phải được phosphoryl hoá, rồi biến đổi thành các dẫn chất tương ứng mà đi vào con đường đường phân thích hợp. – Fructose sau khi được phosphoryl hoá sẽ đi vào EMP:

Fructose

Fructose-6-phosphat

Mannose sau khi được phosphoryl hoá nhờ mannokinase thành mannose-6-P, sau đó được phosphomannoseisomerase biến đổi thành fructose-6-P và đi vào EMP:

Mannose –

Fructokinase

Mannokinase

Mannose-6- P

Phosphomannoseisomerase

Fructose-6-P

Galactose sau khi biến thành Glucose-6-P cũng đi vào EMP:

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 50 of 263

Galactokinase

Galactose

Galactose-1- P

Phosphoglucose uridin transferase

Glucose-1- P

Phosphoglucose mutase

Glucose-6- P – Pentose sau khi được phosphryl hoá sẽ đi vào HMP. – Các trisaccharid và olygosaccharid sẽ được VSV thuỷ phân thành các monosaccharid trước khi sử dụng. Một số VSV có khả năng phosphoryl hoá trực tiếp disaccharid. Ví dụ Lactobacillus và Neisseria meningitidis có enzym maltophosphorylase có thể xúc tác phản ứng:

Như vậy, trong trường hợp này không cần sử dụng năng lượng từ ATP mà vẫn có thể tạo ra được glucose-1-phosphat.

3. QUÁ TRÌNH OXY HOÁ PYRUVAT VÀ CHU TRÌNH KREBS (CHU TRÌNH TRICARBOXYLIC ACID-TCA)

3.1. Quá trình oxy hoá pyruvat Pyruvat đóng vai trò trung tâm trong trao đổi chất trung gian, là tiền chất của nhiều sản phẩm chuyển hoá. Nhiều VSV oxy hoá pyruvat thành acetyl-CoA. Có 3 phản ứng quan trọng đối với các VSV:

+ 1. Pyruvat + CoA + NAD

2. Pyruvat +

CoA +

3. Pyruvat +

CoA

2Fd

PDH

PFdOxr.

PFL

Acetyl-CoA + NADH2 + CO2

Acetyl-CoA + 2FdH

Acetyl-CoA

+

+

CO2

Format

Với: Fd = ferredoxin. Phản ứng 1 do phức hệ pyruvat-dehydrogenase (PDH) xúc tác. PDH có ở VSV hiếu khí (không có ở VSV kỵ khí). Acetyl-CoA mới tạo ra đi vào chu kỳ TCA. PDH gồm có 3 phức hệ enzym. Điều kiện cho phản ứng ngoài CoA và NAD+ còn cần TPP (thiamin-piro-phosphat) và acid lipoic (hình 3.4). Phản ứng 2 được xúc tác bởi pyruvat-ferredoxin-oxydoreductase (PFdOxr), gặp ở nhiều vi khuẩn kỵ khí như Clostridium. Phản ứng 3 do pyruvat-format-liase (PFL) xúc tác, enzym này có trong các vi khuẩn kỵ khí sinh acid formic (họ Enterobacteriaceae) cũng như vi khuẩn quang dưỡng.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 51 of 263

COO + + (+) + H + H + (-) C C

CH3

carboxylase

O (-) –

CH3

+

COO

H

C

C

carboxylase

– +

OH

H

CO2

CH3

C

carboxylase

C

OH acetaldehyd ho¹t ®éng

CH2 CH2

S

CH S acid lipoic O C (CH2)4

SH CH2

Enzym CH2 HOOC

O

(CH2)4 CH S C CH3

S-acetyldihydrolipoic acid CoA-SH CoA S C CH3 O CH2 CH2 SH HOOC

(CH2)4 CH

SH dihydrolipoic acid +

NAD

NADH2

Hình 3.4. Oxy hoá pyruvat nhờ pyruvat dehydrogenase

3.2. Chu trình Krebs Acetyl-CoA tạo ra như trên được oxy hoá triệt để qua chu trình Krebs giải phóng CO2, nước và tích luỹ năng lượng (hình 3.5).

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 52 of 263

+

NADH2

CoASH NAD

CH3

O

C O

CH3 C

COOH CO2

Pyruvat

Acetyl-CoA S CoA

H2 C COOH Citratsynthase HO C COOH Citrat H2C COOH Aconitase

O Oxaloacetat

C COOH H2C COOH C COOH

H2C COOH Cis-aconitat

NADH2

H C COOH Malat-DH

+

Aconitase

NAD

HO C COOH H2C COOH

H i-Citrat-DH

Fumarase

H2O

H2O

H2C COOH H C COOH Isocitrat HO C COOH

H Malat

H2O

Oxalosuccinat

HOOC C H FumaratH C COOH

+

NADP

NADPH2

H2C COOH H C COOH O C COOH

i-Citrat-DH

FADH2

Succinat-DH

Alfa-ketoglutarat H2C COOH C C O O H H2 Succinat CH2 H2C COOH H2C COOH CO2 AK-DHO C COOH SCoA-TK CH2 CoASH O C SCoA + CoASH ADP NAD Succinyl-CoA ATP + Pi NADH2 +

CO2

FAD

Hình 3.5. Chu trình Krebs

Chu trình Krebs oxy hoá acetat giải phóng CO2 và tách chuyển H2. CO2 được tách ra trong 2 bước nhờ isocitratdehydrogenase và α-ketoglutarat-dehydrogenase. Trong số 8[H] được tách khỏi acetat thì 6[H] được chuyển đến cho NAD+ và NADP+ nhờ 3 dehydrogenase (DH) là i- citrat-DH, α-ketoglutarat-DH và malat-DH, còn 2[H] được chuyển đến cho FAD+ nhờ succinat-DH. Chu trình TCA cung cấp cho tế bào như oxaloacetat, α-ketoglutarat để tổng hợp acid amin (aspartat và glutamat) và succinyl-CoA sử dụng trong tổng hợp Hem. Năng lượng sinh ra chủ yếu được giữ trong các phân tử cao năng là các chất khử 3NADH2, 1NADPH2, 1FADH2, cũng như 1ATP. Khả năng giữ năng lượng trong các hợp chất này không bền như trong ATP và nếu không được sử dụng giữa chừng thì đến giai đoạn cuối cùng của chuỗi hô hấp sẽ chuyển sang cho ATP. Phương trình tổng quát của chu trình Krebs từ pyruvat là:

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 53 of 263

Năng lượng tích luỹ trong các sản phẩm phản ứng là:

Phản ứng 2 pyruvat + 2H+ + 5O2 → 6CO2 + 4H2O có biến đổi entalpi tự do là 273 kcalo/mol. Như vậy 90% năng lượng giải phóng trong “đốt cháy” acid pyruvic có mặt trong các sản phẩm phản ứng, và 75% năng lượng của glucose được chuyển sang cho các sản phẩm hữu ích.

4. CHU TRÌNH GLYOXYLAT Khi VSV sinh trưởng trên acetat hoặc các hợp chất mà phân giải dẫn đến acetat (chất béo, hydrocarbon,…) diễn ra chu trình glyoxylat (chu trình Krebs-Kornberg). Chu trình này xảy ra tương tự như chu trình Krebs, nhưng do không có enzym α-keto-glutarat dehydrogenase mà thiếu mất một số bước phản ứng từ chu trình Krebs và đi qua hai phản ứng chính:

lần lượt do isocitrat-liase và malat-synthase xúc tác. Năng lượng đạt được trong chu kỳ này không cao: 1NADH2, nếu tính cả chu kỳ bổ trợ mới thêm 1NADH2 nữa (hình 3.6). Chu trình glyoxylat cũng biến đổi oxaloacetat thành pyruvat và CO2 nhờ xúc tác của enzym pyruvat carboxylase hoặc thành phosphoenol pyruvat và CO2 (enzym ITP: Inosintriphosphatase). Cả hai hợp chất triose này, sau đó, đều có thể được biến đổi thành glucose nhờ quá trình EMP đảo ngược. Chu trình glyoxylat được tìm thấy ở nhiều vi khuẩn, ví dụ như Avinelanohi,…

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 54 of 263

Acid bÐo

β-oxy ho¸

O CH3 C

Acetyl-CoA

S CoA

Citratsynthase H2 C COOH

O C COOH H2C COOH

Oxaloacetat

HO C COOH Citrat H2C COOH

NADH2 Aconitase Malat-DH

+

NAD

O HO C Malatsynthase H C

H Glucose

HO C COOH H2C COOH Malat

I-citrat-liase

H2C COOH H C COOH

HO C COOH O Isocitrat Glyoxylat Succinat H CoA-SH Acetyl-CoA + +H CO2 α-ketoglutarat

Fumarat

FADH2 Succinat

Succinyl-CoA CO2

Hình 3.6. Chu trình Glyoxylat

5. CHUỖI HÔ HẤP VÀ PHOSPHORYL HOÁ OXY HOÁ KHỬ (respiratory chain and oxidative phosphorylation) Vi khuẩn hiếu khí tổng hợp ATP rất mạnh mẽ – hơn hẳn vi khuẩn kỵ khí – nhờ có chuỗi hô hấp và enzym ATP-synthase (yếu tố F0 – F1). Chuỗi hô hấp là hệ thống phức hợp enzym nhiều bước có

nhiệm vụ giúp các VSV ái khí oxy hoá hydro và xử lý các e- tích luỹ lại sau các chuyển hoá oxy hoá và chu trình Krebs, còn ATP-synthase hợp tác với chuỗi hô hấp. Hai hệ thống này nằm ở màng: màng tế bào chất hoặc màng trong ty thể. Ion H+ và điện tử e- (electron) tách ra từ cơ chất đi vào chuỗi hô hấp; các e- được chuyển đến O2. Năng lượng tích luỹ được chuyển thành ATP là chính, phần nhỏ được giải phóng dưới dạng nhiệt. Các thành phần của chuỗi nằm trong lớp phospholipid kép gồm nhiều enzym vận chuyển e- và H+, các coenzym và các dehydrogenase và hệ thống vận chuyển. Các thành phần quan trọng nhất tham gia vào oxy hoá hydro là: – Flavoprotein là các enzym chứa các coenzym FMN hoặc FAD vận chuyển hydro. – Phức protein Fe – S vận chuyển e- chứa Fe: Phức protein Fe – S vừa liên kết với S của cystein, vừa liên kết với S của H2S. Cystein là một phần của chuỗi polypeptid, và trung tâm Fe – S có thể được coi là nhóm bổ sung của chuỗi polypeptid. Trung tâm Fe – S thuộc typ [2Fe – 2S], chỉ vận chuyển 1e-, có chứa 2Fe và S. Trong lượng Fe bắt gặp ở màng tế bào thì đến 80% nằm trong

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 55 of 263

phức protein Fe – S, còn 20% nằm trong cytocrom. Các protein Fe – S cũng tham gia vào cố định nitơ, khử sulfit, khử nitrit, quang hợp và giải phóng, hoạt hoá H2. Phân tử lượng M của protein Fe rất thấp và thế oxy hoá khử rất âm. EO nằm trong khoảng -0,2 á -0,6 V. Ngoài protein [2Fe – 2S], lục lạp vi khuẩn hiếu khí còn có trung tâm [4Fe – 4S] (Chromatium, Azotobacter,…). Một số protein [2Fe – 2S] quen thuộc: Ferredoxin, putidaredoxin, rubredoxin hoặc adrenodoxin. – Quinon: Ở màng trong ty thể và ở vi khuẩn G- là ubiquinon (CoQ), ở vi khuẩn G+ là naphtoquinon, và ở lục lạp là plastoquinon. Quinon và đặc biệt ubiquinon có đặc tính ưa lipid do đó gắn vào lớp phospholipid kép của màng, vận chuyển hydro hoặc e – . So với các thành phần khác của chuỗi thì quinon có dư 10 – 14 lần, và là kho dự trữ hydro chuyển vào chuỗi hô hấp qua các coenzym và nhóm bổ sung khác nhau, rồi chuyển tiếp hydro đến các cytocrom. –

Cytocrom: Hệ thống cytocrom vận chuyển e-, không vận chuyển hydro. Cytocrom nhận e- từ quinon: trong quá trình vận chuyển, một lượng H+ tương đương e- bị tách vào môi trường. Cytocrom chứa nhóm bổ sung là Hem. Có một số loại cytocrom: b, c1, c, a, a3, O. Cytocrom gặp ở hầu hết các VSV có chuỗi hô hấp. Cytocrom-oxydase (cyt. O) chuyển 4e- trực tiếp lên oxy (hình 3.7):

Các thành phần của chuỗi hô hấp được sắp xếp trên cơ sở thế oxy hoá khử, bắt đầu từ thế âm nhất NAD+ cho đến Cyt.O. Một số chất độc tác dụng lên chuỗi hô hấp như amital, rotenon,… kìm hãm NAD dehydrogenase; antimixin A kìm hãm giữa cyt.b và c; cyanid (CN-) kìm hãm Cyt.O. Khi chuyển 2[H] qua NAD+ cho hệ số tạo ATP P/O = 3 (ATP mol/ nguyên tử oxy), còn khi chuyển 2[H] qua FAD+ cho hệ số tạo ATP P/O = 2. Tuy nhiên ở vi khuẩn (ví dụ: E. coli) do hạn chế vị trí chuyển 2[H] có hệ số P/O = 3, nên hô hấp glucose hiếu khí chỉ cho 26 ATP thay vì 38 ATP. H2O 2-

+

O

H §−êng ph©n NAD

Chu tr×nh Krebs

NADH2

FAD Fe3+ FADH2 Pro(2Fe-2S) 2+

Fe

CoQ CoQH2

3+

Fe

Cyt.b

Fe3+

Cyt.c

Fe2+

Qu¸ tr×nh oxy ho¸ kh¸c

2+

Fe

ADP

Fe3+

Cit.a Fe2+

Fe

3+

Cytcrom oxydase 1 O2 2 2+ Fe

ATP

Hình 3.7. Chuỗi hô hấp trong quá trình oxy hoá sinh học

6. HÔ HẤP KỴ KHÍ VÀ CÁC QUÁ TRÌNH LÊN MEN KỴ KHÍ

6.1. Hô hấp kỵ khí

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 56 of 263

Trong điều kiện thiếu oxy, nhiều vi khuẩn có thể tiến hành hô hấp kỵ khí, sử dụng oxy dạng hợp chất làm chất nhận hydro cuối cùng. Có 4 kiểu hô hấp kỵ khí sau: – Hô hấp nitrat (kỵ khí không bắt buộc):

(AH2 là cơ chất, là chất cho điện tử). – Hô hấp sulfat (kỵ khí bắt buộc):

Hô hấp kỵ khí đặc biệt là khử CO2 với cơ chất là H2:

– Lên men kỵ khí.

6.2. Lên men kỵ khí Ta gọi quá trình phân giải hydratcarbon trong điều kiện kỵ khí là quá trình lên men kỵ khí. Đây là quá trình oxy hoá khử cơ chất mà kết quả là một phần cơ chất bị khử và phần khác bị oxy hoá. Oxy phân tử không tham gia vào quá trình oxy hoá này, nên về thực chất đây là quá trình tách hydro ra khỏi cơ chất. Hydro mới tách ra có thể được thải ra dưới dạng khí, hoặc lại có thể được liên kết ngay với các sản phẩm phân giải của chính các cơ chất hữu cơ đó. Năng lượng sinh ra trong quá trình lên men một phần được sử dụng vào các phản ứng khử, một phần tích luỹ trong các liên kết cao năng. Có thể thấy rõ rằng, năng lượng được tạo ra trong quá trình lên men kỵ khí không thể được dồi dào như trong hô hấp hiếu khí. Trong quá trình lên men này, sản phẩm cao năng NADH2 được tạo ra khi đường phân (chu trình EMP) sẽ không được chuyển đến chuỗi hô hấp đã nêu mà sẽ tác dụng với acid pyruvic hoặc các hợp chất mới được tạo ra từ acid pyruvic để thực hiện việc tái tạo NAD+. Trong các VSV kỵ khí bắt buộc không có nhiều loại enzym hô hấp như: cytocrom a, b, c, cytocromoxydase, peroxydase, catalase,… Khác với hô hấp hiếu khí, sản phẩm cuối cùng của các quá trình lên men kỵ khí ngoài CO2 còn có các sản phẩm có mạch carbon còn chưa bị oxy hoá hoàn toàn (như rượu, một số acid hữu cơ, xeton, aldehyd). Từ acid pyruvic trở đi, quá trình chuyển hoá trong các VSV khác nhau là không giống nhau, và tuỳ thuộc vào từng loại VSV và điều kiện lên men mà ta có các quá trình lên men đặc thù: lên men acid lactic, lên men rượu,… Bên cạnh việc làm đứt các mạch carbon, trong một số quá trình lên men còn có sự tổng hợp, tức là quá trình gắn-kéo dài thêm mạch carbon, ví dụ: C. butiricum có thể tạo ra acid butyric (4C) từ các sản phẩm trung gian 2C, 3C – acid acetic, glycerin. Hình 3.8 tóm tắt các kiểu hô hấp ở VSV, và hình 3.9 – Các quá trình lên men kỵ khí chính.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 57 of 263

Glucose

Acid lactic

(H) ATP NÊm men C¸c Lactobacillus Acid pyruvic Acetaldehyd (H)

Etanol (H)

CO2 C¸c Enterobacteriaceae C¸c Clostridium

C¸c Propionibacterium Acetyl – CoA +HCOOH

CO2

Acetyl-CoA+ H2 C O2 ATP

(H) Acid oxaloacetic (H)

Etanol Acid acetic Etanol H2 CO2 Acetoacetyl-CoA Acid acetic (H)

Acid succinic CO2

ATP CO2

Acid acetic (H)

Acid butyric ATP

(H)

CO2 Aceton (H)

Acid propionic Butadiol

Butanol

Isopropanol

Hình 3.9. Các quá trình lên men kỵ khí chính

7. LÊN MEN ÁI KHÍ

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 58 of 263

Ta gọi các quá trình phân giải, chuyển hoá hydratcarbon trong điều kiện ái khí là quá trình lên men ái khí. Nếu quan niệm chặt chẽ thì chỉ những quá trình lên men sản xuất các sản phẩm sơ cấp được đề cập như lên men sản xuất acid acetic, acid citric, acid glutamic,… Tuy nhiên, nếu hiểu theo nghĩa rộng, lên men ái khí bao gồm tất cả những quá trình lên men chuyển hoá các nguồn carbon sinh tổng hợp các sản phẩm sơ cấp và thứ cấp, trong đó có lên men sản xuất các kháng sinh, kể cả lên men sản xuất một số vitamin,… là những quá trình lên men mà sản phẩm có những ứng dụng hết sức quan trọng trong Y Dược học. Tất cả các quá trình lên men sinh tổng hợp kháng sinh là các quá trình lên men ái khí. Tuy nhiên, so với từ khi mới đưa vào sản xuất kháng sinh (những năm 40 của thế kỷ XX) thì công nghệ kháng sinh và vitamin đã có những thay đổi rất to lớn và có một số đặc điểm sau: – Công nghệ kháng sinh sử dụng các chủng vi nấm, xạ khuẩn, vi khuẩn đã trải qua cải tạo giống nhiều bước có khả năng sinh tổng hợp hoạt chất rất cao so với chủng mới phân lập được ban đầu. – Các quá trình lên men sản xuất là các quá trình lên men vô trùng tuyệt đối, có thể được điều khiển hoàn toàn bằng máy tính điện tử online (computer online control hay digital control-DC).

8. SỰ PHÂN GIẢI PROTEIN (QUÁ TRÌNH THỐI RỮA) Quá trình thối rữa là quá trình phân giải chuyển hoá sử dụng cơ chất là protein (khác với lên men sử dụng cơ chất là hydratcarbon). Protein là thành phần quan trọng của xác động vật, thực vật và VSV. Protein chứa khoảng 15,0 – 17,6% nitơ tính theo chất khô. Tổng lượng nitơ của các cơ thể sống trên Trái Đất là khoảng 10 – 25 tỷ tấn, so với tổng lượng carbon là khoảng 700 tỷ tấn. Trong lớp đất sâu 30cm bao quanh phần lục địa của Trái Đất có thường xuyên khoảng 3,0 – 7,5 tỷ tấn nitơ tồn tại chủ yếu trong các hợp chất hữu cơ chứa nitơ. Phân giải các hợp chất hữu cơ chứa nitơ là một khâu quan trọng của vòng tuần hoàn vật chất trong tự nhiên, và có ý nghĩa rất lớn đối với nông nghiệp. Quá trình phân giải này còn được gọi là quá trình amoni hoá. Protein cũng như các polyme sinh học khác là dạng không sử dụng trực tiếp được đối với các VSV. Do đó, muốn phân giải protein, trước tiên VSV phải tiết enzym protease ngoại bào để thuỷ phân protein thành polypeptid và olygopeptid. Các polypeptid và olygopeptid này; hoặc tiếp tục được thuỷ phân thành các acid amin nhờ các peptidase ngoại bào rồi các acid amin ấy được hấp thụ vào trong tế bào; hoặc các polypeptid và olygopeptid được hấp thụ vào trong tế bào và tại đấy được thuỷ phân thành các acid amin. Một phần các acid amin này được VSV sử dụng luôn trong quá trình sinh tổng hợp các protein riêng của chúng, phần khác được phân giải theo các con đường đặc thù để giải phóng NH3, CO2 và cũng như để sinh ra các sản phẩm trung gian khác (hình 3.10).

Rất nhiều loài VSV tham gia vào quá trình amoni hoá trong tự nhiên, trong số đó đáng chú ý nhất là các loài sau: – Vi khuẩn: Các loài Bacillus như B. cereus, B. histoliticus, B. megaterium, B. mesentericus, B. mycoides, B. subtilis; Clostridium sporogenes, C. welchii; E. coli; Proteus vulgaris; Pseudomonas

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 59 of 263

aeruginosa, P. fluorescens, P. putreficans,… – Xạ khuẩn và nấm: Streptomyces fradiae, S. griseus; S. rimosus; Aspergillus flavus, A. niger, A. oryzae; Mucor ssp; Picillium camemberti, Rhizopus ssp,… Trong tế bào VSV, các acid amin được chuyển hoá nhờ loại nhóm amin hoặc loại nhóm carboxylic, hoặc cả hai. Bảng 3.2 giới thiệu các phản ứng này.

Các enzym xúc tác quá trình loại amin oxy hoá là các enzym đặc hiệu đối với các đồng phân L- hoặc D- của các acid amin. Các enzym có thể là các oxydase hiếu khí (flavoprotein) hoặc các oxydase kỵ khí, hoặc các dehydrogenase. Có trường hợp, trước hết nước được loại đi (chuyển hoá serin):

CH2OH H C NH2

-H2O

COOH

CH2

CH3

C NH2

C NH

COOH

COOH

+ H2O

CH3 C O

+ NH3

COOH Acid pyruvic

Serin

Khi phân giải các acid amin thơm, việc cắt mở vòng thơm xảy ra nhờ phản ứng oxy hoá trực tiếp sử dụng oxy, ví dụ: phân giải tryptophan: CH2 CH COOH

OH

NH2 N H

OH Cat echin

COOH COOH

Succinat t + Acet at

Acid cys, cys-muconic

Một số vi khuẩn (như E. coli) có khả năng chuyển hoá tryptophan thành 2 chất có mùi hôi là indol và skatol. Skatol là chất tạo ra mùi thối của phân. Sơ đồ phản ứng của quá trình này như sau:

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 60 of 263

CH2CH(NH2)COOH +

H2O

+ CH3COCOOH + NH3

N H T rypt ophan

N H Indol

CH2CH(NH2)COOH

CH2COOH

N H

CH3

N H

T ryptophan

N H

Acid indolacetic

Skatol

Bản thân indol có mùi hôi, nhưng nếu cho một chút indol vào este của một số hoa thì lại tạo nên mùi thơm đặc biệt (được sử dụng trong công nghiệp sản xuất mỹ phẩm, sản xuất nước hoa), còn skatol là thành phần chính mùi thối ở phân. Ngoài protein, VSV còn có khả năng phân giải các hợp chất hữu cơ chứa nitơ khác (như các base nitơ, ure, acid uric, kitin,…). Các base purin, pyrimidin tạo ra trong quá trình thuỷ phân acid nucleic. Nhiều VSV có khả năng sinh tổng hợp ra các enzym xúc tác phân giải các base nitơ này tạo ra CO2, NH3 và một số acid hữu cơ: acid formic, acid lactic, acid acetic,…. Các acid này lại được phân giải tiếp. O N

HN O

C O + 4H2 O N H

N

2 (NH2)2CO + HOOC-CHOH-COOH Ure

Acid tartric

Acid uric

Ure cũng được một số VSV phân huỷ (năm 1862, lần đầu tiên Pasteur phát hiện ra vi khuẩn phân giải ure) trong đó có cả vi khuẩn, xạ khuẩn và nấm (Micrococcus ureae, Proteus vulgaris,…) do chúng tạo ra được urease, enzym xúc tác phản ứng sau:

(NH4)2CO3 ít bền vững nên bị phân giải tiếp:

Kitin cũng được một số loài VSV phân giải mạnh (Bacteriun chitinovorum):

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 61 of 263

9. SỰ PHÂN GIẢI LIPID VÀ CÁC ACID BÉO Lipid (este của glycerin và acid béo) và các chất sáp (este của rượu cao phân tử và acid béo) là nguồn dinh dưỡng carbon và năng lượng cho nhiều loài VSV. So với các cơ chất khác thì các chất này được đồng hoá với tốc độ chậm. Lipid, sáp và các acid béo chứa trong xác động vật, thực vật bị vùi lấp vào trong đất sau một thời gian sẽ bị phân giải và đồng hoá hết nhờ hoạt động của nhiều nhóm VSV khác nhau (vi khuẩn, xạ khuẩn và nấm mốc). Các chất phá bọt (bản chất là các lipid) được sử dụng trong công nghiệp, nên ngoài tác dụng phá bọt cũng có thể được các VSV đồng hoá. Bước đầu tiên của quá trình đồng hoá lipid và sáp là việc thuỷ phân các chất này được phân giải thành acid béo và glycerin (hoặc rượu) nhờ lipase ngoại bào hoặc nội bào. Cũng có những nhóm vi khuẩn có khả năng tạo ra phospholipase xúc tác thuỷ phân các phospholipid.

O H3C ( CH2)n C O CH2 O

CH2OH Lipase CHOH + 3CH3 ( CH2)n COOH

H3C ( CH2)n C O CH2 O H3C ( CH2)n C O CH2

3 H2O

CH2OH

Ac id bÐ o

Glycerin

Lipid Glycerin sau khi được phosphoryl hoá sẽ được chuyển hoá tiếp trong EMP để tạo ra ATP và pyruvat. Acid béo được thuỷ phân qua con đường õ-oxy hoá tạo ra acetyl-CoA (chuyển hoá 2 carbon từ mạch), và được chuyển hoá tiếp trong chu trình Krebs và Glyoxylat.

CÂU HỎI LƯỢNG GIÁ 1. Trình bày con đường đường phân EMP và HMP, ý nghĩa của các con đường phân giải đường này đối với VSV. 2. Trình bày sự khác biệt giữa các con đường đường phân EMP, HMP và ED, sự phân giải các loại đường không phải là glucose. 3. Trình bày chu trình Krebs (chu trình tricarboxylic acid) và chuỗi hô hấp. 4. Trình bày các kiểu hô hấp kỵ khí, các quá trình lên men kỵ khí, và trình bày sự phân giải protein, lipid và các acid béo.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 62 of 263

Chương 4

SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN CỦA VI SINH VẬT

Sinh trưởng và phát triển là thuộc tính cơ bản của thế giới hữu sinh bao gồm cả các VSV. Sinh trưởng là sự gia tăng kích thước và khối lượng tế bào, còn phát triển (hoặc sinh sản) là sự tăng trưởng số lượng tế bào. Tuy nhiên, để phân biệt rõ hai quá trình đã nêu một cách rạch ròi trong đa số trường hợp là rất khó khăn, do đó trong giáo trình này nếu không xác định rõ ràng thì khi đề cập đến sinh trưởng là bao gồm cả phát triển và ngược lại. Ngoài các chất dinh dưỡng còn cần có các điều kiện thích hợp VSV mới phát triển được, tuy nhiên, nhiều khi chúng ta lại cần phải sử dụng các phương pháp để tiêu diệt hết VSV hiện có.

1. ĐIỀU KIỆN CHO SINH TRƯỞNG VI SINH VẬT Ngoài các chất dinh dưỡng còn có các điều kiện ngoại cảnh lý – hoá chủ yếu cần thiết cho sinh trưởng của VSV.

1.1. Độ ẩm Đa số VSV ưa nước, cần nước ở dạng tự do, dễ hấp thụ. Chỉ có một số xạ khuẩn thuộc nhóm ưa khô – xerophylic – sử dụng được nước gắn trên hạt đất. Thiếu nước xảy ra hiện tượng loại nước khỏi tế bào và có thể dẫn đến VSV bị chết. Chịu được điều kiện khô là các VSV chi Mycobacterium, ví dụ: M. tuberculosis.

1.2. Nhiệt độ môi trường VSV có thể tồn tại trong dải nhiệt độ rộng 2 – 100OC, tuy nhiên, có 3 mức nhiệt độ để VSV sinh trưởng được: nhiệt độ tối thiểu sinh trưởng được (minimum), nhiệt độ sinh trưởng tối thích (optimum) và nhiệt độ cực đại có thể sinh trưởng được (maximum). Nhiệt độ không những ảnh hưởng đến tốc độ sinh trưởng mà còn ảnh hưởng đến kiểu sinh sản, hình thái, trao đổi chất và nhu cầu dinh dưỡng của VSV. Phụ thuộc vào nhiệt độ sinh trưởng VSV được chia thành 3 nhóm (bảng 4.1).

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 63 of 263

Các loài Bacillus trong đất có nhiệt độ sinh trưởng rộng: 15 – 40OC. E. coli sinh trưởng được trong khoảng nhiệt độ 10 – 47OC. N. gonorrhae phát triển được ở nhiệt độ 36 – 40OC. Đặc biệt dưới đáy Thái Bình Dương có loài vi khuẩn ưa nhiệt phát triển thích hợp ở nhiệt độ có thể lên đến hàng trăm độ bách phân (250 – 300OC). Ngoài các nhóm trên còn có nhóm VSV chịu nhiệt (thermotolerant), sinh trưởng ở nhiệt độ trung bình, nhưng có thể chịu được nhiệt độ cao hơn: ví dụ: Methylococcus capsulatas sinh trưởng tốt ở 37OC, nhưng còn kéo dài sinh trưởng được ở 55OC. Ở nhiệt độ thấp VSV không phát triển được do thay đổi cấu hình lập thể của các permease, làm bất hoạt các vận chuyển xuyên màng. Ở nhiệt độ cao VSV bị chết do biến tính protein, các enzym, protein màng, kể cả ARN cũng bị biến tính.

1.3. Áp suất, thẩm áp, áp suất thuỷ tĩnh Màng tế bào chất của VSV là màng bán thấm, do đó áp suất thẩm thấu và áp suất thuỷ tĩnh cũng ảnh hưởng đến sinh trưởng của VSV. Trong môi trường ưu trương, tế bào mất khả năng rút nước và các chất dinh dưỡng hoà tan xung quanh, tế bào bị khô sinh lý, co nguyên sinh chất và có thể bị chết nếu kéo dài. Nhưng khi trong dung dịch nhược trương, tế bào VSV bị nước xâm nhập, nếu thành không chắc sẽ bị vỡ. Dung dịch muối 10 – 15%, đường 50 – 80% làm co sinh chất của VSV. Đa số VSV phát triển tốt trong môi trường có nồng độ muối ít hơn 2%, nồng độ muối cao thường có hại. Có VSV ưa muối (halophylic) phát triển được với nồng độ muối đến 30%, VSV ưa đường (saccharophylic) phát triển được với nồng độ đường cao, hoặc ưa thẩm áp (osmophylic). Ở nhiệt độ thường, áp suất cao có thể làm giảm động lực của VSV, nhưng không làm VSV chết. Nhiều vi khuẩn dưới đáy biển chịu được áp suất 200 – 300atm, được gọi là các vi khuẩn ưa áp (barophylic).

1.4. Khí quyển Trong điều kiện tự nhiên, VSV cần một số chất khí như O2, CO2, N2 và CH4. Khi nuôi cấy, có chất khí được sử dụng trong trao đổi chất của tế bào, nhưng có khi lại phải loại bỏ khỏi môi trường do độc tính. CO2 được các VSV sử dụng trong một số phản ứng. Oxy cần thiết cho các VSV hiếu khí, nhưng lại là độc đối với các VSV kỵ khí. Phụ thuộc vào nhu cầu oxy người ta chia VSV ra thành các nhóm sau: – Hiếu khí bắt buộc: Sự hiện diện của oxy phân tử (O2) là tối cần thiết cho sinh trưởng của VSV có chứa enzym SOD (superoxid dismustase) và peroxydase. Đa số vi nấm và số đông vi khuẩn thuộc nhóm này. – Hiếu khí không bắt buộc: Sinh trưởng được cả trong điều kiện có oxy, cũng như không có oxy, có chứa SOD và peroxydase. Đa số nấm men và nhiều vi khuẩn thuộc nhóm này: S. cerevisiae, E. coli, P. vulgaris,… – Vi hiếu khí: Các VSV thuộc nhóm này chỉ có thể phát triển được trong điều kiện áp suất oxy rất thấp (0,01 – 0,03ba). VSV có chuỗi hô hấp oxy phân tử, tiếp nhận hydro, bao gồm Vibrio cholera, Bacteriodes spp,…

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 64 of 263

– Kỵ khí chịu dưỡng: Kỵ khí, nhưng tồn tại được khi có oxy, không có chuỗi hô hấp, có SOD, peroxydase, nhưng thiếu enzym hydrogenperoxydase, bao gồm Streptococcus lactis, Lactobacillus lactis, Leuconostoc mesenteroides,… – Kỵ khí: Sự có mặt của oxy phân tử là có hại. Trong tế bào không có SOD, cytochromoxydase, phần lớn không có hydrogenperoxydase. Đó là nhiều loài trong các chi Clostridium, Fusobacterium, Bifidobacterium, Eubacterium, Peptococcus, Butyrivibrio, Desulfovibrio, Veillonela,…

3. SINH TRƯỞNG VÀ PHÁT TRIỂN CỦA QUẦN THỂ VI KHUẨN Sinh trưởng và phát triển của quần thể vi khuẩn đã được các nhà khoa học nghiên cứu sâu sắc, và một số mô hình toán học cũng đã được thiết lập. Những mô hình ấy cũng có thể áp dụng được cho các VSV đơn bào khác. Nghiên cứu sinh trưởng ở một tế bào vi khuẩn nhỏ bé là rất khó khăn, nên cần chú ý là khi nói về sinh trưởng và phát triển của vi khuẩn là đề cập đến sinh trưởng và phát triển của lượng lớn tế bào của cùng một loài.

3.1. Thế hệ sinh trưởng của vi sinh vật Khi cấy vi khuẩn vào môi trường dinh dưỡng mới, các chất dinh dưỡng đều dư thừa thì sau thời gian thích nghi, VSV chuyển sang thời kỳ phát triển rất mạnh mẽ, tốc độ sinh trưởng riêng của VSV không đổi, không phụ thuộc vào nồng độ các chất dinh dưỡng. Lúc này ta quan tâm đến khoảng thời gian VSV tăng sinh khối (số tế bào) lên gấp đôi. Đây chính là thời gian thế hệ (tg), hay thời gian bội đôi (td), đặc trưng cho VSV trong điều kiện nhất định. Thời gian thế hệ được xác định bằng cách sau: Tại thời điểm t0 = 0, sinh khối VSV là x0, Sau 1 thế hệ, t1, sinh khối sẽ là x1 = 2×0. (3.1) Sau 2 thế hệ, t2, ta có …

x2 = 2×1 = 22×0.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

(3.2)

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Và sau n thế hệ, tn, ta có xn = 2n x0 . (Với x là sinh khối khô hay số tế bào VSV). Lấy logarit 2 vế đối với (3.3): lgxn = nlg2 + lgx0 Mà n = tn/tg, với t = tn là thời gian nuôi cấy. Thay n vào (3.4) ta có: tg = tx lg2 / (lg xn – lg x0)

Page 65 of 263

(3.3)

(3.4) (3.5)

Và thời gian thế hệ (tg) thu được ở đây là giá trị trung bình. Mỗi loài VSV có thời gian thế hệ riêng, ngay ở mỗi loài thời gian thế hệ này cũng khác nhau, nếu điều kiện nuôi cấy khác nhau. Ví dụ, thời gian thế hệ của E. coli trong môi trường giàu dinh dưỡng là 12,5 phút, của Mycobacterium tuberculosis là 13 – 15 giờ. Ví dụ: Nếu cấy 103 tế bào E. coli vào môi trường dinh dưỡng, sau thời gian nuôi cấy 5 giờ đạt được 108 tế bào. Tính thời gian thế hệ trung bình của quần thể vi khuẩn đang khảo sát ? Thay số liệu vào (3.5) ta có:

Như vậy trung bình cứ sau 18,06 phút, số lượng tế bào (hay sinh khối khô) của quần thể E. coli đang khảo sát lại được nhân lên gấp đôi.

3.2. Các pha sinh trưởng, phát triển của vi khuẩn Nuôi cấy vi khuẩn để tĩnh, hay được lắc trên máy lắc sinh học hay trong các bình lên men (hay bình phản ứng sinh học) trong môi trường dịch thể hay còn được gọi là lên men chìm là các hệ thống đảm bảo sinh trưởng, phát triển của VSV được nghiên cứu sâu sắc nhất và có những đặc trưng đặc thù riêng. Thông thường các VSV phát triển theo 4 pha đặc thù, tuy nhiên, có nghiên cứu công bố mô hình sinh trưởng, phát triển của VSV với 5 pha đặc thù, cũng như có quan niệm cho rằng VSV sinh trưởng và phát triển với 2 pha đặc trưng. Tuy nhiên ở đây chúng ta chỉ đề cập sinh trưởng, phát triển phổ biến nhất của VSV với 4 pha đặc thù mà thôi. Tại thời điểm t = 0 giờ, cấy giống VSV vào môi trường dinh dưỡng rồi tiến hành nuôi cấy trong điều kiện sinh lý tối ưu. Trong quá trình nuôi cấy thành phần của hệ – sinh khối VSV, nồng độ các sản phẩm trao đổi chất – biến đổi không ngừng. Về sinh trưởng, phát triển VSV, phân biệt 4 pha đặc thù: pha lag (pha tiềm tàng), pha log (còn gọi là pha luỹ thừa), pha dừng và pha suy tàn. 3.2.1. Pha lag (pha thích ứng) Khi cấy các tế bào VSV từ môi trường này sang môi trường khác trong khoảng thời gian đầu, số tế bào không thay đổi (không tăng), nhưng thành phần tế bào thay đổi mạnh mẽ. Đây là pha phát triển tiềm tàng để VSV thích nghi với môi trường mới. Các hệ thống chuyển hoá của tế bào cảm ứng với các chất dinh dưỡng mới, thải và nhận các chất bổ trợ (Co-factor) thiết yếu qua khuếch tán và các enzym trao đổi chất dần thích nghi với các điều kiện mới của môi trường. Trong việc hình thành pha lag này, trạng thái sinh lý của giống có ý nghĩa quyết định. Nếu giống là các VSV thể sinh dưỡng (vegetative) thì VSV hầu như phát triển luôn, thời gian pha lag ngắn. Nếu giống là các tế bào dạng không phát triển (bào tử, đính bào tử, VSV từ môi trường nghèo,…) thì thời gian pha lag cần dài để thích nghi. 3.2.2. Pha log (pha luỹ thừa) Cuối pha lag, các tế bào đã thích nghi với điều kiện sống mới và bắt đầu phát triển mạnh mẽ – quần thể VSV chuyển dần sang pha phát triển mới là pha log, pha phát triển năng động nhất. Nếu ta gọi x là nồng độ sinh khối khô của VSV trong dịch lên men thì dx/dt là tốc độ tăng trưởng sinh khối trong 1 đơn vị thời gian. Gọi µ là tốc độ tăng trưởng sinh khối riêng của VSV, ta có:

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 66 of 263

µ=

1 dx x x dt

(3.6)

Giả sử µ = không đổi (const), lại có: dx = µdt → x

⇔ ln

x

dx ∫x x = 0

t

∫ µdt 0

x = µt ⇔ ln x = µt + ln x 0 x0

(3.7)

(3.8) (3.9)

Vậy dưới dạng hàm logarit, sinh trưởng, phát triển của VSV có dạng hàm tuyến tính, do đó, pha này có tên gọi là pha log. Tuy nhiên, hàm luỹ thừa cũng được sử dụng để biểu diễn quá trình này, vì vậy cũng còn gọi là pha luỹ thừa. Khi dinh dưỡng cạn dần, nghiên cứu về sinh trưởng, phát triển của VSV, Monod thấy rằng, tốc độ sinh trưởng riêng µ phụ thuộc vào nồng độ chất ức chế – chất bắt đầu thiếu hụt (S), tốc độ sinh trưởng riêng cực đại (µm) và hệ số đặc hiệu cơ chất Ks: (3.10) Giá trị Ks chính là nồng độ cơ chất mà tại đó tốc độ sinh trưởng riêng chính bằng 1/2 tốc độ sinh trưởng riêng cực đại (µ = 0,5 x µm). Tuy nhiên, nếu cùng một lúc có nhiều chất dinh dưỡng đang cùng ức chế thì phải mở rộng công thức trên:

(3.11) Nếu tất cả các chất dinh dưỡng đều dư thừa, tức là µ = µm, VSV phát triển trong pha log. Nếu 1 chất dinh dưỡng bị cạn kiệt, do còn các chất khác mà xuất hiện 1 pha log khác với tốc độ sinh trưởng riêng khác (µ2). Trong thực tế các giá trị của KS rất bé. Ví dụ: E. coli có KS, glu = 1,0mg/l, KS,trypt = 1,1mg/l. Các giá trị KS rất bé này chính là lời giải thích cho quá trình lên men gián đoạn mà tại thời điểm pha log hệ thống không đạt đến các giá trị KS rất bé này. Tuy nhiên, vì lượng sinh khối lớn và ngày càng tăng lên mà trong thời gian tương đối ngắn – do cạn kiệt các chất dinh dưỡng – bắt đầu giai đoạn khởi điểm của pha dừng. Tuy nhiên, mô hình Monod không ứng dụng được trong những trường hợp mà VSV phát triển rất nhanh: mặc dù có đủ chất dinh dưỡng trong môi trường, nhưng nồng độ của chúng trong miền lân cận tế bào trở thành ức chế. * Hiện tượng sinh trưởng kép: Trường hợp môi trường dinh dưỡng phức hợp thường nhận thấy 2 pha log, giữa chúng có 1 pha lag phân cách. Hiện tượng này gọi là hiện tượng sinh trưởng kép, do trong môi trường có 2 loại hydratcarbon: trước tiên VSV phân giải 1 chất (thường là glucose). Sự có mặt glucose ngăn trở sự phân giải các chất khác. Chỉ sau khi đồng hoá hết chất dinh dưỡng đầu, trong pha lag thứ hai, các enzym cảm ứng mới được tạo ra sẽ tiếp tục đồng hoá chất còn lại. 3.2.3. Pha dừng hay pha ổn định

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 67 of 263

Sau khi đồng hoá các chất dinh dưỡng hay sau khi tích luỹ các sản phẩm trao đổi chất, sinh trưởng của VSV giảm xuống hay hoàn toàn ngừng lại. Trong pha ổn định này, sinh khối có thể còn tăng chậm hoặc không đổi. Do sự tự phân của một số tế bào, một số chất dinh dưỡng mới (hydratcarbon, protein) được giải phóng, điều này đưa lại sự phát triển chậm của một số tế bào sống sót. Trong pha dừng này, rất nhiều sản phẩm trao đổi chất có giá trị (kháng sinh, vitamin,…) được tạo thành. 3.2.4. Pha suy tàn Đặc trưng của pha này là các chất dinh dưỡng bị cạn kiệt, năng lượng của tế bào giảm đến tối thiểu. Tế bào chết đi theo quy luật giống như khi tăng trưởng trong chu kỳ sinh trưởng (tuy nhiên với khuynh hướng ngược lại) (hình 4.1).

Đặc trưng của pha dừng hay pha suy tàn phụ thuộc vào từng loài VSV và vào phương pháp nuôi cấy được ứng dụng. Từ quan điểm công nghệ, người ta kết thúc quá trình nuôi cấy vào cuối pha log, trong pha dừng hay pha suy tàn phụ thuộc vào việc sinh tổng hợp hoạt chất bị đình chỉ – hay trở nên không còn kinh tế nữa – ở pha nào trong chu kỳ sinh trưởng của VSV.

4. CÁC SẢN PHẨM TRAO ĐỔI CHẤT CỦA VI SINH VẬT Ngoài các sản phẩm chuyển hoá đã nêu trên cũng như các chất là thành tố tạo thành cấu trúc tế bào, VSV còn tạo ra hàng loạt các sản phẩm trao đổi chất khác. Các chất do vi khuẩn nói riêng và các VSV nói chung tạo ra có thể là có hại đối với con người, nhưng cũng có thể là các sản phẩm hữu ích được sử dụng trong y dược học cũng như trong các ngành kinh tế kỹ thuật khác.

4.1. Độc tố Độc tố là sản phẩm được tạo ra trong quá trình sinh trưởng, phát triển của nhiều vi khuẩn gây bệnh. Có hai loại độc tố: – Ngoại độc tố là chất độc được vi khuẩn, vi nấm tiết ra ngoài cơ thể, thường là độc tố của trực khuẩn G+ hay của nấm gây bệnh. Ngoại độc tố có độc tính rất mạnh, ví dụ: chỉ cần 0,02mg ngoại độc tố bạch hầu, hoặc 0,0006mg ngoại độc tố uốn ván là có thể gây chết người. Độc tố này là protein tan được trong nước.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 68 of 263

– Nội độc tố là độc chất của trực khuẩn G-, của các vi khuẩn đường ruột. Độc tính không mạnh bằng ngoại độc tố, ví dụ: nội độc tố thương hàn phải cần tới 400mg mới gây chết người. Bản chất nội độc tố là phức hợp glucid-lipid-protein. Nội độc tố nằm bên trong tế bào và chỉ được giải phóng ra ngoài khi các tế bào bị phá vỡ.

4.2. Chất gây sốt Một số vi khuẩn có khả năng tạo ra hợp chất gây sốt (pyrogen), khi tiêm cho người hay súc vật gây nên phản ứng sốt. Chất gây sốt không bị nhiệt độ phá huỷ nên sấy, hấp không phá huỷ được chất gây sốt. Muốn loại bỏ được chất gây sốt phải lọc qua phễu lọc thuỷ tinh G5 hay màng lọc amiăng. Nước dùng để pha thuốc tiêm nhất thiết không được phép chứa chất gây sốt.

4.3. Các vitamin Nhiều loài VSV có khả năng sinh tổng hợp được vitamin (nhóm B, C, D,…). – Ergocalciferol (Vitamin D) có nhiều trong nấm men (Sac. carlsbergensis), nấm mốc Asp. niger, Penicillium,…, tuy nhiên ở vi khuẩn ít hơn. – Thiamin (Vitamin B1) có trong Pseudomonas fluorescens, Torulopsis utilis,… – Pyridoxin (Vitamin B6) có trong Aerobacter aerogenes, C. butyricum,… Tuy nhiên, chỉ có hai vitamin được sản xuất trên quy mô công nghiệp bằng lên men VSV, đó là vitamin B2 (riboflavin) nhờ nấm Eremothecium ashbyii và Ashbya gossypii, trong đó hiệu suất của Ashbya gossypii là cao hơn. Vitamin B12 được sản xuất nhờ lên men Pseudomonas denitrificans, Propionibacterium shermanii,…

4.4. Các kháng sinh 4.4.1. Định nghĩa kháng sinh Kháng sinh là lớp hoạt chất hữu ích có tác dụng sinh học rất mạnh (nếu không nói là mạnh nhất) mà VSV tạo ra được, do đó được nhiều nhà khoa học quan tâm nghiên cứu. Có nhiều cách định nghĩa về kháng sinh: định nghĩa hẹp, định nghĩa rộng,… song định nghĩa chặt chẽ theo Waksmann (1942) có ý nghĩa kinh điển: Kháng sinh là những sản phẩm trao đổi chất tự nhiên được các VSV tạo ra, có tác dụng ức chế phát triển hoặc tiêu diệt chọn lọc đối với các VSV khác. Tuy nhiên định nghĩa này khá hạn chế, vì như vậy, nhóm các kháng sinh thực vật, cũng như các kháng sinh bán tổng hợp, các kháng sinh được tổng hợp toàn phần và các hợp chất hoá học có tác dụng tiêu diệt chọn lọc các VSV nhiễm sinh khác đều không được đề cập đến. Ngày nay, một cách cấp thiết, thuật ngữ kháng sinh – theo nghĩa rộng – có thể sử dụng (tuy nhiên các nhà khoa học vẫn chưa hết tranh luận) đại diện cho lớp tất cả các hợp chất nguồn gốc tự nhiên hoặc tổng hợp có tác dụng ức chế hoặc tiêu diệt chọn lọc đối với các VSV nhiễm sinh (cũng như cả với tế bào ung thư) ở nồng độ thấp, mà không có tác dụng hoặc tác dụng yếu lên người, động vật, hoặc thực vật bằng con đường cung cấp chung. Kháng sinh là sản phẩm trao đổi chất thứ cấp chỉ được sinh tổng hợp mạnh mẽ ở giai đoạn phát triển sau (pha logarit muộn, pha dừng, thậm chí pha suy tàn) của sinh trưởng VSV. 4.4.2. Một số kháng sinh được quan tâm Vi khuẩn, nấm, thực vật, v.v,… có thể sinh tổng hợp được kháng sinh, tuy nhiên ở đây chúng ta chỉ đề cập đến các kháng sinh được sản xuất nhờ vi sinh tổng hợp mà thôi (bảng 4.2).

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

Page 69 of 263

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 70 of 263

Với: F – nấm; Myco. – Mycobacterium.

4.4.3. Cơ chế tác dụng của kháng sinh Mỗi kháng sinh đều có đích tác dụng nhất định trong các tế bào VSV mẫn cảm, tuy nhiên có thể khái quát thành 6 nhóm đích tác dụng chính (hình 4.2): 1. Tổng hợp thành tế bào: β- lactam (penicilin), vancomycin, bacitracin. 2. Màng tế bào chất: amphotericin, poly-en, valinomycin. 3. ADN: actinomycin, antracyclin, anzamycin (rifamicin). 4. Tổng hợp protein: ribosome (aminoglycosid), Liên kết t-ARN (macrolid), chlorocid, kéo dài mạch polypeptid (tetracyclin, acid fuzidic). 5. Trao đổi chất hô hấp: antimycin, oligomycin.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 71 of 263

6. Trao đổi chất folat: sulfamid,…

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 72 of 263

4.4.4.2. Cơ chế di truyền học tính kháng thuốc Trên phương diện di truyền học, kháng thuốc mới nhận có thể là do sự thay đổi gen nhiễm sắc thể (đột biến nhiễm sắc thể), có thể do tiếp nhận gen plasmid (đề kháng plasmid hay ngoài nhiễm sắc thể). a) Kháng thuốc do đột biến nhiễm sắc thể Dưới tác dụng của kháng sinh việc tiêu diệt các vi khuẩn mẫn cảm tạo ra sự tuyển chọn ngẫu nhiên các đột biến mới xuất hiện và chúng được phát triển nhân lên. Đột biến kiểu này ít ổn định và ít di truyền. Kiểu đột biến này chịu ảnh hưởng của từng nhóm kháng sinh: có dạng xuất hiện rất mạnh mẽ (một bước – kiểu streptomycin), hoặc từ từ (nhiều bước – kiểu penicillin). Kiểu kháng thuốc này chiếm khoảng 10% tổng số VSV kháng thuốc, xuất hiện chủ yếu đối với các kháng sinh như: β-lactam, aminosid, cloramphenicol, erythromycin, rifamicin,… và các kháng sinh tác dụng với các Mycobacteria (hình 4.3).

b) Kháng thuốc plasmid Kiểu kháng thuốc này rất phổ biến, chiếm 90% số VSV kháng thuốc. Kháng thuốc ngoài nhiễm sắc thể là hiện tượng đa kháng thuốc do nhân tố R (Resitance factor – plasmid). Nhân tố R chính là các plasmid chứa các gen điều khiển tính kháng thuốc. Các gen này thông qua các cơ chế di truyền – tải nạp (transduction), biến nạp (transformation), tiếp hợp (conjunction) – chuyển tải thông tin di truyền kháng thuốc từ tế bào này sang tế bào khác, loài này sang loài khác. Các nhân tố R – plasmid – là những đơn vị di truyền ngoài nhiễm sắc thể, bao gồm những phân tử ADN dạng vòng khép kín có độ lớn khác nhau với phân tử lượng từ 1 – 260 MDa, tương ứng khoảng 3 – 500 gen và có khả năng tự sao chép, tồn tại trong các tế bào VSV. Hiện tượng kháng chéo là hiện tượng vi khuẩn khi kháng một kháng sinh thì đồng thời kháng luôn một số kháng sinh khác có cấu trúc tương tự. Ví dụ: các chủng Staphylococcus kháng penicilin G và các β-lactam khác như ampicilin, cephalosporin. 4.4.4.3. Cơ chế sinh hoá kháng thuốc mới nhận Có 4 kiểu chính: a) Thay đổi tính thấm thành tế bào Để đạt được điều này có thể thay đổi enzym chịu trách nhiệm tính thấm, vì vậy kháng sinh không thấm qua được thành tế bào (kháng β-lactam, hay tetracyclin) không phát huy tác dụng được, hay có thể thay đổi kháng sinh bằng enzym (aminosid). b) Vô hiệu hoá các kháng sinh bằng enzym – β-lactam: Các β-lactamase phá vỡ vòng β-lactam mà vô hiệu hoá kháng sinh.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 73 of 263

H R CO N

CH3

S

CH3 N

COOH

O

Vị trí tác dụng của β-lactamase

H R CO N

S N

R’

O

COOH Vị trí tác dụng của β-lactamase Các β-lactamase khác nhau về hệ số enzym và tính đặc hiệu cơ chất và điểm đẳng điện. Có thể chia các β – lactamase thành: penicillinase, cephalosporinase và penicillinase phổ rộng. – Các aminosid bị thay đổi không qua được thành tế bào, cũng như bị mất tác dụng do các enzym là adenylase và phosphorylase tác dụng lên các vị trí nhóm -OH và acetylase acetyl hoá các nhóm R-NH2 (chúng có tính đặc hiệu cơ chất, vị trí,…).

Cloramphenicol bị mất hoạt tính do enzym acetyltransferase plasmid

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 74 of 263

Mất hoạt cloramphenicol. c) Thay đổi phân tử đích Phân tử đích, nơi tác dụng của kháng sinh bị thay đổi, kháng sinh không còn nơi liên kết, ví dụ: thay đổi protein ribosom liên kết với streptomycin hay thay đổi ARN-polymerace liên kết với rifamicin. d) Hoạt hoá con đường trao đổi chất thay thế khác mà hoạt chất không tác dụng. 4.4.4.4. Nguyên tắc sử dụng kháng sinh Như vậy việc sử dụng kháng sinh chưa hợp lý trong điều trị đã làm xuất hiện ngày càng nhiều VSV kháng thuốc. Để khắc phục hiện tượng đó, cần thực hiện một số nguyên tắc sau: – Phân lập chủng VSV gây bệnh và thử độ nhạy của chủng với các kháng sinh (lập kháng sinh đồ) bằng phương pháp khoanh giấy lọc,… – Chọn kháng sinh có hoạt tính mạnh nhất. – Quyết định liều dùng, cách đưa kháng sinh vào cơ thể, và điều trị. – Phối hợp kháng sinh với chế phẩm khác (corticoid, enzym) làm tăng tác dụng, giảm phản ứng phụ.

5. CÁC TÁC NHÂN SÁT KHUẨN Các tác nhân sát trùng được hiểu như là các tác nhân tiêu diệt các tế bào, bào tử, đính bào tử VSV,… mà không có tính chọn lọc. Hàng loạt các nhân tố vật lý và hoá học được xếp vào nhóm tác nhân này.

5.1. Các tác nhân vật lý Các tác nhân vật lý bao gồm nhiệt độ cao: nhiệt ẩm hay nhiệt khô. Nhiệt ẩm tiêu diệt VSV hiệu quả hơn nhiệt khô vì nhiệt ẩm gây đông vón và biến tính enzym, còn nhiệt khô làm oxy hoá các thành phần hữu cơ của tế bào. Bên cạnh nhiệt độ các bức xạ cũng là các tác nhân vật lý diệt khuẩn hiệu quả. Tia ion hoá bao gồm tia gama và tia X. Còn ánh sáng UV tuy không có khả năng ion hoá, nhưng do có khả năng đâm xuyên đến 3ỡm, và được ADN hấp thụ ở bước sóng 260nm (thường sử dụng 254nm) nên có tác dụng diệt khuẩn mạnh, được sử dụng để khử trùng bề mặt, hay khử trùng các dung dịch trong suốt với các thiết bị đặc dụng.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 75 of 263

– Các kim loại nặng: thuỷ ngân clorid (HgCl2), các hợp chất hữu cơ chứa thuỷ ngân có hoạt tính kháng khuẩn cao và độc tính thấp như: mercurocrom, timerosel, nitromersol (metaphel) được dùng để xử lý vết thương ở da; các phức chất hữu cơ chứa bạc, hay AgNO3 1%; các hợp chất kẽm như kẽm sulfat. – Các chất tẩy rửa (detergent), xà phòng. – Formaldehyd: formaldehyd là chất khí khá bền vững ở nhiệt độ cao, rất độc, kích thích mạnh các màng nhày. Dung dịch nước 37 – 40% formaldehyd còn được gọi là formalin được dùng để khử trùng dụng cụ. Dạng khí dùng tẩy trùng không khí. Dung dịch 10% trong cồn được dùng để vô trùng phòng thí nghiệm rất có hiệu quả.

CÂU HỎI LƯỢNG GIÁ 1. Trình bày các điều kiện cần thiết cho sinh trưởng của VSV, trình bày các giai đoạn phát triển của VSV trong môi trường lỏng. 2. Trình bày tổng quát các sản phẩm của VSV, cơ chế tác dụng của kháng sinh đối với vi khuẩn. 3. Trình bày tính kháng thuốc của VSV. 4. Trình bày các tác nhân sát khuẩn và ứng dụng.

Chương 5

DI TRUYỀN VI SINH VẬT

1. ĐẠI CƯƠNG Các VSV cũng đều giống tổ tiên mình ở hầu hết các đặc điểm. Di truyền là việc duy trì các đặc điểm của tổ tiên cho đời sau của thế giới hữu sinh. Đơn vị của di truyền là gen. Gen là một đoạn ADN đảm nhiệm việc mã hoá một tính trạng di truyền, các đặc điểm của gen được di truyền lại cho đời sau qua sao chép. Mặt khác gen đảm nhận chức năng nhất định trong quá trình truyền thông tin di truyền, mã hoá cho một chuỗi polypeptid mà được đọc mã qua ARN (m-ARN, t-ARN, và các loại ARN khác), có chức năng điều chỉnh hoặc đóng vai trò điều khiển sự biểu hiện hoạt động của tổng gen (genom). Một số virus có vật liệu di truyền là ARN (virus cúm, virus dại, HIV,…) thì gen là một đoạn ARN mã hoá cho một protein xác định được đọc mã qua bộ máy phiên dịch của tế bào chủ. Phần lớn gen nằm trong nhân tế bào, phần nhỏ nằm trong yếu tố di truyền ngoài nhiễm sắc thể chẳng hạn plasmid (plasmid F, plasmid R), và các yếu tố di truyền di động (yếu tố IS và transposon).

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 76 of 263

Theo quan niệm hiện hành dòng thông tin di truyền từ nhiễm sắc thể đến tế bào chất ở mọi VSV diễn ra như sau:

Bản thân chất di truyền (ADN hoặc ARN) có khả năng tự nhân lên, quá trình này được gọi là sao chép (1). Mặt khác ADN được dùng làm khuôn để tổng hợp ARN (m-ARN, t-ARN và r-ARN) trong quá trình phiên mã (2a). Một số virus (chẳng hạn Retrovirus) mà có chất di truyền là ARN, để có thể gắn genom của chúng vào nhiễm sắc thể của tế bào chủ phải tổng hợp dạng ADN trung gian từ sợi khuôn ARN. Quá trình này được gọi là phiên mã ngược (2b). Cuối cùng, dịch mã hay sinh tổng hợp protein (3a) diễn ra trên phức hợp bao gồm các sợi m-ARN, ribosom (có chứa các r-ARN) và t- ARN (mang acid amin). Tuy nhiên, liệu quá trình 3b có tồn tại trong tự nhiên hay không? còn đang trong quá trình chờ đợi các nhà khoa học trả lời trong tương lai. Ta phân biệt genotyp (kiểu gen – bộ máy di truyền của một tế bào) và phenotyp (kiểu hình – biểu hiện bên ngoài của bộ máy trên) của VSV. Genotyp là tổng tính trạng di truyền trong một cá thể, nhưng chưa chắc được biểu hiện hết, mà trong mối tương quan với môi trường chỉ một kiểu hình (phenotyp) trong đó được biểu hiện mà thôi. Cần phân biệt genom (hệ gen, bộ gen, tổng gen) của cơ thể sống và genotyp (kiểu gen) của cá thể sống nói riêng.

2. SAO CHÉP ADN, PHIÊN MÃ, DỊCH MÃ

2.1. Sao chép ADN Quá trình sao chép được nghiên cứu kỹ nhất ở E. coli. Như đã biết, hệ gen (genom) của E. coli là một ADN sợi kép, dạng vòng có một điểm khởi phát sao chép (oriC), là một đơn vị replicon. Sao chép bắt đầu ở điểm gốc oriC và tiếp tục cho đến kết thúc. Khi một số protein nhận ra điểm oriC, hai sợi đơn ADN sẽ được tách ra tạo thành chạc sao chép, ADN sẽ được tổng hợp theo hai hướng ngược nhau: trên sợi thứ nhất tổng hợp tiến theo chiều 5′ → 3′ một cách liên tục, còn trên sợi thứ hai cũng từ 5′ → 3′ nhưng tổng hợp từng đoạn ADN theo hướng lùi, rồi gắn các đoạn lại với nhau. Các enzym và protein tham gia tổng hợp ADN gồm: gyrase (topoisomerase II), enzym tháo xoắn; helycase gắn vào 2 sợi đơn, tiếp tục cởi xoắn ADN; protein liên kết sợi đơn (SSB) giữ căng sợi đơn; ADN polymerase, phức hợp enzym có 3 thành phần: pol I, pol II, pol III. Cả ba ADN polymerase đều có khả năng sao chép ADN theo hướng 5′ → 3′, cần có một đoạn 3′-OH để gắn nucleotid vào. Đầu 3′- OH này do một đoạn ARN ngắn (mồi primer – do primase tạo ra) cung cấp. Primase gắn với polypeptid tạo thành primosom, có khả năng nhận biết thứ tự đặc biệt trên ADN để tổng hợp mồi. ADN polymerase có cả hoạt tính nuclease. Về chức năng ADN pol III tổng hợp, ADN pol I để tổng hợp bổ sung và sửa chữa, ADN pol II để hỗ trợ. Tổng quát lại sao chép ADN ở E. coli diễn ra như sau: Một số protein (proteinB) nhận ra gốc oriC trên ADN và gyrase tháo xoắn ở đấy, 2 phân tử helicase gắn vào 2 sợi đơn ADN tiếp tục cởi xoắn, các protein SSB gắn vào sợi đơn sau helicase, trên sợi 3′ → 5′ primase tổng hợp mồi primer (duy nhất) và pol III gắn tiếp vào 3′-OH của các nucleotid tương ứng, rồi cứ thế tiếp tục (sợi con được gọi là sợi trước) hướng vào chẽ 3. Trên sợi khuôn thứ hai, primase tổng hợp nhiều mồi, pol III gắn tiếp vào đầu 3′-OH của các nucleotid và kéo dài các đoạn nucleotid đến 1.000 – 2.000base (đoạn Okazaki) hướng ra ngoài. Khi pol III bắt gặp đoạn mồi ARN trước thì dừng lại, pol I cắt bỏ mồi đồng thời gắn bổ sung các nucleotid vào, ligase hàn khe hở giữa các đoạn Okazaki (cần tiêu thụ NADH2). Như vậy, sợi con tạo thành trên sợi ADN khuôn 5′ → 3′ được sao chép theo kiểu gián đoạn và được gọi là sợi muộn (hình 5.1).

AND Protein ADN Khuôn ADN ARN Topoisomerase Primase (ARN ADN M

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 77 of 263

Hình 5.1. Sao chép ADN ở E. coli

Sinh tổng hợp của 2 sợi con được phối hợp nhờ tạo thành một núm trên sợi muộn gần chạc, nhờ vậy dime của pol III có thể sao chép đồng thời cùng hướng cả hai sợi. Tổng hợp ADN ở phage фX174 chỉ theo một hướng, và chỉ cần pol I và ligase, và cũng không cần ARN làm mồi. Có thể tồn tại trong tế bào replisom giống như ribosom cho sinh tổng hợp protein.

2.2. Phiên mã Phiên mã trong tế bào VSV cũng diễn ra theo hướng 5′ 3′. Ở E. coli enzym xúc tác phiên mã sinh tổng hợp cả 3 loại ARN là ARN polymerase bao gồm 5 chuỗi peptid: 2α, ß, ß’, б (holoenzym). 4 Chuỗi peptid đầu gắn chặt với nhau và có hoạt tính polymerase gọi là enzym tối thiểu. Chuỗi s gắn lỏng lẻo vào enzym tối thiểu, giúp enzym này gắn chính xác vào vị trí mở đầu (promoto) của mỗi gen. Phiên mã chỉ diễn ra trên một sợi, thậm chí chỉ trên từng đoạn của ADN, mặt khác, ARN polymerase không cần mồi và cũng không có hoạt tính nuclease. Phiên mã ở E. coli diễn ra như sau: ARN polymerase gắn vào promoto trên ADN và cởi xoắn ở đấy nhờ “chỉ chỗ” của yếu tố ú. Phiên mã bắt đầu gắn ATP hoặc GTP (làm nucleotid thứ nhất) vào chuỗi õ. Sau khi phiên mã được 12 nucleotid, ú tách khỏi phức hợp và phiên mã tiếp tục. Khi phiên mã gần đến kết thúc gen, ARN polymerase sẽ gặp một trong hai dạng tín hiệu kết thúc: tín hiệu kết thúc mạnh dạng kẹp tóc, hoặc tín hiệu kết thúc yếu cũng có dạng kẹp tóc, nhưng thiếu yếu tố olygo U và cần yếu tố protein rho; rho nhận ra và gắn vào đoạn ARN sợi đơn, thuỷ phân ATP rồi di động đến bóng phiên mã và tách mARN khỏi phức hợp. Sau khi tổng hợp dựa trên sợi khuôn, ARN còn phải được chế tác trở thành dạng cuối cùng tham gia vào chu trình sống của tế bào, đó là tách các nucleotid thừa, cải biến các nucleotid và bổ sung các nucleotid. – Tách các nucleotid thừa: Nói chung khoảng 22% nucleotid của sản phẩm phiên mã ban đầu bị cắt đi. Ví dụ: sự hình thành các rARN 16S và 23S từ các p 16S và p 23S,… – Cải biến các nucleotid: Trong quá trình trưởng thành của các ARN thường xảy ra cải biến, ví dụ: thực hiện gắn methyl vào một nucleotid từ adenosylmethionin nhờ methyltransferase, hoặc isomer hoá uridilat thành pseudouridilat, hay uridin thành thiouridin,…. – Bổ sung các nucleotid: Trình tự CCA được thêm vào ARN khi phiên mã nhờ tác dụng của

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 78 of 263

nucleotidyl transferase, và enzym này cũng có chức phận thêm trình tự CCA vào tARN đã bị loại mất CCA sau mỗi vòng trao đổi chất.

2.3. Dịch mã Dịch mã cũng được nghiên cứu kỹ nhất ở E. coli với 3 bộ phận chính ribosom, mARN và tARN. Như đã biết, ở Procaryota, ribosom thuộc loại 70S được cấu thành từ 2 đơn vị nhỏ 50S và 30S. Đơn vị 50S chứa 34 protein (L1 – L34) và 2 loại rARN (23S và 5S), đơn vị 30S chứa 21 protein và một loại rARN 16S. Trên ribosom có 2 vị trí gắn tARN: vị trí A gắn aminoacyl-tARN và vị trí P gắn peptidyl-tARN. tARN chỉ chứa 70 – 90 nucleotid, gồm nhiều base cải biến (dihydro-pseudo- thiouridin, inosin, ribothymidin,…) có cấu trúc lá chẽ ba với cuống và thuỳ 3′. Đầu 5′ của cuống luôn tận cùng bằng CCA, là vị trí gắn acid amin, còn 3 thuỳ lần lượt được gọi là DHU (dihydro-uridin), AC (anticodon) và TứX. Mở đầu dịch mã luôn là methionin, vì vậy tế bào cần 1 loại tARN vận chuyển methionin vào đầu chuỗi (tARNfMet) và 1 loại vận chuyển methionin vào giữa chuỗi (tARNmMet). Acid amin được hoạt hoá trước khi tham gia tổng hợp protein:

Acid amin + ATP

aa~AMP + tARN

aa~tARN + AMP

Ở E. coli và các tế bào procaryota, mARN là polycistron (đọc mã cho hơn 1 polypeptid) và hầu như phiên mã và dịch mã xảy ra đồng thời, do đó mà hầu như không có mARN nguyên vẹn. Dịch mã có 3 giai đoạn: mở đầu, kéo dài và kết thúc. 2.3.1. Mở đầu Tham gia vào giai đoạn này còn có thêm 3 tác nhân protein IF-1, IF-2, IF-3. Trước tiên, nhờ kích thích, IF-3, mARN liên kết được với ribosom 30S, rồi phức fMet-ARNfMet-IF-2-GTP được chuyển vào vị trí P trên phần 30S ứng với codon đầu AUG của methionin (với sự hỗ trợ của IF-1). Nhờ trình tự 3 – 9 nucleotid bắt cặp với nhau trên đầu cuối 5′ của mARN và đầu cuối 3′ của rARN 16S (tín hiệu Shine-Dalgarno, hay vị trí liên kết ribosom, RBS) mà codon dẫn đầu AUG được chuyển chính xác vào vị trí khởi đầu. Lúc này, IF-3 bị tách ra. Khi fMet-ARNfMet gắn chính xác vào vị trí mở đầu thì hạt 50S gắn vào thành monosom 70S, đồng thời GTP bị IF-2 thuỷ phân, năng lượng giải phóng ra đẩy cả IF-1 và IF-2 ra, và phức khởi đầu [70S-mARN-fMet-ARNfMet] được tạo thành. 2.3.2. Kéo dài Giai đoạn này còn có sự tham gia của hai yếu tố protein kéo dài: EF-T và EF-G. Yếu tố T lại được cấu thành bởi Tu và Ts liên kết lỏng lẻo với nhau. Liên kết của acid amin thứ 2 (aa~tARN) trở đi vào ribosom cần sự kích thích của Tu và GTP trong phức aa~tARN-Tu-GTP. Tiếp theo, [aa2~tARN-Tu-GTP] gắn vào vị trí A của ribosom với codon tương ứng, và tương tự

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 79 of 263

như bước đầu GTP bị Tu phân giải và Tu-GTP bị đẩy ra. Nhờ Ts mà Tu lại được tái hoạt:

Nhờ chuyển nhóm -COOH của fMet sang nhóm NH2 của aa2 bởi peptidyl-transferase (ribozym 23S của ribosom 50S) mà liên kết peptid thứ nhất được tạo thành. Lúc này, fMet-aa2 tARN dịch chuyển từ A sang P và đẩy tARNfMet trống ra ngoài. Tiếp tục, [aa3~tARN-Tu-GTP] lại gắn vào vị trí A và các bước cứ thế tiếp diễn cho đến kết thúc. 2.3.3. Kết thúc Khi tổng hợp xong chuỗi polypeptid ribosom sẽ gặp một trong 3 codon kết thúc hay codon vô nghĩa UAA, UAG hay UGA. Ở vi khuẩn có 3 protein tham gia vào giai đoạn này: RF-1 (UAA, UAG), RF-2 (UAA, UGA), và RF-3 kích thích hai protein trên. Ngoài ra, yếu tố tách rời RRF của ribosom và yếu tố kéo dài EF-G cũng cần thiết. Chuỗi polypeptid bị tách khỏi tARN cuối cùng, phản ứng này được xúc tác bởi peptidyl- transferase, và ribosom cũng bị phân ly. Tuy nhiên, dịch mã không phải chỉ diễn ra trên một monosom mà diễn ra trên nhiều monosom kề cạnh liên kết với nhau gọi là polysom.

3. PHÁT SINH ĐỘT BIẾN VÀ CÁC KIỂU ĐỘT BIẾN Cũng như ở sinh vật bậc cao, tế bào VSV cũng chịu đột biến. Đột biến ở vi khuẩn chịu tác dụng trực tiếp của môi trường. Nói chung, đột biến (mutation) là sự thay đổi kiểu gen của VSV, tuy nhiên cũng có thể đạt được điều này nhờ tái tổ hợp (recombination). Đột biến có thể là ngẫu nhiên, hay nhân tạo (gây tạo). Tái tổ hợp có thể là hữu tính hay cận (giả) hữu tính (parasexual recombination) hay tái tổ hợp di truyền.

3.1. Đột biến ngẫu nhiên và đột biến gây tạo

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 80 of 263

3.1.1. Đột biến ngẫu nhiên Trong quần thể VSV luôn diễn ra đột biến ngẫu nhiên với tần suất khoảng 10-10 – 10-5. Nguyên nhân có thể là do tác động của môi trường và do chuyển hoá tautomer (hỗ biến) của các base khi sao chép, ví dụ: T tồn tại bình thường ở trạng thái keto (=oxo) sẽ ghép đôi (sóng đôi, bắt cặp) với A. Nhưng khi sao chép đúng lúc T hỗ biến chuyển sang dạng enol (hydroxy) sẽ ghép đôi với G. Hậu quả là trong sợi ADN mới sau một thế hệ, một cặp GC sẽ thay vào vị trí lẽ ra là của cặp AT. 3.1.2. Đột biến gây tạo Khi xử lý tế bào VSV với các tác nhân đột biến (vật lý, hoá học, sinh học hay kết hợp các tác nhân ấy) đại đa số VSV bị giết chết. Trong số các VSV sống sót xuất hiện các cá thể mang đột biến. Đột biến như thế được gọi là đột biến gây tạo. Tác nhân đột biến có thể là vật lý, hoá học hay sinh học. Về tổng thể có hai dạng đột biến: đột biến tổng gen (genom) và đột biến gen. Đột biến tổng gen là làm thay đổi số genom của sinh vật (ví dụ: từ đơn bội thành đa bội), có giá trị trong cải tạo giống thực vật. Đột biến gen là làm thay đổi cấu trúc của gen. Đột biến này có hai kiểu chính: đột biến điểm và đột biến chuyển (trượt) khung. –

Đột biến điểm xảy ra khi một cặp base bị thế bằng một cặp base khác, ví dụ: AT bị thay bằng GC, đây là sự chuyển dịch (transition) – base purin được thay thế bằng base purin; còn khi AT bị thay bằng CG, đây là sự đảo dịch (transversion) – base purin được thay thế bằng base pirimidin. Hình 5.4 giới thiệu đột biến đổi cặp (chuyển dịch). A-T T¸c nh©n ®ét biÕn

CÆp baz¬ A-T d−íi t¸c dông cña t¸c nh©n ®ét biÕn ®· biÕn ®æi thµnh cÆp G-C trong allen ®ét biÕn.

(H)A*- T (H)A* – C

(H)A*- C

A-T

G-C Hình 5.4. Đột biến điểm đổi cặp base

– Đột biến chuyển khung (trượt khung) xảy ra khi một đoạn ADN gồm một số base, thậm chí nhiều gen bị loại đi, bị chuyển chỗ, hoặc bị cách ra do sự xen vào (chèn vào) của đoạn ADN lạ. Hình 5.5 giới thiệu đột biến trượt khung.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 81 of 263

C C G CT TT T C G A T G G C G A A A A G C TA §øt ®o¹n

C C G C T T T TC G A T GGCG A A A G C TA A T¸i tæng Sãng ®”i sai hîp ADNligase

CCGCTT T T CGAT G G C G A A A A G C TA A Thªm A

CCGC T TTTCGAT GGCGA AGCTA T¸i tæng hîp ADNligase

Ph©n huû

TT CCG C TT CGAT G G C G A A G C TA MÊt A A

Tr−ît khung thay ®æi m· (c¸c acid amin thay ®æi trong protein) Hình 5.5. Đột biến trượt khung

3.2. Cơ chế tác dụng của các tác nhân đột biến 3.2.1. Lắp chất tương tự base Chất tương tự base là chất kháng trao đổi (anti-metabolite), tế bào nhầm lẫn lắp vào ADN, thường dùng để gây đột biến là BU (5-bromo-uracil) và AP (2-amino-purin). BU tương tự như T nên trong ADN BU chiếm chỗ T sóng đôi với A. Tuy nhiên, do khuynh hướng dễ tautomer hoá thành dạng enol mà ở vòng sao chép tiếp theo BU sẽ sóng đôi với G. Hậu quả là đột biến điểm đổi dịch TA thành CG. AP cũng tác dụng tương tự: mặc dù thể hiện như A, nhưng thường tautomer hoá thành dạng imino sóng đôi với C. 3.2.2. Thay đổi hoá học của base – Acid nitrơ (HNO2) khử amin của A hoặc G nhưng không làm đứt sợi, do đó thay thế nhóm – NH2 bằng -OH, nên: A → thành hypoxantin ghép đôi với C, do đó đổi AT → GC đột biến. G → thành xantin, vẫn sóng đôi với C nên không gây đột biến. – Hydroxylamin phản ứng chủ yếu với C, khiến base này sóng đôi với A, do đó cũng dẫn đến đột biến: CG → TA. – Ethyl- và methyl-sulfonat, ethylenimin, N-nitroso-guanidin là các tác nhân alkyl hoá gây đột biến mạnh. Ví dụ: EMS (ethyl-methansulfonat) ethyl hoá chủ yếu N-7 của guanin. 7-alkylguanin bị tách khỏi chuỗi để lại một lỗ hổng, khi sao chép, một base sai thường lắp vào đấy. 3.2.3. Chèn thêm vào hoặc loại đi một cặp base Phân tử acridin xen vào giữa các cặp base trên chuỗi ADN làm tăng khoảng cách giữa chúng, việc này sẽ làm mất đi một cặp base nucleotid hoặc lắp thêm vào một cặp base và như vậy làm chuyển khung đọc trong tổng hợp protein, gây đột biến. 3.2.4. Ánh sáng tử ngoại UV và các bức xạ ion hoá

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 82 of 263

Ánh sáng tử ngoại UV, tia Rơnghen và các bức xạ ion khác có tác dụng gây chết mạnh và gây đột biến. Ánh sáng UV, 253 – 280nm, tác dụng lên acid nucleic dẫn đến dime hoá thymin (TT), thymin- cytosin (TC) hoặc cytosin (CC) tại vị trí C4 và C5. Hậu quả là sao chép bị sai lệch vì ADN-polymerase dễ lắp một nucleotid không chính xác vào vị trí trên. Cấu trúc của dime TC có công thức sau: O

CH3

NH2

N O

N N

N

R

R

O

Ánh sáng tử ngoại thường gây ra các đột biến đổi dịch GC đ AT, trượt khung, thậm chí mất đoạn. Tia Rơnghen, tia ó và tia õ được sử dụng khi các tác nhân đột biến khác không sử dụng được (ví dụ khi tế bào chất không cho ánh sáng đi qua). Khi sử dụng các tia ion hoá thì xác suất tạo ra sự đứt đoạn trên cả 2 sợi ADN sẽ tăng lên mạnh mẽ. Các đứt đoạn trên một sợi sẽ được cơ chế cắt bỏ nucleotid sửa chữa 90%. Cơ chế sửa chữa phụ thuộc recA (sửa chữa hậu sao chép – post replication repair) cũng tham gia. Nếu cả hai sợi cùng bị đứt thì có thể kéo theo các thay đổi nghiêm trọng như chuyển vị (translocation), đảo cặp (inversion), cũng như các đột biến nhiễm sắc thể tương tự khác.

4. TÁI TỔ HỢP DI TRUYỀN VÀ SỰ CHUYỂN TÍNH TRẠNG

4.1. Tái tổ hợp di truyền Ở tế bào nhân nguyên thuỷ cũng xảy ra tái tổ hợp, tuy nhiên, ở đây tái tổ hợp có khác biệt so với tế bào nhân thật. Hợp tử không phải là sản phẩm kết hợp của hai tế bào, thường chỉ một phần ADN của tế bào cho được chuyển sang cho tế bào nhận, do đó, chỉ xuất hiện hợp tử một phần. ADN của tế bào nhận và đoạn ADN của tế bào cho sóng đôi và trao đổi đoạn, và khi phân bào tiếp theo sẽ xuất hiện một tế bào chỉ chứa nhiễm sắc thể đã tái tổ hợp. Tuỳ theo cách chuyển vận ADN mà ta phân biệt ba kiểu chuyển tính trạng ở vi khuẩn: biến nạp, tải nạp và tiếp hợp. Tái tổ hợp di truyền: Có hai cơ chế qua đó ADN lạ xâm nhập vào tế bào vi khuẩn có thể tái tổ hợp vào nhiễm sắc thể vi khuẩn hoặc plasmid: tái tổ hợp phổ biến hoặc tương đồng và tái tổ hợp đặc hiệu vị trí hoặc đặc hiệu thứ tự. 4.1.1. Tái tổ hợp phổ biến Tái tổ hợp phổ biến là quá trình mà trong đó ADN lạ mới xâm nhập vào trong tế bào được liên kết với ADN của tế bào chủ qua việc ghép đôi đoạn tương đồng, bẻ vỡ và trao đổi chéo 2 đoạn ADN có trình tự giống nhau. Ít nhất có 6 enzym tham gia vào quá trình này, trong đó đáng chú ý là protein liên kết sợi đơn -SSB protein, và RecA protein (hình 5.6).

ADN tÕ bµo nhËn

ADN tÕ bµo nhËn t¸i tæ hîp

Hình 5.6. Cơ chế tái tổ hợp phổ biến

4.1.2. Tái tổ hợp đặc hiệu vị trí Tái tổ hợp đặc hiệu vị trí hoặc đặc hiệu thứ tự xảy ra tại vị trí đặc biệt, chỉ cần một đoạn ADN

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 83 of 263

tương đồng rất nhỏ để nhận biết – gọi là trình tự nhận biết, quá trình này cần các enzym đặc hiệu cho các phân tử ADN tái tổ hợp. Nếu chỉ một phân tử ADN mang thứ tự nhận biết, thì gọi là tái tổ hợp đặc hiệu một vị trí. Cả hai phân tử ADN đều mang trình tự nhận biết, thì gọi là tái tổ hợp đặc hiệu hai vị trí. Sự hợp nhất của phage ở và của plasmid F vào genom của E. coli là ví dụ về kiểu tái tổ hợp này (hình 5.7).

Hình 5.7. Tái tổ hợp đặc hiệu vị trí nhờ phage ở với: AATP – vị trí gắn của phage – Attachment site of phage ATTB – vị trí gắn của vi khuẩn – Attachment site of bacterium

Khi chuyển sang trạng thái prophage, phage lambda (λ) gắn vào nhiễm sắc thể chủ ở vị trí giữa galactose-operon và vùng biotin. Việc gắn mở đầu bằng sự sắp hàng của hai thứ tự base tương đồng gồm 15 cặp base dùng làm vùng nhận biết đối với enzym integrase do phage tổng hợp. Enzym cắt ADN sợi kép của phage và của tế bào chủ ở vùng này (ATTP và ATTB). Các đầu tự do xuất hiện và sẽ được liên kết chéo nhờ ligase. Sự lắp vào của phage là thuận nghịch. Một enzym khác cũng do phage đọc mã, excisionase xúc tác việc tách genom của phage ra. Cả hai quá trình lắp vào và tách ra của phage này diễn ra có sự tham gia đồng thời của một protein tạo thành bởi tế bào chủ, nhân tố hợp nhất của tế bào chủ, IHF (integration host factor). 4.1.3. Các nhân tố di truyền động Các nhân tố di truyền chuyển dịch chỗ (IS, Transposon, phage Mu) tăng cường khả năng tái tổ hợp di truyền ở vi khuẩn. 4.1.3.1. Nhân tố chèn vào IS (insertion sequence) IS là các nhân tố di truyền, có thể lắp vào các vị trí rất khác nhau trên genom của vi khuẩn. Đặc tính này tạo cho nhân tố IS khả năng di động rộng rãi, còn được gọi là chuyển chỗ. Các nhân tố IS được tìm thấy đầu tiên ở các biến chủng ngẫu nhiên ở E. coli, do chèn vào ADN của tế bào chủ mà làm mất tính liên tục của các gen. Chúng gồm khoảng 800 – 1.400 cặp base nucleotid và không mang một phenotyp nào khác ngoài chức năng chuyển chỗ. Chức năng này được đảm bảo bởi enzym transporase. 4.1.3.2. Transposon (Tn) Cũng thuộc các nhân tố di truyền động, gây đột biến và cũng được gọi là “gen nhảy”. Khác với nhân tố IS, các Tn đọc mã cho một số tính trạng dễ nhận thấy về kiểu hình như tính kháng kháng sinh (penicilin, tetracyclin, kanamycin,…), tính kháng kim loại nặng (ví dụ Ag). Sự “nhảy” hoặc sự chuyển chỗ của Tn là kết quả của sự sao chép Tn mà không làm mất Tn ở vị trí chèn vào ban đầu trong ADN. 4.1.3.3. Bacteriophage Mu Bacteriophage Mu có chung đặc tính hợp nhất không bình thường của IS và Tn. Khi hợp nhất vào gen của tế bào chủ, phage sẽ gây đột biến (Mu là viết tắt mutator-tác nhân đột biến).

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 84 of 263

4.2. Biến nạp (transformation) Sự chuyển gen ADN được giải phóng từ một vi khuẩn cho hoặc chiết được từ vi khuẩn này sang vi khuẩn nhận khác được gọi là biến nạp. Các tế bào ở trạng thái có thể biến nạp được bởi một ADN trong môi trường là các tế bào khả nạp (competent). Các chi Acinetobacter, Azotobacter, Bacillus, Haemophyllus, Mycobacterium, Neisseria, Pseudomonas, Streptococcus và Synechococcus có đặc tính này. Trạng thái khả nạp do các gen nhiễm sắc thể mã hoá và được kích thích bởi một số điều kiện môi trường. Các vi khuẩn như thế là các vi khuẩn có khả năng khả nạp tự nhiên. Nhiều vi khuẩn phải qua xử lý nhân tạo, ví dụ: ủ với các cation hoá trị 2 nồng độ cao mới trở thành khả nạp, gọi là các hệ thống biến nạp nhân tạo. Đối với các D. pneumoniae, khi khoảng 12 protein phân tử nhỏ được tổng hợp và được bài tiết vào môi trường, và khi nồng độ của cả tế bào và yếu tố khả nạp đạt đến nồng độ nhất định thì tính khả nạp được phát triển. Màng ngoài của thành tế bào khả nạp chứa một số cấu trúc dạng túi là những nếp gấp màng ngoài, ở gốc của mỗi túi có những capilaire nhỏ. Bên trong mỗi túi có protein liên kết đặc hiệu với một trình tự ADN gồm 11 cặp base bắt gặp ở 600 vị trí trên genom. Ngay sau khi ADN tương đồng được bổ sung vào quần thể vi khuẩn khả nạp, các túi hướng ra ngoài biến mất và xuất hiện các túi hướng vào trong. Có thể sự liên kết ADN làm túi bị mất gấp khúc, tạo thành cấu trúc được gọi là transformasom. ADN bên trong transformasom khi đi qua thành tế bào chỉ được chuyển thành dạng sợi đơn ngay trước khi tái tổ hợp với genom tế bào nhận. Còn tế bào H. influenzae có thể hấp thụ các plasmid nguyên vẹn nếu plasmid chứa trình tự 11 cặp base phù hợp. B. subtilis khi biến nạp với ADN như của D. pneumoniae và plasmid bao giờ cũng phân cắt và chuyển chúng thành sợi đơn khi xâm nhập tế bào. Ở các vi khuẩn khả nạp tự nhiên, tính trạng được biến nạp là tính kháng độc tố và tính nguyên dưỡng đối với acid amin. Trong trạng thái sinh lý thích hợp, tế bào khả nạp có bề mặt tế bào thay đổi, thành tế bào xốp và có hoạt tính của các enzym ngoại bào cao, đồng thời yếu tố khả nạp đã được tạo ra và tiết vào môi trường. Nồng độ của ADN thích hợp cho biến nạp chỉ cần thấp: với 0,1ỡg ADN/ml huyền dịch tế bào là có thể đủ để biến nạp 5% quần thể tế bào nhận. Đối với các vi khuẩn trong điều kiện bình thường không có khả năng biến nạp, tính khả nạp có thể cảm ứng được nhờ xử lý tế bào với dung dịch CaCl2 hoặc ủ ở nhiệt độ lạnh. Đối với các vi khuẩn G+ chi Bacillus và các xạ khuẩn chi Streptomyces, việc sử dụng các thể nguyên sinh chất thiếu vách (tế bào trần) để biến nạp có ý nghĩa thực tế cao. Việc hấp thụ ADN plasmid nhờ cảm ứng với polyethylenglycol qua thể nguyên sinh chất thiếu vách, hay chuyển ADN nhiễm sắc thể qua dung hợp trực tiếp các thể nguyên sinh chất có thể thực hiện được. Các thể nguyên sinh chất đã dung hợp kết hợp genom của cả hai tế bào bố mẹ có thể tái sinh lại thành các tế bào nguyên vẹn trong các điều kiện thích hợp. Các thể tái tổ hợp được tạo ra từ sự dung hợp như trên mang tính trạng của cả hai bố mẹ nhờ quá trình tái tổ hợp. Phương pháp dung hợp tế bào trần (lai ghép nguyên sinh chất) nhờ xung điện cũng được sử dụng có hiệu quả. Phương pháp này tạo cho các màng sinh học trở thành dễ thấm và dễ dung hợp nhờ xung kích thích của điện trường. Các ADN plasmid của vi khuẩn G+ và G- cũng có thể biến nạp thành công nhờ xung điện. Thí nghiệm Grifith là thí nghiệm biến nạp kinh điển (Xem giáo trình Sinh học đại cương).

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 85 of 263

4.3. Tải nạp (transduction) Tải nạp là sự chuyển gen ADN từ tế bào cho sang tế bào nhận nhờ phage. Thường chỉ một đoạn ngắn ADN của tế bào cho được chuyển. Có tải nạp phổ biến và tải nạp đặc hiệu và trong cả hai trường hợp phage tải nạp thường bị khuyết tật, như mất khả năng dung giải tế bào chủ. Tải nạp gặp ở các loài Bacillus, Escherichia, Pseudomonas, Rhizobium, Salmonella, Shigella, Staphyllococcus và Vibrio. Tuy nhiên, không phải tất cả các phage đều có thể tải nạp và tất cả vi khuẩn đều tải nạp được. 4.3.1. Tải nạp không đặc hiệu (tải nạp phổ biến) Tải nạp không đặc hiệu là kiểu tải nạp mà trong đó một đoạn bất kỳ của ADN tế bào chủ được lắp thêm vào hoặc thay thế bằng genom của phage. Tải nạp không đặc hiệu được Lederberg và Zinder phát hiện năm 1951 ở S. typhimurium. Chủng cho S. typhimurium B+ được nhiễm pha ôn hoà P22. Sau khi tế bào chủ bị dung giải, các pha được tách riêng và được ủ với chủng nhận S. typhimurium B- khác với S. typhimurium B+ ít nhất một đặc tính di truyền. Khi cấy sàng lọc trên môi trường chọn lọc nhận thấy trong số các S. typhimurium B- có một số biến thể có tính trạng của S. typhimurium B+. Như vậy khi phage P22 nhân lên trong S. typhimurium B+, ADN của tế bào chủ bị phân cắt thành các phân đoạn, và một vài đoạn nào đó có thể được bao bọc bởi vỏ capsid của phage. Tất nhiên, trong số các phage mới được tạo ra vẫn có các phage bình thường do đó mà dẫn đến sự dung giải tế bào. Đến giai đoạn sau, trong số các tế bào S. typhimurium B- nhận phage, một số nhận được phage tải nạp khuyết tật có ADN tái tổ hợp với hệ gen của thể nhận. Các đoạn tương đồng trao đổi có thể đưa đến việc thay thế một gen khuyết tật trong thể nhận bằng một gen nguyên vẹn của thể cho. Vì chỉ có một đoạn nhỏ ADN của thể cho được tải nạp, nên xác suất tái tổ hợp của một tính trạng nhất định là khoảng 10-8 – 10-6. Đối với phage P22 của Salmonella và phage P1 của E. coli, chỉ một tính trạng hoặc các gen nằm rất gần nhau là có thể được tải nạp. Đoạn ADN được tải nạp với ADN của phage chỉ bằng 1 – 2% ADN của vi khuẩn. Đặc biệt, phage PBS1 của B. subtilis là ngoại lệ khi có thể tải nạp được 8% genom của tế bào chủ. 4.3.2. Tải nạp đặc biệt Trong trường hợp này, chỉ một số đoạn ADN xác định được tải nạp mà thôi. Chẳng hạn, phage ở thường chỉ tải nạp gen gal và gen bio. Nếu phage tải nạp nhiễm vào một tế bào nhận bị khuyết tật, chẳng hạn ở gen gal (gal-), tái tổ hợp có thể xảy ra qua trao đổi gen gal- bằng gen tải nạp gal+. Các thể tái tổ hợp hoặc các thể tải nạp tạo thành sẽ là gal+. Việc tải nạp gen bởi phage ụ80 cũng giống thế: phage chèn vào ngay cạnh gen trp, do đó tải nạp được gen trp. Trong tải nạp đặc hiệu thì sự chèn đặc hiệu của phage vào genom chủ là tiền đề quan trọng cho việc tải nạp ADN đạt hiệu quả. Trong một số trường hợp, đoạn ADN tải nạp không tái tổ hợp mà nằm ngoài nhiễm sắc thể của thể nhận: tế bào là dị hợp về tính trạng được chuyển tải – ADN tải nạp được phiên mã nhưng không được sao chép. Vì vậy, khi phân bào, đoạn ADN của thể cho chỉ được phân vào một tế bào con. Những tế bào như thế được gọi là thể tải nạp khuyết. Nếu thể nhận là khuyết dưỡng về tính trạng và ADN của thể cho bổ sung cho tính trạng ấy, thì chỉ những tế bào di truyền tiếp đoạn ADN nói trên mới có thể sinh trưởng và tạo thành khuẩn lạc rất nhỏ trên môi trường thạch. Hình 5.8 minh hoạ quá trình tải nạp.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 86 of 263

4.3. Tiếp hợp (conjugation) Tiếp hợp là sự vận chuyển ADN qua thiết lập cầu tiếp hợp trực tiếp giữa hai tế bào vi khuẩn, sự chuyển dịch được định hướng từ tế bào cho (đực) sang tế bào nhận (cái) (hình 5.9).

Hình 5.9. Tiếp hợp ở vi khuẩn

Tế bào cho chứa một yếu tố ADN có thể di chuyển được gọi là plasmid giới tính F (fertility plasmid). Những tế bào thiếu plasmid F (F-) chỉ có thể là thể nhận. Khi tiếp hợp, plasmid F được

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 87 of 263

chuyển với xác suất 100% nhưng không tính trạng nào của nhiễm sắc thể được hợp chuyển. Plasmid F có thể hợp nhất vào nhiễm sắc thể, khi tiếp hợp, ADN của nhiễm sắc thể sẽ được chuyển từ vi khuẩn cho sang vi khuẩn nhận với tần suất cao hơn hàng ngàn lần so với dùng chủng F+. Các tế bào này được gọi là các tế bào Hfr (High Frequency of Recombinants = Tần suất cao của các thể tái tổ hợp). Plasmid F lắp thuận nghịch vào nhiễm sắc thể ở vị trí xác định, và khi tách ra nếu không chính xác sẽ kéo theo một đoạn ADN nhiễm sắc thể tế bào, tạo thành plasmid F’ (F’ = F + đoạn ADN). Tế bào chứa F’ gọi là tế bào F’.

Plasmid F là phân tử ADN sợi kép, vòng kín, kích thước khoảng 105 base, có khả năng tự sao chép độc lập với nhiễm sắc thể. Plasmid F chứa các gen cần cho sự tiếp hợp, các gen xác định tiêm mao giới tính F. Nó có một đặc tính chung giống với các plasmid khác như chứa một số gen cho phép sao chép trong tế bào, thể hiện tính không tương thích do vòng Inc quy định: nếu đã có một plasmid trong tế bào thì sự sao chép của các plasmid thân thuộc sẽ bị kìm hãm. Plasmid F thuộc nhóm không tương hợp gọi là Inc F1 (hình 5.10).

Các plasmid thẳng thường ít gặp ở các procaryota. Cho tới nay mới chỉ phát hiện được ở Streptomyces, Streptococcus và Nocardia opaca. Sự tồn tại của chúng trong tế bào tránh được sự phân giải của exonuclease còn chưa rõ.

4.4. Vai trò của các plasmid trong sinh học Các tính trạng được mã hoá bởi plasmid thường cung cấp cho các tế bào chủ các ưu thế sinh trưởng, và nhờ đó mà các tế bào này thu được ưu thế chọn lọc. 4.4.1. Plasmid kháng Như đã trình bày, plasmid R (plasmid kháng thuốc) là nguyên nhân của kháng thuốc ngoài nhiễm sắc thể, giúp cho vi khuẩn tiếp nhận đề kháng với các kháng sinh và hoá trị liệu. Một số

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 88 of 263

plasmid khác cung cấp tính kháng với kim loại nặng, như bạc, nicken, coban, cadimi, đồng, kẽm, crôm, arsen, antimon, telua hoặc thuỷ ngân. Các plasmid R có thể được chuyển tải nhờ tiếp hợp hoặc biến nạp. Cùng với sự chuyển tải của plasmid R, một số gen nhiễm sắc thể cũng được chuyển, như vậy các gen này được huy động bởi plasmid R. 4.4.2. Plasmid mã hoá bacteriocin Nhiều vi khuẩn tạo thành các protein có khả năng giết chết hoặc kìm hãm sinh trưởng của các loài thân thuộc. Các protein có tác dụng đặc hiệu này được gọi là các bacteriocin và do plasmid đọc mã. Bacteriocin đã được phân lập từ E. coli (colixin), P. aeruginosa (pyoxin), B. megaterium (megaxin),… 4.4.3. Plasmid mã hoá yếu tố gây bệnh Các VSV có khả năng nhiễm hại vì chúng có các yếu tố xâm nhiễm, yếu tố gây bệnh và các yếu tố độc tính. Một số trong số các yếu tố này do plasmid đọc mã, cũng vì vậy mà các yếu tố ấy được phổ biến nhanh chóng. Đó là các yếu tố xâm thực giúp VSV phát triển mạnh mẽ trên bề mặt các màng nhày (invasin), được plasmid đọc mã giúp cho Shigella flexneri xâm nhập tích cực vào trong các tế bào biểu mô ruột. Enterotoxin (độc tố ruột), có tác dụng độc trong đường ruột và gây ỉa chảy, thường cũng được đọc mã bởi plasmid. Hemolyzin có tác dụng dung giải hồng cầu. Đối với các vi khuẩn đường ruột gây bệnh, khả năng sử dụng ion sắt là tiền đề quan trọng cho sự xâm nhập của chúng vào các tế bào và mô. Và các siderophor liên kết sắt như aerobactin cũng được đọc mã bởi plasmid. 4.4.4. Plasmid mã hoá trao đổi chất phức tạp Có một số plasmid mang gen chịu trách nhiệm các phản ứng trao đổi chất phức tạp: như cố định nitơ tạo thành nốt sần, tổng hợp các enzym của quá trình phản ứng nitrat hoá,…. Các plasmid trao đổi chất này thường là các plasmid khổng lồ, kích thước khoảng 300 – 1.200kb, được gọi là các mega plasmid. Đặc biệt, một số hệ thống giới hạn và cải biến bảo vệ vi khuẩn khỏi sự xâm nhập của ADN lạ ở một số vi khuẩn có nguồn gốc từ plasmid, tuy nhiên, trong số vi khuẩn khác gần gũi về chủng loại phát sinh lại nằm trên ADN. Sự định vị khác nhau của gen cho thấy hệ gen giữa nhiễm sắc thể và plasmid được trao đổi và plasmid đóng vai trò quan trọng trong tiến hoá của hệ gen tế bào nhân nguyên thuỷ. Hình 5.11 giới thiệu bản đồ nhiễm sắc thể của E. coli.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 89 of 263

Hình 5.11. Bản đồ nhiễm sắc thể của E. coli

4.4.5. Các thế hệ plasmid – Các plasmid thế hệ thứ nhất: Đấy là các plasmid tìm thấy trong tự nhiên (ColE1, pSC101,…), đã góp phần trong tạo dòng đầu tiên các gen Eucaryota. Nhưng các plasmid này có ít các đặc tính cần thiết nên các nhà nghiên cứu đã tạo ra các plasmid thế hệ hai. – Các plasmid thế hệ hai: Đây là các plasmid được tạo ra bằng cách tập trung các đặc tính quý của nhiều plasmid tự nhiên vào một plasmid. Họ plasmid pBR được hình thành theo cách này, mà đại diện rất nổi tiếng là plasmid pBR322. pBR322 có kích thước 4.363bp, mang 2 gen kháng kháng sinh (kháng ampicilin và tetracyclin) và 20 vị trí nhận biết của các restrictase (RE), mà 11 trong số đó nằm trong các gen kháng kháng sinh, nên việc gắn một trình tự ADN lạ vào một trong các vị trí đó sẽ làm mất tính kháng thuốc tương ứng. – Các plasmid thế hệ ba: Đây là các plasmid mạnh nhất hiện nay với 2 đặc tính cơ bản là: (1) kích thước nhỏ nên sao chép rất nhanh, tạo được nhiều bản sao trong vi khuẩn; (2) có mang một polylinker (polycloning site), là một đoạn polynucleotid tổng hợp tương ứng với một dãy các vị trí nhận biết duy nhất của các RE. Có 3 phân nhóm chính: + Các plasmid nhóm pUC: khoảng 2.600bp, có gen ampr và một phần gen lacZ, xen vào giữa lacZ là polylinker. + Nhóm các plasmid pSP và Gemini: khoảng 3.000bp, có gen ampr và polylinker, không có lacZ, nhưng các plasmid nhóm này (pSP64, 56, Gemini) có promotor đặc trưng cho ARN polymerase (SP6, T7) cho phép phiên mã ADN gắn trong vector thành rất nhiều đoạn ARN,

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 90 of 263

+ Các plasmid Bluescript: Kết hợp được ưu điểm của các nhóm trên và có tiềm năng nhất hiện nay.

5. GIỚI HẠN VÀ CẢI BIẾN VÀ CƠ SỞ KỸ THUẬT GEN Nhìn chung phage nhiễm sinh phát triển trong chủng E. coli này lại không thể nhiễm sinh trong những chủng khác. Sự hạn chế này chính là do enzym của vi khuẩn đã nhận ra vị trí đặc biệt trên ADN “lạ” của phage và cắt loại bỏ chúng, khi đó ADN của tế bào được bảo vệ nhờ sự cải biến bởi enzym và do đó không bị enzym giới hạn (restrictase-RE) nhận ra. Hệ thống giới hạn và cải biến là khá phổ biến ở VSV, một mặt được sử dụng để đánh dấu ADN của tế bào, mặt khác lại phân huỷ ADN lạ mới xâm nhập. Hệ thống enzym giới hạn (restrictase) gồm có hai loại hoạt tính enzym: endonuclease và methyltransferase. Cả hai thể hiện hoạt tính ở một đoạn xác định thứ tự phân biệt. Trong trường hợp của ADN tế bào, thứ tự này được cải biến hoá học nhờ methyltransferase qua phản ứng methyl hoá adenyl ở vị trí N-6 và không bị cắt bởi endonuclease qua sự thuỷ phân liên kết phospho dieste. Một trình tự nucleotid xác định là cơ chất cho một hoặc hai enzym hoạt tính mà thôi. Methyltransferase cải biến ADN của tế bào khi sao chép, sản phẩm một sợi kép ADN bởi sợi đơn ADN được methyl hoá. Sau đó, hoạt tính endonuclease được kích thích khi trong tế bào xuất hiện ADN không bị cải biến (ADN lạ), là cơ chất cho enzym này.

5.1. Các endonuclease giới hạn Các endonuclease được dịch mã bởi genom vi khuẩn, phage và plasmid. Có ba loại endonuclease và đều cắt ADN sợi kép. Enzym giới hạn Loại I được cùng một protein mang cả hai hoạt tính (endonuclease và methyltransferase) có trình tự nhận biết đặc biệt, cắt ADN ngẫu nhiên. Enzym giới hạn Loại II có endonuclease và methyltransferase được mang bởi hai protein khác nhau, có trình tự nhận biết đặc hiệu, vị trí cắt cũng đặc hiệu và nằm trong vùng nhận biết, thể hiện sự đối xứng quay kép (hai sợi có cùng trình tự khi đọc theo cùng một chiều phân cực). Kết quả là xuất hiện những đoạn ADN với trình tự xác định. Endonuclease loại II được sử dụng hữu hiệu trong kỹ thuật tạo dòng nhân bản gen. Enzym giới hạn loại III được cùng một protein mang cả hai hoạt tính (endonuclease và methyltransferase), có vị trí nhận biết đặc hiệu và vị trí cắt cũng đặc hiệu. Hiện nay có khoảng hàng trăm enzym giới hạn được thương mại trên thị trường (bảng 5.1).

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 91 of 263

gắn đầu dính (cố kết), còn số enzym khác nếu cắt trên cùng một vị trí sẽ tạo ra các đầu bằng (tù). Trên các đoạn ADN với các đầu dính, các sợi đơn bổ sung có thể gắn với nhau nhờ liên kết hydro, sau đó nhờ ligase kết hợp với sử dụng ATP các liên kết đường – phosphat sẽ được hàn lại.

5.2. Thiết kế các plasmid (vector) tái tổ hợp Nếu hai loại ADN được xử lý với cùng một enzym giới hạn (restrictase) thì mỗi ADN sẽ có đầu dính tương hợp nhau và 2 đoạn ADN ấy sẽ gắn lại được với nhau tạo thành ADN duy nhất. Plasmid mà có chứa 2 loại ADN có nguồn gốc khác nhau được gọi là plasmid tái tổ hợp. Có thể gắn gen (bản sao cADN) của sinh vật nhân thật bậc cao (ví dụ: vượn, người) vào một plasmid, nhưng cần thực hiện theo các bước sau: từ mô vật chủ ta chiết lấy pre-m-ARN từ gen mục tiêu, rồi loại bỏ các intron và ghép nối các exon ta được m-ARN trưởng thành. Từ m-ARN trưởng thành nhờ enzym phiên mã ngược tổng hợp cADN (kỹ thuật RT-PCR), và cADN được ghép với plasmid tạo thành plasmid lai (hình 5.12).

5.3. Đưa plasmid tái tổ hợp vào tế bào vi khuẩn nhận Phương pháp đưa plasmid tái tổ hợp này vào tế bào thường sử dụng là phương pháp biến nạp. Tuy nhiên, đa số vi khuẩn không dễ dàng tiếp nhận plasmid tái tổ hợp. Để tăng cường tần suất biến nạp người ta xử lý tế bào nhận với dung dịch CaCl2 ở nhiệt độ thấp (0 – 4OC với E. coli), bổ sung plasmid tái tổ hợp rồi đun nóng tế bào nhận (tới 42OC với E. coli) để gây shock nhiệt chung. Nhờ vậy, tính thấm của tế bào VSV thay đổi, cho phép plasmid xâm nhập tế bào. Plasmid cũng có thể được tế bào hấp thụ sau khi bị xử lý với shock điện (xung điện), shock điện tạo thành các mao dẫn, qua đó plasmid có

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 92 of 263

thể dễ dàng xâm nhập tế bào. Người ta sử dụng các gen kháng kháng sinh như kháng tetracyclin, ampicilin để làm dấu hiệu nhận biết tế bào đã dung nạp plasmid. Nếu ban đầu các vi khuẩn nhận là mẫn cảm với các kháng sinh trên thì sau khi biến nạp trong quần thể VSV, những tế bào nào kháng kháng sinh chính là những tế bào đã tiếp nhận plasmid biến nạp. Khi hỗn dịch các vi khuẩn sau biến nạp được cấy sàng lọc trên môi trường thạch có chứa kháng sinh chỉ thị, thì chỉ những vi khuẩn có chứa plasmid tái tổ hợp mới phát triển tạo thành khuẩn lạc được. Khi tế bào vi khuẩn nhận plasmid tái tổ hợp, tế bào sinh sản tạo thành một quần thể lớn các tế bào giống nhau gọi là một dòng. Vì plasmid là tác nhân biến truyền nhờ đó mà gen mới được đưa vào tế bào vi khuẩn nên plasmid còn được gọi là vectơ (vector) tạo dòng. Với một số plasmid, việc cho vào môi trường nồng độ thấp của chloramphenicol sẽ dẫn đến việc sao chép plasmid mất điều khiển khiến cho hàng trăm bản sao plasmid (và tất nhiên gen ngoại lai trong đó) có thể được tổng hợp bởi mỗi một tế bào vi khuẩn. Sự sao chép bất thường như vậy của plasmid gọi là sự khuếch đại.

6. KỸ THUẬT PCR (POLYMERASE CHAIN REACTION) VÀ XÁC ĐỊNH TRÌNH TỰ ADN

6.1. Phản ứng chuỗi trùng hợp (PCR) Phản ứng chuỗi trùng hợp PCR là phương pháp tạo dòng (khuếch đại) ADN in vitro, được áp dụng rộng rãi trong kỹ thuật di truyền ngày nay. Công bố trong năm 1985 nhờ phát minh của Karl Mullis và cộng sự, kỹ thuật PCR thực sự đã trở thành công cụ đắc lực của sinh học phân tử và kỹ thuật di truyền. 6.1.1. Nguyên tắc

Trong điều kiện in vitro, với các đoạn mồi chuyên biệt bắt cặp được với hai đầu một đoạn ADN, enzym Taq ADN polymerase, ion Mg2+ và các nucleotid tương ứng, trong 3 chu kỳ nhiệt thích hợp, đoạn ADN đã nêu sẽ được tổng hợp khuếch đại lên một cách mạnh mẽ. Tất cả các ADN polymerase khi hoạt động tổng hợp một mạch ADN mới từ mạch khuôn đều cần sự hiện diện của những mồi chuyên biệt. Mồi (đoạn ADN mồi – probe) ở đây là những đoạn ADN ngắn có khả năng sóng đôi bổ sung với một đầu của mạch khuôn và ADN polymerase sẽ nối dài mồi để hình thành mạch ADN mới, nằm giữa hai mồi. Để khuếch đại một trình tự ADN mục tiêu, cần có thông tin tối thiểu về trình tự đó đủ để tạo các mồi bổ sung chuyên biệt. Các mồi này bao gồm một mồi xuôi (sens primer) và một mồi ngược (antisens primer). “Xuôi” và “ngược” được hiểu theo nghĩa “xuôi” và “ngược” so với chiều phiên mã của gen. 6.1.2. Thực nghiệm Phản ứng PCR bao gồm chuỗi phản ứng nhiều chu kỳ nối tiếp nhau. Mỗi chu kỳ gồm 3 bước sau (hình 5.13): Bước 1. Trong dung dịch phản ứng có các thành phần cần thiết cho sao chép, phân tử (đoạn) ADN được biến tính ở 94 – 95OC (nhiệt độ này cao hơn nhiệt độ nóng chảy Tm của ADN) trong 30 giây – 1 phút. Sợi kép ADN sẽ tách thành 2 sợi đơn. Đây là giai đoạn biến tính (denaturation). Bước 2. Nhiệt độ lúc này được hạ xuống (thấp hơn Tm của các mồi) cho phép các ADN mồi bắt cặp được với các ADN khuôn sợi đơn. Chu kỳ nhiệt độ này giao động trong khoảng từ 38 – 70OC, tuỳ thuộc vào Tm của các mồi được sử dụng, và kéo dài từ 30 giây – 1 phút. Đây là giai đoạn lai.

Bước 3. Nhiệt độ được tăng lên 72OC, và được giữ ở đây từ 30 giây – vài phút giúp cho ADN polymerase chịu nhiệt (Taq ADN polymerase) tổng hợp các ADN sợi đúp mới từ các ADN sợi đơn đã được bắt cặp với đoạn mồi từ chu kỳ trước. Đây là giai đoạn tổng hợp hay kéo dài.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 93 of 263

3′ 5′

5′ 3′ A

LÆp 3′

5′

5′

3′

l¹i B

n lÇn

94-95OC

38-70OC

3′

5′

5′

3′ C

72OC

3′

5′

5′

3′

Hình 5.13. Các bước chu kỳ của kỹ thuật PCR

A. Biến tính: tách rời 2 mạch của phân tử (đoạn) ADN; B. Lai: cặp mồi chuyên biệt cho một trình tự ADN được cho bắt cặp với khuôn; C. Kéo dài: ADN polymerase tổng hợp mạch ADN mới từ mồi đã bắt cặp. Chu kỳ này được lặp lại n lần.

Một chu kỳ gồm 3 bước trên sẽ được lặp đi lặp lại nhiều lần và mỗi lần sẽ làm tăng gấp đôi lượng mẫu ADN của lần trước. Đây là sự khuếch đại theo cấp số nhân: sau 30 chu kỳ, sự khuếch đại sẽ tăng lên 106 lần so với lượng khuôn mẫu ADN ban đầu. – ADN mẫu thật tinh khiết là tốt nhất cho PCR, tuy nhiên, ADN thu nhận được trực tiếp từ dịch chiết tế bào vẫn có thể sử dụng được. Lượng ADN mẫu có thể trong khoảng 100ng đến 1µg. – ADN polymerase sử dụng ở đây là enzym chịu nhiệt chịu nhiệt – Taq ADN polymerase – được chiết xuất từ vi khuẩn suối nước nóng Thermus aquaticus. Ngày nay, bên cạnh Taq ADN polymerase còn có enzym Tth ADN polymerase cũng được ứng dụng (được chiết từ Thermus thermophylus), hoạt động như enzym phiên mã ngược khi có mặt của ARN làm khuôn và ion Mn2+; tuy nhiên khi có mặt ADN khuôn và ion Mg2+ lại hoạt động như ADN polymerase. Vậy khi khuếch đại ARN, sử dụng Tth ADN polymerase cần bổ sung Mn2+, kết quả sẽ thu được cADN từ ARN khuôn ban đầu. Đây là nguyên lý cơ bản của phương pháp RT-PCR rất hữu hiệu để khuếch đại các m-ARN, vrARN,… – Mồi phải được chọn để không có sóng đôi bổ sung giữa mồi “xuôi” và mồi “ngược”, Tm không cách nhau quá xa, có cân bằng cặp base, có tính đặc trưng cho ADN cần khuếch đại. – Nồng độ 4 loại nucleotid thường là 20 – 200µM cho mỗi loại. Nồng độ Mg2+ cũng rất quan trọng, tuy nhiên phải xác định cụ thể. – Thực tế không vượt quá 40 chu kỳ cho một phản ứng PCR. Nếu số lượng bản mẫu ban đầu là 5 10 , thì cần 20 – 30 chu kỳ. Nếu số lượng mẫu là 102 – 103, cần 35 – 40 chu kỳ.

6.2. Kỹ thuật xác định trình tự ADN Hai phương pháp xác định trình tự chính là phương pháp hoá học của Maxam và Gilbert (1977) và phương pháp enzym học qua việc sử dụng các dideoxynucleotid của Sanger và cộng sự (1977). Vì tính tiện ích và để đơn giản bớt, ở đây chỉ trình bày phương pháp của Sanger và cộng sự. Phương pháp Sanger dựa vào sự tổng hợp nhờ enzym ADN polymerase mạch bổ sung cho trình tự ADN mạch đơn cần xác định. Đặc trưng của phương pháp là ngoài 4 loại nucleotid thông thường

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 94 of 263

còn cần sử dụng thêm 4 loại dideoxynucleotid không có khả năng hình thành các liên kết phosphodiester và vì thế làm ngưng quá trình tổng hợp. Trình tự ADN cần xác định phải được tạo dòng trong một vector mạch đơn (phage M13). ADN polymerase sử dụng ở đây có thể là đoạn Klenow của ADN polymerase hay Taq ADN polymerase, hay Sequenase. Sự tổng hợp mạch mới bắt đầu từ 1 mồi sóng đôi với trình tự chuyên biệt trên phage M13, với sự hiện diện của 4 loại nucleotid, trong đó 1 loại được đánh dấu đồng vị phóng xạ (35S). Phản ứng tổng hợp được tiến hành trong 4 phân đoạn riêng. Người ta lần lượt cho vào mỗi phân đoạn một trong 4 loại dideoxynucleotid (ddNTP) với hàm lượng rất nhỏ (~1% so với dNTP). Do nồng độ thấp mà thỉnh thoảng mới có một dideoxynucleotid được sử dụng vào phản ứng tổng hợp một olygonucleotid; và lập tức, sự tổng hợp olygonucleotid đó ngừng lại. Tính xác suất thì trong mỗi phân đoạn sẽ có mặt tất cả các nucleotid hiện diện trên trình tự ADN đối tượng. Ví dụ, nếu trình tự ADN cần xác định là AATCGATAGGCTTGCATG thì trong phân đoạn có mặt dideoxynucleotid ddC sẽ có sự tổng hợp các olygonucleotid sau: AATC AATCGATAGGC AATCGATAGGCTTGC AATCGATAGGCTTGCATG Sau đó, 4 phân đoạn phản ứng tổng hợp sẽ được đem phân tích trên gel polyacrylamid và kết quả được đọc trên bản phóng xạ tự ghi (hình 5.14).

Hình 5.14. Phương pháp Sanger sử dụng các dideoxynucleotid

Trình tự cần xác định được tạo dòng trong phage M13. Ví dụ cho thấy sự hình thành 5 vạch trong bản điện di có cho thêm ddATP; mỗi vạch tương ứng với một đoạn ADN đã kết nạp một ddA thay vì dA và do đó không tiếp tục kéo dài thêm. Bản điện di được đọc theo chiều mũi tên. Trình tự đọc bên trái chính là trình tự bổ sung cho trình tự đọc được trên bản điện di.

Tuy nhiên, có một số cải tiến để đơn giản hoá phương pháp trên. Người ta tạo dòng ADN cần

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 95 of 263

xác định trình tự với vector là plasmid thế hệ 3 ngay từ đầu. Ở hai bên của đoạn ADN được tạo dòng, các plasmid này có mang hai trình tự chuyên biệt, mỗi trình tự nằm trên một mạch. Khi cần xác định trình tự của mạch nào người ta biến tính tách rời hai mạch (nhờ NaOH) rồi sử dụng mồi bắt cặp với trình tự chuyên biệt nằm trên mạch đó. Phản ứng tổng hợp xảy ra theo nguyên tắc đã nêu ở trên. Khi xác định trình tự bằng máy tự động, người ta không đánh dấu bằng các đồng vị phóng xạ mà bằng hoá chất – các flourchrom. Mỗi loại dideoxynucleotid được đánh dấu bằng một flourchrom có màu khác nhau. Như vậy, tất cả các olygonucleotid cùng kết thúc tại một loại dideoxynucleotid sẽ có cùng một màu. Sau khi điện di trên gel polyacrylamid, kết quả sẽ được đọc qua hệ thống gắn vi tính điều khiển. PCR cho phép xác định trình tự một ADN được khuếch đại bằng PCR không qua tạo dòng. Phương pháp chỉ sử dụng được khi trình tự đoạn ADN đã được biết trước, được ứng dụng để xác định nhanh đột biến điểm. Trước hết, đoạn ADN cần xác định trình tự được khuếch đại bằng phương pháp PCR. Sau đó, hai mạch của ADN được tách rời ra. Mỗi mạch được bắt cặp với một mồi (có thể là mồi dùng cho phản ứng PCR hay một mồi nằm bên trong đoạn ADN). Phản ứng tổng hợp xảy ra tương tự như enzym sử dụng dideoxynucleotid.

7. CÁC ÁP DỤNG CỦA KỸ THUẬT GEN (GENETIC ENGINEERING) Kỹ thuật gen – kỹ nghệ di truyền- hiện tại và tương lai có thể góp phần quan trọng vào chăm sóc sức khoẻ, cung cấp dược phẩm, thực phẩm, cung cấp dịch vụ, cải tạo môi trường. Công nghệ dược phẩm sử dụng kỹ thuật biến đổi gen đã sản xuất được các hoạt chất, dược chất dùng trong điều trị như: insulin người, yếu tố sinh trưởng người (hGH), plasminogen của mô, urokinase (dùng xử lý cục máu đông), interferon, somatostatin (hormon vỏ não),… Các chất hoạt động sinh học được sản xuất nhờ kỹ thuật gen ngày càng nhiều và ứng dụng ngày càng đa dạng. Kỹ thuật mới sản xuất vaccin đã được phát triển từ kỹ nghệ di truyền.

7.1. Vaccin phòng bệnh lở mồm long móng, vaccin tái tổ hợp và vaccin chống viêm gan B – Gen protein vỏ đặc hiệu của virus gây bệnh lở mồm long móng ở động vật được đưa vào plasmid và plasmid tái tổ hợp được biến nạp vào E. coli. Khi nuôi cấy E. coli biến đổi gen sẽ tạo ra protein đặc thù trên, và sau khi được chiết xuất rồi tiêm vào trâu, bò sẽ kích thích sản xuất kháng thể trong động vật chống lại bệnh lở mồm long móng. Phương pháp sản xuất vaccin này cho phép tránh được nguy hiểm và khó khăn gặp phải khi sản xuất vaccin bệnh lở mồm long móng sử dụng phương pháp thông thường. – Trong trường hợp vi khuẩn Vibrio cholera, người ta loại bỏ một phần gen mã hoá enterotoxin của vi khuẩn trước khi dùng chúng để sản xuất vaccin. Kết quả là protein sinh ra có hoạt tính giảm đáng kể mà vẫn giữ được tính kháng nguyên cao. Kết quả tương tự cũng nhận được đối với S. typhimurium với đột biến trên gen aro. – Máu của những người mắc bệnh virus viêm gan B (HBV) kinh niên có chứa các hạt protein nhỏ vô hại của virus. Đây là protein HBsAg, có thể chiết xuất được, rồi xử lý diệt virus và tinh chế. Khi tiêm HBsAg vào trong người sẽ kích thích miễn dịch chống lại các virus gây bệnh. Mặt khác HBsAg có thể sản xuất được nhờ S. cerevisieae biến đổi gen (tiếp nhận gen mã hoá cấu trúc của HBsAg), và HBsAg nội bào được chiết xuất sau khi tế bào nấm men bị phá vỡ. Với kỹ thuật này, protein HBsAg biến đổi gen đã được sản xuất với khối lượng lớn và sử dụng làm vaccin phòng bệnh viêm gan B. Đây là vaccin biến đổi gen đầu tiên được sản xuất để phòng bệnh cho người.

7.2. Vaccin chống AIDS – Gen mã hoá gp160 của HIV được gắn vào ADN của Bacilovirus tấn công côn trùng. Khi các tế bào mô côn trùng bị nhiễm Bacilovirus tái tổ hợp được nuôi cấy, gen gp160 được biểu hiện và protein gp160 được tạo ra. Thí nghiệm về tạo ra đáp ứng miễn dịch chủ động ở người đối với protein gp 160 đang được nghiên cứu. Tuy nhiên các đột biến kháng với tần suất xuất hiện cao là trở ngại

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 96 of 263

lớn trong nghiên cứu phát triển vaccin chống HIV/AIDS. – Vaccin ADN HIV-1 đã và đang được thử nghiệm phòng chống HIV/AIDS. Vaccin ADN HIV-1 là vector liệu pháp gen cải biến từ bộ gen của HIV-1. Một số loại vaccin ADN để thử nghiệm phòng chống HIV/AIDS được tạo thành từ các plasmid tái tổ hợp gồm pTXGE và các gen đặc hiệu của hệ thống miễn dịch người như il-2, ifn-ó và gen gm-csf. Plasmid thế hệ 3 pTXGE được tạo thành từ plasmid pTX (4,55kb) gắn thêm bộ gen HIV-1 cải biến (đã xoá bỏ một số vùng gen của HIV như gen pol, và các gen vpu, vpr, tat bị xoá một vài vùng nhỏ). Vaccin ADN HIV-1 thử nghiệm trên động vật thực nghiệm cho kết quả tốt, có thể là một trong những giải pháp chống HIV/AIDS trong tương lai.

7.3. Sản xuất insulin Với sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ gen, người ta có thể nhờ VSV sản xuất được các hoạt chất mà khởi thuỷ không một thông tin nào được chứa trong VSV đó – sản phẩm hoàn toàn xa lạ với VSV. Nguyên lý: Gen chuyên trách về cấu trúc insulin thu được từ các nguồn khác nhau (tổng hợp hoá học, hay phân lập – từ các nguồn khác nhau rồi được khuếch đại) được đưa vào tế bào VSV. Khi các VSV biến đổi gen này được nuôi cấy cho phát triển sẽ biểu hiện gen mới này và tạo ra hoạt chất insulin mà ta mong muốn. Insulin bao gồm 2 mạch polypeptid: mạch dài 30 (B) và mạch ngắn 21 (A) đơn vị acid amin. Gen mã hoá polypeptid này chứa hai chuỗi ADN: chuỗi dài chứa 18 phân đoạn nucleotid, và chuỗi ngắn chứa 11 phân đoạn. Hai chuỗi nucleotid này được tổng hợp thành hai đoạn gen riêng biệt và được ghép riêng rẽ vào plasmid pBR322 gần phần cuối của gen õ-galactosidase. Plasmid được biến nạp vào E. coli và được nhân bản lên trong E. coli. Sau khi được phiên mã sang mARN, hai mạch A và B của insulin được tạo thành và được bài tiết ra cùng với õ-galactosidase. Sau khi tách từng polypeptid khỏi enzym bằng BrCN, hai mạch A và B được gắn lại với nhau tạo ra insulin hoạt động (kỹ thuật 2 block, hình 5.15). Gly Ile Chuçi A

Val Glu

S

S

Gln Cys Cys S His

Leu

Thr Ser

Ile Cys

Ser

Leu

Tyr

Gln

Leu

Glu

Asn

Tyr

S

S Cys

Gly

Ser

His

Leu

Val

Glu

Ala

Leu

Tyr

Leu

Val

Gln Asn

Cys

Asn

S Cys Gly

Chuçi B

Glu

Val

Arg

Phe

Thr

Lys

Pro

Thr

Tyr

Phe

Phe

Gly

Insulin người

Phương pháp sản xuất insulin một bước cũng bằng kỹ thuật tái tổ hợp ADN, các nhà khoa học đã gắn gen mã hoá tổng hợp proinsulin vào tế bào E. coli, rồi nuôi cấy E. coli biến đổi gen và chiết lấy proinsulin. Thuỷ phân tiền insulin bằng protease cắt mạch peptid C (chứa 34 acid amin) cho ta insulin hoạt động. Phương pháp này cũng có thể áp dụng được đối với nấm men S. cerevisiae (hình 5.16).

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 97 of 263

Hình 5.15. Sản xuất insulin với kỹ thuật 2 block

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 98 of 263

7.4. Kỹ thuật di truyền vi sinh vật với nông nghiệp Trong nông nghiệp ngày nay có thể sử dụng các chủng Pseudomonas syringae và Pseudomonas fluorescens biến đổi gen để bảo vệ cây quả chống lại sương giá. Nhờ kỹ thuật ADN tái tổ hợp, một phần gen mã hoá protein tạo nhân (làm tế bào như là lõi kết tinh) trong VSV bình thường bị loại bỏ, và khi gây nhiễm các VSV này cho cây ăn quả, các vi khuẩn biến đổi gen có thể thay thế các chủng bình thường, nhờ vậy sẽ bảo vệ cây quả khỏi tác dụng gây hại của sương giá. Nhờ kỹ thuật di truyền, tính kháng nhiệt và chịu hạn của cây trồng được cải thiện, cũng như có thể tạo ra các cây trồng có tính kháng côn trùng và các VSV gây bệnh. Việc tạo ra và kết hợp thành công các vi khuẩn cố định nitơ có khả năng cộng sinh với các cây ngũ cốc sẽ làm tăng đáng kể sản lượng nông nghiệp, đặc biệt ở những vùng thiếu phân bón hoá học. Kỹ thuật di truyền cũng có thể cung cấp các biện pháp mới cho bảo vệ môi trường. Chẳng hạn, một số vi khuẩn đã được lai ghép gen phân giải dầu hoả nhằm giải quyết các vụ tràn dầu ra biển. Công nghiệp xử lý, giải quyết ô nhiễm, cũng như công nghiệp mỏ và thu hồi dầu cũng cần sự đóng góp của kỹ nghệ di truyền. Tuy nhiên kỹ nghệ di truyền cũng có thể gây nhiều tác hại nếu như không có sự kiểm tra chặt chẽ. Chẳng hạn, việc tạo dựng các plasmid mới, nếu không được điều chỉnh một cách thận trọng có thể đưa gen tạo thành độc tố vào các vi khuẩn mà trước đó không tồn tại. Các thí nghiệm liên kết toàn bộ hay một phần ADN từ các virus sinh khối u, hay các virus khác vào trong các nhân tố ADN sao chép độc lập (các plasmid của vi khuẩn hay các ADN virus khác) cũng đặt ra những rủi ro tương tự.

8. DƯỢC HỌC THỜI HẬU GENOM NGƯỜI Năm 2004, các nhà khoa học công bố đã giải mã được bộ gen người. Công trình giải mã genom người thành công đã mở ra một kỷ nguyên mới cho các ngành khoa học sự sống trong đó có y dược học. Người ta có thể xác định trình tự gen riêng nào đó của từng người và trên cơ sở so sánh với gen đó trong bộ genom chung, có thể tiên đoán được đáp ứng của từng cá thể đối với các tác động khác nhau và nhờ đó có thể phân nhóm được các cá thể đang khảo sát. Về phương diện Dược học, ngày nay đang dần hình thành môn khoa học mới là Di truyền dược học hoặc Di truyền dược lý (Pharmacogenetics), nghiên cứu xác định một số gen đặc trưng của các bệnh nhân mà căn cứ vào đó có thể dự đoán trước được các đáp ứng dùng thuốc của bệnh nhân, giúp tránh được phản ứng phụ hay phản ứng phản vệ thuốc, cũng như hỗ trợ lựa chọn thuốc chính xác, an toàn hơn. Ví dụ: Cá thể người có gen mã hoá glucose-6-phosphat dehydrogenase (G6PD) bị đột biến khi sử dụng thuốc chứa naphthalen hoặc một số dẫn xuất khác có thể gây vỡ hồng cầu, dẫn đến hậu quả nghiêm trọng, thậm

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 99 of 263

chí tử vong. Nếu nhờ giải được trình tự gen và xác định được đó là cá thể mang gen đột biến thì thầy thuốc sẽ chỉ định thuốc khác, chữa được bệnh an toàn.

CÂU HỎI LƯỢNG GIÁ 1. Trình bày các kiểu đột biến, cơ chế tác dụng của các tác nhân đột biến đối với các VSV Procaryota và ứng dụng. 2. Trình bày tái tổ hợp di truyền và các con đường chuyển tính trạng di truyền đối với các VSV Procaryota. 3. Trình bày vai trò của các enzym giới hạn, các phương pháp đưa plasmid vào tế bào vi khuẩn. 4. Trình bày kỹ thuật PCR và phương pháp xác định trình tự ADN. 5. Trình bày các khả năng ứng dụng của kỹ nghệ di truyền.

PHẦN HAI

Chương 6

NHIỄM TRÙNG

1. KHÁI NIỆM NHIỄM TRÙNG Nhiễm trùng (infection) là hiện tượng xâm nhập, phát triển, nhân lên của VSV trong các mô cơ thể, có thể không biểu hiện rõ rệt về lâm sàng, hoặc có thể gây các tổn thương tại chỗ, có thể trở thành hệ

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 100 of 263

thống khi lan toả tới hệ bạch huyết hoặc hệ tuần hoàn. Khái niệm nhiễm trùng còn ám chỉ một bệnh nhiễm trùng. Cần phân định rằng, những VSV ký sinh bình thường trên một số bộ phận của cơ thể, nhưng không xâm nhập vào mô thì không gọi là nhiễm trùng. Phần lớn chúng không gây bệnh, nhưng khi gặp điều kiện thuận lợi thì gây bệnh, đó là trường hợp nhiễm trùng cơ hội, còn bình thường chúng có thể có lợi cho cơ thể chủ, như cung cấp một số vitamin, đó là một số VSV sống hội sinh (commensalism). Một số VSV gây bệnh đôi khi cũng có khả năng hội sinh tạm thời.

2. HÌNH THÁI NHIỄM TRÙNG Tuỳ theo mức độ lây nhiễm mà ta chia nhiễm trùng thành các hình thái chính sau đây:

2.1. Bệnh nhiễm trùng Ta nói đến bệnh nhiễm trùng trong trường hợp VSV xâm nhiễm gây ra rối loạn cơ chế điều hoà của cơ thể, làm mất cân bằng nội môi, và dẫn đến những biểu hiện lâm sàng của các dấu hiệu chủ quan và khách quan như sốt, ho, đau, sưng tấy, nổi mẩn,… được gọi là triệu chứng. Bệnh nhiễm trùng có thể biểu hiện cấp tính khi các triệu chứng chỉ tồn tại trong khoảng thời gian ngắn, bệnh nhân hoặc là khỏi hẳn hoặc là chết. Một số trường hợp cấp tính có thể chuyển thành bệnh mãn tính, biểu hiện bằng các triệu chứng không dữ dội nhưng lại kéo dài. Thể bệnh nhiễm trùng này có thể do VSV ký sinh nội bào gây ra.

2.2. Nhiễm trùng thể ẩn Người bị nhiễm trùng mà không có biểu hiện lâm sàng nhưng có thể có thay đổi công thức máu, và tìm thấy các kháng thể dịch thể.

2.3. Nhiễm trùng tiềm tàng VSV có thể cư trú tại một cơ quan, bộ phận của cơ thể rồi đến một lúc nào đó chúng có thể gây ra nhiễm trùng rõ rệt. Sự biểu hiện trong thực tế các hình thái nhiễm trùng kể trên là hàm số tương quan giữa VSV và cơ thể, phụ thuộc vào khả năng gây bệnh của VSV và sức đề kháng của cơ thể. Yếu tố môi trường cũng có những ảnh hưởng quan trọng tới mối tương quan giữa chủ thể và VSV ký sinh. Bản thân VSV cũng không tránh khỏi các mối tương quan với các VSV khác cùng tồn tại trong cơ thể. Mối quan hệ này có thể là đối kháng (antagonism, antibiosis), hoặc hiệp tác (synergism). Khả năng gây bệnh của VSV được biểu thị bằng độc lực của chúng.

3. ĐỘC LỰC CỦA VI SINH VẬT Độc lực là mức độ gây bệnh của VSV. Đại đa số VSV chỉ có thể gây bệnh cho một loài vật cụ thể, tuy nhiên, cũng có một số VSV có thể gây bệnh cho nhiều loài. Muốn đánh giá được độc lực của một chủng VSV gây bệnh nào đó, người ta thường tiêm (nói chung là gây nhiễm bệnh thực nghiệm: sát lên da bị làm xước,…) VSV đó cho động vật thực nghiệm có nhạy cảm bằng dãy pha loãng hỗn dịch chủng, rồi xác định liều thấp nhất còn đủ gây ra đáp ứng, thông thường là động vật chết. Kết quả được biểu thị bằng liều chết tối thiểu (Minimal Lethal Dose) – MLD. Tuy nhiên, trong thực tế khó xác định được MLD thật chính xác, vì đáp ứng cá thể của từng động vật được tiêm có khác biệt, vì thế mà cần xác định LD50 (median lethal dose) – liều chết trung bình. Đây là việc xác định liều mà VSV có thể gây chết 50% số động vật thí nghiệm bằng phương pháp đánh giá trên đồ thị hoặc theo xử lý thống kê. Các phương pháp tương tự cũng được áp dụng để xác định “cường độ” của các độc tố. Độc lực của VSV bao gồm nhiều yếu tố sau đây:

3.1. Khả năng bám vào tế bào chủ Bám được vào tế bào chủ là điều kiện đầu tiên để VSV có thể xâm nhập được vào tế bào chủ và gây ra nhiễm trùng. Sự hấp thụ đặc hiệu của virus đã được biết đến từ lâu, nhưng đối với vi khuẩn thì vẫn còn nhiều điều phải nghiên cứu. Tính bám đặc hiệu được ghi nhận đầu tiên ở các vi khuẩn cư trú ở ruột già. Tại đây nhu động ruột rất mạnh dồn ép VSV ra ngoài, nhưng nhờ bám đặc hiệu mà trong

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 101 of 263

ruột vẫn có được sự cân bằng về chủng loại và số lượng vi khuẩn.

3.2. Khả năng xâm nhập Xâm nhập là yếu tố quyết định đối với nhiễm trùng, vì nếu không có xâm nhập VSV thì cũng không có nhiễm trùng. Khái niệm nhiễm trùng bao gồm cả sự định cư trên bề mặt niêm mạc (vi khuẩn tả, vi khuẩn bạch hầu,…), cả sự xâm nhập vào bên trong tế bào (vi khuẩn lỵ, E. coli, các virus,…), và vào các mô của cơ thể (phế cầu, tụ cầu vàng). Đối với các vi khuẩn gây bệnh bằng ngoại độc tố thì ngay sau khi phân huỷ bề mặt các tế bào chủ, ngoại độc tố do chúng tiết ra sẽ thấm sâu ngay vào trong cơ thể và gây ra các rối loạn bệnh lý rất nguy hiểm. Đối với các vi khuẩn có độc lực yếu thì chúng thường phải xâm nhập sâu vào bên trong tế bào rồi mới gây bệnh bằng nội độc tố hoặc bằng các sản phẩm chuyển hoá của chúng. Còn đối với các virus và Rickettsia thì chúng gây bệnh bằng cách nhân lên bên trong tế bào chủ.

3.3. Độc tố Độc tố (toxin) là sản phẩm chuyển hoá của tế bào vi khuẩn, được chia làm hai loại: ngoại độc tố và nội độc tố. Ngoại độc tố là các chất do các tế bào vi khuẩn sống tiết ra. Nội độc tố là thành phần của thành tế bào vi khuẩn và chỉ được giải phóng khi các tế bào này bị ly giải. Chi tiết sẽ được trình bày trong chương sau.

3.5. Độc lực của virus Độc lực của virus là tập hợp của nhiều yếu tố giúp cho chúng nhân lên và gây tổn hại cho các tế bào bị xâm nhiễm. Ngoài yếu tố bám và xâm nhập, độc lực của virus còn bao gồm các yếu tố sau: – Ngăn cản sự tổng hợp các polyme (đại phân tử) của tế bào chủ để phục vụ cho sự nhân lên của virus. – Làm thay đổi tính thấm của lysosom và có thể dẫn đến sự giải phóng của nhiều loại enzym. – Gắn vỏ peplon vào màng tế bào, và làm tổn hại các màng này. Một số virus tuy không có vỏ peplon nhưng lại gắn kháng nguyên của chúng làm thay đổi cấu trúc và chức năng của màng tế bào. – Các tiểu thể virus phá huỷ cấu trúc và chức năng tế bào. – Gây biến dạng nhiễm sắc thể. – Làm mất kiểm soát kháng nguyên bề mặt tế bào, gây chuyển dạng và loạn sản tế bào (các virus gây ung thư).

3.6. Sự né tránh các đáp ứng miễn dịch Sự phát triển có tính tiến hoá của VSV đã tạo ra cho chúng một số khả năng chống lại các cơ chế

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 102 of 263

bảo vệ của cơ thể. – Sự ẩn náu của VSV trong tế bào (vi khuẩn lao, vi khuẩn hủi,…) đã làm cho chúng có khả năng tránh được các tác dụng của nhiều loại kháng sinh. Một số virus gắn ADN của chúng vào nhiễm sắc thể của tế bào chủ rồi phát triển nhân lên. – Một số vi khuẩn có thể tiết (tạo) ra các yếu tố ngăn cản kháng thể, chẳng hạn như tụ cầu vàng tiết ra protein A có khả năng kết hợp vào phần Fc của phân tử kháng thể. – Một số vi khuẩn như phế cầu, màng não cầu, tiết protease thuỷ phân các Ig. – Khả năng biến dị của nhiều loài VSV về cấu trúc kháng nguyên (tụ cầu, vi khuẩn dịch hạch, virus cúm, HIV,…) đã tạo cho chúng khả năng hạn chế tác dụng của miễn dịch đặc hiệu, gây khó khăn rất lớn cho việc nghiên cứu các loại vaccin phòng bệnh.

4. NGUỒN GỐC VÀ PHƯƠNG THỨC TRUYỀN NHIỄM VSV có khả năng gây ra các bệnh nhiễm trùng ở người có nguồn gốc từ 3 nguồn truyền nhiễm: – Người truyền cho người: Đây là nguồn truyền nhiễm quan trọng nhất. – Động vật truyền cho người: Nguồn truyền nhiễm này ngày càng quan trọng hơn. – Các vật thể tự nhiên: Tương đối không quan trọng. Tầm quan trọng của ba nguồn truyền nhiễm kể trên tuỳ thuộc chủ yếu vào sự khác biệt về độ thụ cảm của các VSV khác nhau đối với các mô khác nhau trong cơ thể con người.

4.1. Người truyền cho người Trẻ sơ sinh mới được sinh ra một cách bình thường đều trong trạng thái vô trùng, nhưng chỉ một thời gian ngắn sau trẻ đã có nhiều VSV và dần dần hình thành cả phức hệ các khu hệ vi khuẩn (bacterial flora). Các vi khuẩn này được lây truyền từ những người xung quanh và thay đổi theo năm tháng trong suốt cuộc đời. Thông thường, chúng là vô hại, nhưng vì một lý do nào đó nếu chúng ra khỏi nơi cư trú bình thường thì lại có thể gây bệnh, chẳng hạn, E. coli là vi khuẩn khi sống cộng sinh trong ruột người thì không gây bệnh, nhưng khi ruột bị thủng, chúng sẽ gây viêm màng bụng. Vi khuẩn này cũng thường gây ra các nhiễm trùng đường tiết niệu. Streptococcus viridans, Haemophylus influenzae và Pneumococcus là những vi khuẩn sống bình thường ở niêm mạc đường hô hấp trên, nhưng có thể gây ra viêm phế quản, phế quản phế viêm, viêm xoang, viêm tai giữa,… nếu như niêm mạc đường hô hấp trên bị tổn thương do virus cúm, sởi, cảm lạnh. Những người bệnh đang ở trong thời kỳ ủ bệnh (incubation period) của bệnh nhiễm trùng nào đó khi mầm bệnh đang nhân lên ở mô cơ thể nhưng chưa có những biểu hiện về lâm sàng là nguồn truyền bệnh khá nguy hiểm. Điển hình là với các bệnh nhiễm virus đường hô hấp như sởi, quai bị, bại liệt thì trong vài ba ngày trước khi phát bệnh, độ lây nhiễm bệnh rất cao. Các bệnh nhân đang trong thời kỳ toàn phát là những người luôn đào thải ra ngoài môi trường lượng VSV rất lớn. Tuỳ theo từng loại bệnh mà các mầm bệnh được đào thải ra khỏi cơ thể theo những con đường khác nhau. VSV gây bệnh vì thế mà có mặt trong phân, trong nước tiểu, trong đờm và các hạt nước bọt cũng như trong mủ và trong các dịch bài tiết từ các vết loét, vết thương. Đối với đa số các bệnh cấp tính, VSV gây bệnh thường bị chết hoặc chỉ có thể tồn tại một thời gian ngắn trong cơ thể người bệnh. Tuy nhiên một số VSV gây bệnh như Mycobacterium tuberculosis, Treponema pallidum và Neisseria gonorhae lại có khuynh hướng gây bệnh mãn tính, do đó các mầm bệnh này thường được đào thải ra bên ngoài trong thời gian lâu hơn. Loại virus Herpes simplex có khả năng tồn tại dai dẳng hình thành nên thể tiềm tàng trong cơ thể, để thỉnh thoảng lại gây ra cho bệnh nhân chứng viêm loét. Không phải tất cả các bệnh nhân bị mắc bệnh nhiễm trùng đều là nguồn lây nhiễm cho người khác. Chẳng hạn như khi mầm bệnh có độc lực rất mạnh gây ra cái chết nhanh cho người bệnh thì bản thân mầm bệnh cũng chẳng còn điều kiện để tồn tại và lây truyền tiếp. Các bệnh nhân trong giai đoạn phục hồi cũng đôi khi là nguồn truyền nhiễm. Một số bệnh nhân sau khi khỏi bệnh bạch hầu hoặc viêm họng do liên cầu, tuy nhiên, do vi khuẩn vẫn tồn tại khá lâu trong họng của họ nên vẫn có mầm bệnh có thể lây nhiễm cho người khác. Sau khi mắc các bệnh như thương hàn, lỵ, bại liệt, bệnh nhân vẫn còn tiếp tục đào thải VSV ra theo phân. Tuỳ theo thời gian

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 103 of 263

đào thải mầm bệnh dài hay ngắn mà những người này được phân làm hai loại: Nếu thời gian đào thải mầm bệnh chỉ trong thời gian dưới 1 năm thì gọi là người mang mầm bệnh tạm thời (temporary carriers); còn nếu thời gian đào thải là trên 1 năm thì được gọi là những người mang mầm bệnh mãn tính (chronic carriers). Một số đối tượng khác có khả năng lây truyền qua đường tiếp xúc. Phần lớn họ là những nhân viên y tế do thường xuyên tiếp xúc với các VSV gây bệnh, nhưng ở họ lại không hề có các biểu hiện bệnh lý nào.

4.2. Động vật truyền cho người Một số bệnh có nguồn truyền nhiễm từ động vật. Đây cũng là những nguồn truyền nhiễm đáng kể. Trong sữa của những con bò sữa bị bệnh có thể có những mầm bệnh như Mycobacterium tuberculosis, Brucella abortus. Vi khuẩn than (Bacillus anthracis) có thể còn sống sót nhiều năm trong xác chết của trâu, bò, bào tử của chúng tồn tại được khá lâu dài trong đất và thành nguồn lây nhiễm bệnh cho người. Chó bị mắc bệnh dại khi cắn người sẽ truyền virus dại gây bệnh cho người. Loài chuột mắc bệnh dịch hạch cũng có thể truyền mầm bệnh nguy hiểm này sang cho người qua trung gian là bọ chét chuột. Ngày nay, cúm gia cầm gây bệnh cho người đang là nguy cơ đối với nhân loại.

4.3. Các nguồn truyền nhiễm khác Một số loài VSV như Pseudomonas aeruginosa, Proteus và nhiều chủng Clostridium có thể tồn tại lâu dài trong đất, là nơi mà chúng có thể hấp thụ nguồn dinh dưỡng từ các chất hữu cơ của xác động, thực vật chết. Chúng cũng thường là các vi khuẩn sống hội sinh trong đường ruột người và ruột động vật, và cũng từ đó mà trở lại môi trường đất qua phân. Ps. aeruginosa và Proteus thường hay gây ra các nhiễm trùng vết thương, vết bỏng và nhiễm trùng đường tiết niệu. Clostridium tetani và Cl. perfringens gây bệnh uốn ván và hoại thư sinh hơi khi chúng có điều kiện xâm nhập vào các mô mềm trong điều kiện kỵ khí và các vết thương sâu có lẫn bùn đất. Các loại đồ hộp bị nhiễm vi khuẩn Cl. botulinum – vi khuẩn kỵ khí sinh ngoại độc tố rất mạnh thường hay gây ra các vụ ngộ độc thực phẩm đóng hộp.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 104 of 263

phân mỗi khi đi đại tiện. Những người bị bệnh tiêu chảy thì khả năng nhiễm bẩn bàn tay lại càng nhiều hơn. Vi khuẩn E. coli và Shigella là những loại vi khuẩn hay lây nhiễm theo cách này nhất. – Lây nhiễm qua thực phẩm: Thực phẩm là nguồn lây nhiễm khá quan trọng trong các nhiễm trùng đường tiêu hoá. Sữa, thịt, cá tươi sống và kể cả những loại thức ăn đã được chế biến sẵn đều rất dễ bị nhiễm các loại VSV gây bệnh. Đây là các môi trường thuận lợi cho chúng sinh sôi nảy nở nên một khi chúng qua khâu thực phẩm mà xâm nhập vào đường tiêu hoá thì thường gây ra những biểu hiện bệnh lý. – Lây nhiễm qua nước: Các nguồn nước sinh hoạt dễ bị ô nhiễm bởi nhiều loại VSV khác nhau. Các loài vi khuẩn như vi khuẩn tả, lỵ, thương hàn đã và đang là những mầm bệnh nguy hiểm gây ra nhiều vụ dịch lớn từ trước đến nay ở Việt Nam. Cung cấp nước sạch, xử lý nước uống hợp vệ sinh cho dân cư đang là yêu cầu cấp bách của nước ta và nhiều nước đang phát triển. 4.4.2. Các nhiễm trùng đường hô hấp – Lây nhiễm trực tiếp: Quan trọng nhất là sự lây truyền trực tiếp qua không khí. Tuy nhiên, những nụ hôn hay thông qua những dụng cụ như cốc, đũa, thìa,… cũng được xem như là phương cách trực tiếp lây truyền qua đường hô hấp khá quan trọng. – Lây truyền qua không khí: Thông qua các hạt nước bọt như các bệnh nhân mắc các bệnh như lao, quai bị, cúm, sởi, dịch hạch,… mà các VSV theo đó mà xâm nhập vào người khỏe mạnh. Trong không khí còn thường xuyên có những hạt bụi bị gió cuốn từ đất lên và có thể mang theo một số vi khuẩn hiếu khí, vi khuẩn tan máu, tụ cầu khuẩn, liên cầu khuẩn và bào tử của nhiều loại nấm mốc. Việc đảm bảo thường xuyên có một bầu không khí trong lành, ít bị ô nhiễm về mặt VSV học là rất quan trọng trong việc phòng ngừa các căn bệnh lây lan theo đường hô hấp. 4.4.3. Lây truyền qua nhau thai Thông thường thì nhau thai là hàng rào sinh học rất hữu hiệu cho việc bảo vệ bào thai khỏi các VSV có trong cơ thể người mẹ. Tuy nhiên, một số VSV đặc biệt vẫn có thể xâm nhập xuyên qua hàng rào này mà nhiễm vào cơ thể thai nhi. Chẳng hạn, khi người mẹ bị mắc bệnh giang mai, xoắn khuẩn Treponema pallidum có thể luồn lách vượt qua hàng rào bảo vệ màng nhau gây ra bệnh giang mai bẩm sinh cho trẻ sơ sinh. Khi có thai trong 3 tháng đầu, thai phụ mắc bệnh cúm hay bệnh Rubella thì rất có nhiều khả năng bào thai sẽ bị mắc các dị tật bẩm sinh. HIV cũng là loài virus có khả năng truyền từ các bà mẹ sang cho con trong thời kỳ mang thai. 4.4.4. Truyền qua da và niêm mạc Bình thường thì da và niêm mạc đóng một vai trò như bức tường thành sinh học ngăn cách giữa cơ thể (nội môi) và ngoại cảnh. Tuy nhiên, trong nhiều trường hợp khác nhau, VSV vẫn có thể qua đường da và niêm mạc mà xâm nhập vào cơ thể. – Do tiếp xúc trực tiếp: Một số vi khuẩn, nấm mốc, ký sinh trùng có thể gây ra các nhiễm trùng ngoài da ngay cả khi da ở trạng thái bình thường thông qua tiếp xúc hoặc là trực tiếp với bệnh nhân, hoặc là thông qua các vật dụng như quần áo, chăn màn, khăn mùi xoa, khăn tắm,… để gây ra các bệnh như trốc đầu, mụn nhọt, đầu đinh, ghẻ cóc, một số loại nấm gây bệnh ngoài da, ấu trùng giun móc,… Bệnh hủi do Mycobacterium leprae gây ra chủ yếu lây lan qua đường niêm mạc mũi do sử dụng chung chậu rửa, khăn mặt và các vật dụng khác với bệnh nhân. Nhiều bệnh về mắt như bệnh mắt hột, viêm kết giác mạc cũng đều lây truyền theo phương cách này. Đặc biệt, một số VSV có khả năng xâm nhập do tiếp xúc trực tiếp qua niêm mạc đường sinh dục như lậu, giang mai, hạ cam, HIV,… được gọi là những căn bệnh lây lan theo đường tình dục. – Lây lan qua các vết thương: Các vết thương ngoài da và niêm mạc chính là những cửa ngõ làm thông thương nội môi và ngoại môi, tạo điều kiện cho rất nhiều căn bệnh lây lan theo con đường này. Vết thương ngoài da và niêm mạc có thể do tai nạn, bỏng, sinh đẻ hay do phẫu thuật là những nhiễm trùng hay gặp nhất. Qua các vết thương này mà nhiều loài VSV xâm nhập vào cơ thể gây ra nhiều trường hợp bệnh lý khác nhau. Các loại vi khuẩn như S. aureus, S. pyogenes, Cl. perfringens, Cl. tetani là những loài vi khuẩn thường gặp trong các nhiễm trùng lây lan qua vết thương. B. anthracis, Leptospira thường xâm nhập vào cơ thể lây qua các vết đứt ở tay, chân.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 105 of 263

– Lây lan qua con đường tiêm chích: nhiều loài VSV có cơ hội xâm nhập vào cơ thể qua con đường tiêm chích hoặc qua các vết đốt của nhiều loại côn trùng hút máu. Bệnh viêm gan do virus B gây ra thường lây nhiễm vào cơ thể qua các mũi tiêm, qua dụng cụ y tế như kìm nhổ răng, các ống thông, các dụng cụ nội soi,… Các loại xoắn khuẩn như giang mai, hay ký sinh trùng sốt rét cũng có thể lây lan từ người này sang người khác qua con đường truyền máu. Các loại kim tiêm ở môi trường bệnh viện nếu tiệt trùng không kỹ cũng có thể là nguồn lây nhiễm HIV, trực khuẩn mủ xanh, vi khuẩn… Các loại côn trùng hút máu người và một số động vật là một trong số những tác nhân truyền bệnh nguy hiểm. Đây là những vector truyền nhiều loại VSV gây bệnh từ bệnh nhân sang người lành, từ động vật sang người. Muỗi là một loại côn trùng có khả năng truyền nhiều loại bệnh như bệnh sốt xuất huyết (sốt Dengue), bệnh viêm não Nhật Bản B, bệnh sốt rét, bệnh giun chỉ. Các loài bọ chét có thể truyền vi khuẩn gây bệnh dịch hạch, Rickettsia gây bệnh sốt phát ban dịch tễ. Chấy rận truyền các VSV gây bệnh sốt hồi quy, bệnh sốt phát ban dịch tễ. Ve truyền bệnh sốt phát ban do ve, sốt hồi quy Châu Phi, viêm não xuân hè Nga, và nhiều bệnh viêm não do virus Arbo gây ra. Ruồi Tse (Tse flies) truyền bệnh ngủ do Trypanosoma rhodesiene gây ra.

5. NHIỄM TRÙNG DO THUỐC Thuốc là các chế phẩm dược dụng được sử dụng với các mục đích điều trị, phòng bệnh và chẩn đoán, được đưa vào cơ thể theo nhiều con đường khác nhau. Trong thành phần của thuốc, ngoài các hoạt chất chính có tác dụng dược lý được gọi là dược chất, thì còn có nhiều chất phụ gia khác bao gồm các tá dược có thành phần rất khác nhau mà trong số đó có thể có chất trở thành nguồn dinh dưỡng cho nhiều loại VSV. Chính vì thế mà các loại thuốc khác nhau cũng thường có thể bị lây nhiễm và có thể gây ra nhiễm trùng tại các cơ sở y tế và cộng đồng. Việc thực hiện nghiêm ngặt quy trình sản xuất thuốc tốt theo tiêu chuẩn GMP (Good Manufacturing Practice) là một trong những yêu cầu được đặt ra để tiêu chuẩn hoá sản xuất, hạn chế tối đa việc lây nhiễm VSV vào các thành phẩm được sản xuất tại các xí nghiệp dược phẩm. Khâu kiểm định vi sinh, khâu đóng gói bảo quản và phân phối thuốc đến tay người bệnh cần tuân thủ đầy đủ các quy định để hạn chế các sự cố nhiễm trùng do thuốc có thể xảy ra.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 106 of 263

5.2. Các nguồn lây nhiễm Có nhiều nguồn lây nhiễm cho các sản phẩm thuốc, tuy nhiên chủ yếu là do khâu sản xuất và sử dụng. 5.2.1. Lây nhiễm trong khâu sản xuất Lây nhiễm VSV có thể xảy ra trong khâu sản xuất hoặc trong các xí nghiệp dược phẩm hoặc trong các phòng bào chế tại các bệnh viện. Sự nhiễm khuẩn có thể bắt đầu từ nguyên liệu, nhất là các nguyên liệu có nguồn gốc phủ tạng động vật, rồi đến nước. Các loại máy móc, trang thiết bị, các loại thùng chứa dùng trong sản xuất nước cũng nhiều khi bị nhiễm khuẩn. Không khí trong nhà xưởng nếu không lọc vô trùng tốt là nguồn truyền nhiễm vào các sản phẩm. Vật liệu dùng đóng gói, nếu không đảm bảo vô trùng cũng có thể là nguồn lây nhiễm vào thuốc. Và nhân tố người lao động tham gia vào dây chuyền sản xuất cũng có thể là nguồn lây nhiễm qua quần áo, chân tay,… Các thành phẩm đạt tiêu chuẩn vô khuẩn cao chính là các chế phẩm thuốc được sản xuất trong các cơ sở sản xuất đạt GMP. 5.2.2. Lây nhiễm trong khâu sử dụng Thuốc cũng có thể bị nhiễm trùng trong quá trình sử dụng. Các loại thuốc thường hay bị lây nhiễm VSV nhiều nhất là các dạng thuốc được đóng gói lớn để dùng chung cho nhiều bệnh nhân, chẳng hạn như các dung môi để pha thuốc tiêm, các loại dịch truyền, các loại thuốc dùng ngoài, các loại thuốc nhỏ mắt (mở rộng ra là cả các loại mỹ phẩm). Các con đường truyền nhiễm có thể là trực tiếp như bệnh nhân làm cho thuốc bị nhiễm, sau đó, các thuốc bị lây nhiễm này lại truyền sang cho các bệnh nhân khác, hoặc theo phương thức chéo như một bệnh nhân nào đó làm cho thuốc bị nhiễm VSV rồi thông qua đó mà truyền qua bàn tay của các nhân viên y tế. Thường thì các loại vi khuẩn sống cộng sinh ngoài da như Staphylococcus, Micrococcus và các vi khuẩn Diphteroids là những vi khuẩn hay gây ô nhiễm cho thuốc qua khâu sử dụng.

5.3. Tác hại của thuốc nhiễm VSV Tác hại của thuốc bị nhiễm VSV đối với bệnh nhân tuỳ thuộc vào các chủng VSV xâm nhiễm. Các VSV này được phân ra làm hai loại chính: mầm bệnh thực sự và mầm bệnh cơ hội. Khi thuốc bị nhiễm các vi khuẩn như Clostridium tetani và Salmonella ssp. thì có thể gây ra tác hại cực kỳ nguy hiểm. Thực tế đã xảy ra nhiều trường hợp trẻ sơ sinh bị chết do bệnh uốn ván vì xoa phải phấn rôm mà bột talc bị nhiễm Clostridium tettani. Các rối loạn tiêu hoá do ngộ độc vi khuẩn Salmonella khi uống phải các nội tiết tố tuyến giáp hoặc men tiêu hoá được điều chế từ tuyến tuỵ.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 107 of 263

Các loại vi khuẩn khác như Ps. aeruginosa, Klebsiella, Serratia và các loại vi khuẩn sống tự do khác được xem như là các mầm bệnh cơ hội (opportunist pathogens). Đối với những người khoẻ mạnh chúng không gây tác hại gì, nhưng đối với những đối tượng đặc biệt như những người cao tuổi, những bệnh nhân bị bỏng, bị chấn thương hoặc những người bị suy giảm miễn dịch thì chúng có thể gây ra các trạng thái bệnh lý nghiêm trọng.

5.4. Các biện pháp phòng ngừa và kiểm tra sự lây nhiễm Các biện pháp phòng ngừa sự lây nhiễm VSV vào các chế phẩm thuốc bao giờ cũng tốt hơn là xử lý lây nhiễm. Trong khâu sản xuất, các nguyên lý thực hành sản xuất thuốc tốt (GMP) cần được chấp hành nghiêm chỉnh; các thành phẩm sau khi sản xuất phải được bảo quản và đóng gói trong những thùng chứa thích hợp để giảm thiểu sự lây nhiễm có thể xảy ra; khâu kiểm nghiệm độ nhiễm khuẩn là yêu cầu bắt buộc đối với hầu hết các loại thuốc, nhất là thuốc tiêm. Việc phòng tránh nhiễm VSV vào thuốc trong khâu sử dụng có nhiều khó khăn và hạn chế. Đối với môi trường bệnh viện, các loại thuốc ban đầu được đóng làm nhiều liều cần được phân thành từng liều đơn cho mỗi lần sử dụng trước khi đến tay bệnh nhân. Điều này rất khó thực hiện đối với các loại thuốc dùng ngoài và các dung dịch dùng để pha tiêm. Tương đối dễ thực hiện hơn là các loại thuốc viên dùng để uống. Cuối cùng biện pháp biện pháp hữu hiệu nhất để phòng tránh lây nhiễm thuốc trong môi trường bệnh viện là huấn luyện và giáo dục cho người bệnh và các y tá sử dụng một cách tối ưu nhất và phòng ngừa tích cực.

6. NHIỄM TRÙNG BỆNH VIỆN

6.1. Khái niệm Nhiễm trùng bệnh viện (Nosocomical infection) là những căn bệnh bị lây nhiễm trong môi trường bệnh viện sau khi nhập viện 48 giờ. Đối với bệnh nhân đang nằm viện điều trị bất kể loại bệnh gì cũng đều có thể bị lây nhiễm vi khuẩn, virus, nấm,… gây bệnh có trong môi trường bệnh viện và trở thành bị mắc một hay nhiều loại bệnh khác với căn bệnh ban đầu. Nói rộng ra, nhiễm trùng bệnh viện còn để chỉ những đối tượng khác như người nhà bệnh nhân, các y bác sĩ, y tá, điều dưỡng viên, hộ lý và nhân viên các phòng thí nghiệm. Việt Nam chưa có thống kê chính thức về nhiễm trùng bệnh viện, còn đối với một số nước phát triển như Australia trong năm 1979 có tỷ lệ nhiễm trùng bệnh viện là 3,5%, ở Mỹ là 5,2%.

6.2. Nguồn truyền nhiễm Nguồn gốc gây ra nhiễm trùng bệnh viện phần lớn là từ môi trường bên ngoài thông qua các dụng cụ y tế bị nhiễm trùng, quần áo, chăn màn của bệnh viện, người nhà của bệnh nhân và kể cả đội ngũ nhân viên y tế. Rất nhiều loại VSV có thể gây ra nhiễm trùng bệnh viện, chủ yếu là trực khuẩn E. coli và các Proteus. Chiếm tỷ lệ cao nhất trong các nhiễm trùng bệnh viện là sau các trường hợp phẫu thuật và các thủ thuật y khoa như tiêm truyền, chọc dò, nội soi,… Cơ quan thường bị nhiễm trùng nhiều nhất là đường tiết niệu rồi đến các vết mổ, tiếp theo là đường hô hấp, ngoài da, và nhiễm trùng huyết. E. coli là loại vi khuẩn hay gặp nhất trong nhiễm trùng đường tiết niệu; Klebsiella trong nhiễm trùng đường hô hấp; S. aureus trong các nhiễm trùng ngoài da. Mặt khác, Proteus cũng rất thường hay gặp trong các đường tiết niệu, trong các vết mổ và những nhiễm trùng ở bệnh nhân cao tuổi. Gần đây người ta thường đề cập nhiều đến những khả năng nhiễm trùng bệnh viện gây ra bởi trực khuẩn lao, bởi các virus như HBV, HCV, HIV, và nhiều loại nấm như C. albicans. Bệnh nhân, người thân và đội ngũ thầy thuốc là những đối tượng có nguy cơ cao đối với các nhiễm trùng loại này. Những VSV gây ra nhiễm trùng bệnh viện có thể xâm nhập vào cơ thể theo tất cả các con đường truyền thống, thông thường, đường tiêm truyền, đường qua vết mổ, vết chấn thương (tai nạn, bỏng, dụng cụ đỡ đẻ, nạo thai, nhổ răng, nội soi,…), qua tay và qua không khí là những con đường phổ biến nhất.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 108 of 263

6.3. Các đối tượng thường bị nhiễm trùng bệnh viện Đại đa số những đối tượng thường bị nhiễm trùng bệnh viện đều là những người ít nhiều có suy giảm khả năng đề kháng của cơ thể – miễn dịch. – Những người bị mắc các bệnh của cơ quan miễn dịch, chẳng hạn như hội chứng suy giảm miễn dịch bẩm sinh hay mắc phải (HIV/AIDS). – Những người dùng thuốc áp chế miễn dịch (immunosupressors). – Những bệnh nhân sau khi phẫu thuật, bị bỏng nặng, bệnh nhân bị mắc các bệnh về nội tiết như đái tháo đường, bệnh thiểu năng tuyến giáp, những bệnh nhân già cả, trẻ nhỏ và những trẻ bị suy dinh dưỡng hay những người được điều trị kháng sinh lâu dài.

6.4. Các nguyên tắc phòng ngừa Phòng ngừa bao giờ cũng tốt hơn so với xử lý đối với các nhiễm trùng bệnh viện. Các nguyên tắc chính cần tuân thủ: – Cải thiện và tăng cường sức đề kháng của bệnh nhân bằng chế độ bồi dưỡng, ăn nghỉ và điều trị thích hợp. – Làm trong sạch, cải thiện môi trường bệnh viện, thường xuyên tẩy uế và tiệt trùng phòng mổ, phòng pha chế và bệnh phòng. Thực hiện xử lý nghiêm ngặt tất cả các chất thải của bệnh nhân được gọi chung là các chất thải bệnh viện. – Tiệt trùng tốt, đảm bảo vệ sinh các dụng cụ y tế, quần áo, giường chiếu, chăn màn,… và giáo dục ý thức cho đội ngũ nhân viên y tế và người nhà bệnh nhân. – Trong khi điều trị, nhất là đối với điều trị sử dụng các loại kháng sinh cần tuân thủ đúng các quy định điều trị, để hạn chế tối đa sự nhờn thuốc dẫn đến việc hình thành các chủng vi khuẩn kháng kháng sinh từ trong bệnh viện, rồi từ đó lây lan ra cộng đồng xã hội.

CÂU HỎI LƯỢNG GIÁ 1. Trình bày khái niệm nhiễm trùng, các hình thái nhiễm trùng; trình bày các yếu tố tạo độc lực của VSV gây bệnh. 2. Trình bày nguồn gốc và phương thức truyền nhiễm; trình bày tác hại của thuốc bị nhiễm VSV.

Chương 7

MIỄN DỊCH

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 109 of 263

1. KHÁI NIỆM VỀ ĐÁP ỨNG MIỄN DỊCH Miễn dịch (immunity) là khả năng cơ thể nhận ra và loại bỏ các vật lạ. Đáp ứng miễn dịch chia hai loại: miễn dịch tự nhiên và miễn dịch thu được

1.1. Miễn dịch tự nhiên (Native immunity) – Miễn dịch không đặc hiệu Miễn dịch tự nhiên (hay miễn dịch không đặc hiệu) là khả năng tự bảo vệ sẵn có và mang tính di truyền trong các cá thể cùng một loài. Khả năng này có ngay từ lúc mới sinh và không cần phải có sự tiếp xúc trước của cơ thể với các yếu tố lạ. Miễn dịch tự nhiên đóng vai trò là tuyến phòng thủ đầu tiên ngăn chặn sự xâm nhập và tiêu diệt VSV trước khi chúng kịp nhân lên trong cơ thể, nhờ đó mà hệ miễn dịch đặc hiệu có đủ thời gian hình thành. Gọi là miễn dịch không đặc hiệu là do nó đáp ứng miễn dịch với tất cả các loại kháng nguyên là như nhau. 1.1.1. Các hàng rào của đáp ứng miễn dịch tự nhiên 1.1.1.1. Hàng rào vật lý Da, niêm mạc ngăn cách môi trường trong cơ thể với môi trường bên ngoài. Da bao phủ mặt ngoài cơ thể, có cấu tạo gồm lớp biểu bì chứa các tế bào biểu mô sắp xếp ken chặt tạo hàng rào cơ học ngăn cản sự xâm nhập của VSV. Trên mặt lớp biểu bì là lớp tế bào sừng hoá chứa keratin, không thấm nước, các VSV không phân giải được keratin sẽ không thể theo nước ngấm vào cơ thể. Niêm mạc bao phủ mặt trong cơ thể như đường tiêu hoá, hô hấp, tiết niệu, sinh dục… Niêm mạc chỉ có một lớp tế bào trên được phủ bởi lớp chất nhày, tạo một màng bảo vệ ngăn không cho các VSV lạ bám vào lớp tế bào mô hoặc cơ quan. Trên bề mặt niêm mạc hô hấp có nhiều lông mao chuyển động liên tục theo một hướng để cản các vi sinh từ bụi và đẩy chúng ra ngoài bằng phản xạ ho, hắt hơi. Bề mặt niêm mạc (mắt, miệng, tiết niệu) luôn tiết dịch (nước mắt, nước bọt, nước tiểu) tạo ra dòng dịch thể rửa trôi VSV trên bề mặt. 1.1.1.2. Hàng rào hoá học Các VSV nếu qua được hàng rào vật lý thì vấp phải hàng rào hoá học đó là: – Độ acid trên mặt da nhờ có chất tiết tạo độ toan như acid lactic, acid béo của mồ hôi, tuyến mỡ dưới da mà các VSV không tồn tại lâu được. – Dịch vị do dạ dày tiết ra có độ pH 1 – 2 nên đa số VSV xâm nhập vào bằng đường tiêu hoá không sống sót được. – Lysozym: Dịch tiết của các tuyến như nước mắt, nước bọt, nước mũi, sữa có chứa lysozym, là một chất có khả năng ức chế sự tổng hợp thành tế bào vi khuẩn Gram dương. – Các protein gắn sắt là nguyên tố cần thiết cho sinh trưởng của VSV. Một số protein gắn sắt

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 110 of 263

như lactoferin, transferin làm giảm nồng độ sắt tự do trong máu xuống rất nhiều lần so với nhu cầu của VSV. 1.1.1.3. Hàng rào thể dịch Các yếu tố bảo vệ có trong máu và dịch nội môi như: – Interferon (IFN) là nhóm glycoprotein cảm ứng, được sản xuất bởi nhiều loại tế bào như tế bào bạch cầu, đại thực bào, tế bào biểu mô, tế bào sơ non khi được cảm ứng bởi virus hoặc acid nucleic. IFN có hoạt tính kháng virus một cách không đặc hiệu như ngăn cản sự nhân lên của virus, hoạt hoá các tế bào diệt tự nhiên. IFN có khả năng chống lại các tế bào ung thư do ức chế tế bào trưởng thành, ức chế sự phân bào. – Bổ thể là hệ thống nhiều protein thành phần, được hoạt hoá theo một trình tự nhất định. Hoạt động của bổ thể gây tổn thương thành tế bào, sau đó gây tan bào, đồng thời giúp tăng cường hiện tượng thực bào. 1.1.1.4. Hàng rào tế bào Trên niêm mạc có rất nhiều tế bào có khả năng thực bào. Chúng được Metchnikoff phát hiện từ đầu thế kỷ XX, gồm hai loại: tiểu thực bào (microphage là những bạch cầu đa nhân trung tính của máu), đại thực bào (macrophage là những tế bào bắt nguồn từ tuỷ xương, phân hoá thành mono bào ở máu rồi di tản tới các mô). Quá trình thực bào chia ba giai đoạn: – Giai đoạn gắn: Các VSV khi gặp các tế bào thực bào sẽ bị dính vào màng tế bào nhờ các receptor bề mặt khác nhau. – Giai đoạn nuốt: Màng tế bào lõm vào, chất nguyên sinh sẽ tạo ra các chân giả bao lấy VSV, rồi đóng kín lại tạo “hốc thực bào”- Phagosom. – Giai đoạn tiêu: Các hạt lysosom tiến đến gần hốc thực bào và xảy ra hiện tượng hoà màng, màng lysosom nhập vào cùng màng phagosom – gọi là phagolysosom. Các chất có trong lysosom sẽ đổ vào trong hốc thực bào để tiêu diệt đối tượng cần thực bào. Trong phagolysosom các VSV sẽ bị tiêu diệt bằng: pH acid, enzym thuỷ phân, superoxyt…. Tế bào diệt tự nhiên (Natural killer- NK) là tế bào dạng lympho có hạt lớn trong sinh chất, có ở máu ngoại vi, có chức năng diệt các tế bào đích (tế bào bị nhiễm virus, tế bào ung thư) bằng chất tiết (perforin). Hoạt tính này của NK tăng lên khi được kích thích bởi interferon. Tế bào K (Killer cell) là tế bào dạng lympho, còn gọi là tế bào “null”, trên bề mặt tế bào có thụ thể dành cho Fc của kháng thể, chức năng gây độc tế bào đích nhờ hiệu quả ADCC (Antibody dependent cellular cytotoxicity- gây độc tế bào phụ thuộc kháng thể). 1.1.1.5. Hàng rào VSV Mặc dù bề mặt cơ thể được bảo vệ chống lại sự xâm nhập của VSV nhưng một số loài nhất định vẫn có khả năng sống, đó là hệ khuẩn chí bình thường của cơ thể. Đa số chúng là vi khuẩn trong đường tiêu hoá, một số phân bố tự nhiên và tạo quần thể trên da, xoang miệng, đường hô hấp, đường sinh dục,… Thông thường, các VSV này không gây bệnh, chúng chỉ phát triển trên bề mặt mà không xâm nhập sâu vào bên trong mô, chúng cạnh tranh vị trí bám, thức ăn, làm giảm nồng độ oxy, tiết một số chất diệt khuẩn gây bất lợi cho các VSV xâm nhập gây bệnh. Hệ khuẩn chí bình thường là một quần thể phức tạp và cân bằng. Nếu trạng thái cân bằng bị mất, các VSV không gây bệnh trở thành gây bệnh, gọi là những VSV gây bệnh cơ hội. 1.1.1.6. Sốt Thân nhiệt người luôn ổn định ở mức 37OC. Sốt là sự tăng thân nhiệt, là cơ chế bảo vệ tự nhiên của cơ thể, sốt làm tăng tốc độ phản ứng enzym phân huỷ VSV, tăng hoạt động của interferon, giảm nồng độ sắt tự do trong máu. 1.1.1.7. Viêm không đặc hiệu Phản ứng viêm được tạo thành nhằm khu trú các VSV mới xâm nhập vào một nơi, không cho chúng lan rộng và tiêu diệt chúng. Hiện tượng này đã được nêu với 4 triệu chứng kinh điển là: sưng,

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 111 of 263

nóng, đỏ, đau. – Sưng là do tăng thấm thành mạch, tiết dịch tập trung quanh tế bào mô. Tăng tính thấm kéo theo sự xuyên mạch của các tế bào thực bào tới ổ viêm. – Nóng là hậu quả của sự dãn mạch, dòng máu tăng cường tới nơi nhiễm trùng làm nhiệt độ tăng lên. – Đỏ do các tế bào bạch cầu kiềm và tế bào mast tiết chất hoạt mạch, gây dãn mạch, dòng máu dồn đến nhiều hơn. – Đau trong trường hợp viêm là do tế bào tiết ra bradykinin và prostaglandin kích thích dây thần kinh gây đau. Như vậy, về cơ bản, phản ứng viêm là có lợi, nó chỉ gây hại khi phản ứng quá mức, gây nhiễm toan, rối loạn thăng bằng nước – điện giải… Tóm lại, khi một VSV lạ xâm nhập vào cơ thể, chúng sẽ gặp phải hàng loạt các cơ chế bảo vệ không đặc hiệu trong đáp ứng miễn dịch tự nhiên với mục đích tiêu diệt và loại trừ chúng ra khỏi cơ thể.

1.2. Miễn dịch thu được hay Miễn dịch đặc hiệu (specific immunity) 1.2.1. Khái niệm Miễn dịch thu được hay miễn dịch đặc hiệu là trạng thái miễn dịch xuất hiện khi cơ thể đã có tiếp xúc với kháng nguyên (đưa vào chủ động hay tiếp xúc ngẫu nhiên). Miễn dịch đặc hiệu có thể có khi được truyền kháng thể hoặc các tế bào miễn dịch. Đáp ứng miễn dịch đặc hiệu có 2 hình thức là: Miễn dịch dịch thể (Humoral immunoresponse) và miễn dịch qua trung gian tế bào (Cell mediated immunorespose). 1.2.2. Đặc điểm cơ bản của đáp ứng miễn dịch đặc hiệu là: – Tính đặc hiệu. – Phân biệt lạ – quen. – Tính đa dạng. – Trí nhớ miễn dịch. – Điều hoà miễn dịch. 1.2.3. Viêm đặc hiệu Phản ứng viêm đặc hiệu xảy ra khi cơ thể đã tiếp xúc với kháng nguyên và đã có kháng thể dịch thể hoặc kháng thể tế bào. Sự kết hợp kháng nguyên với kháng thể đặc hiệu khởi phát phản ứng viêm cũng gồm 4 triệu chứng: sưng, nóng, đỏ, đau. 1.2.4. Phân loại miễn dịch đặc hiệu 1.2.4.1. Miễn dịch chủ động (active immunity) Là trạng thái miễn dịch của một cơ thể do hệ miễn dịch của bản thân cơ thể đó sinh ra khi có kháng nguyên kích thích. Miễn dịch chủ động chia làm 2 loại: – Miễn dịch chủ động tự nhiên là trạng thái miễn dịch có được khi cơ thể vô tình tiếp xúc với kháng nguyên. – Miễn dịch chủ động thu được là trạng thái miễn dịch có được khi kháng nguyên được chủ động đưa vào cơ thể, như tiêm vaccin. 1.2.4.2. Miễn dịch thụ động (passive immunity) Là trạng thái miễn dịch có được nhờ kháng thể được truyền từ ngoài vào. Miễn dịch thụ động chia làm 2 loại: – Miễn dịch thụ động tự nhiên là trạng thái miễn dịch có được do kháng thể được truyền từ mẹ sang con qua rau thai hoặc qua sữa. – Miễn dịch thụ động thu được là trạng thái miễn dịch có được khi kháng thể được đưa vào cơ thể, như dùng liệu pháp huyết thanh.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 112 of 263

Sự đề kháng của cơ thể gồm 2 hình thức: đáp ứng miễn dịch tự nhiên và đáp ứng miễn dịch đặc hiệu. Hai hình thức này luôn bổ sung, hỗ trợ và không thể tách rời nhau. Miễn dịch tự nhiên có trước ngăn cản VSV trước khi chúng kịp nhân lên trong cơ thể và nhờ đó mà hệ thống miễn dịch đặc hiệu có đủ thời gian hình thành và đóng vai trò chủ chốt.

2. CÁC CƠ QUAN VÀ TẾ BÀO THAM GIA VÀO QUÁ TRÌNH MIỄN DỊCH Đáp ứng miễn dịch là một quá trình bảo vệ rất quan trọng và phức tạp, là kết quả của sự hợp tác nhiều loại cơ quan, tổ chức và tế bào khác nhau để nhận diện và phản ứng với kháng nguyên.

2.1. Cơ quan lympho Cơ quan lympho là nơi sản sinh, huấn luyện và tàng trữ các tế bào lympho, được chia thành: cơ quan lympho trung ương và cơ quan lympho ngoại vi. 2.1.1. Cơ quan lympho trung ương Là nơi biệt hoá tế bào nguồn thành tế bào lympho chín không cần sự kích thích của kháng nguyên. 2.1.1.1. Tuyến ức (Thymus) là một khối dẹt gồm 2 thuỳ nằm sát ngay sau xương ức, đây là cơ quan lympho xuất hiện sớm nhất trong thời kỳ bào thai, nó phát triển về kích thước trong thời kỳ này và sau khi trẻ ra đời. Đến tuổi dậy thì là phát triển tối đa (30 – 50g) và thoái triển dần và chỉ còn dưới 15g ở người già. Tuyến ức được cấu tạo bởi các tế bào dạng lympho và các tế bào dạng biểu mô. Mỗi thuỳ tuyến ức lại chia thành nhiều tiểu thuỳ. Mỗi tiểu thuỳ được chia 2 vùng: vùng vỏ và vùng tuỷ.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 113 of 263

Các tế bào nguồn từ tuỷ xương di cư đến tuyến ức, tại vùng vỏ các tiền tế bào T được biệt hoá phân chia nhiều lần thành tế bào T chín và đi vào vùng tuỷ. Vùng tuỷ là nơi tiếp tục biệt hoá của các tế bào T chín thành các lympho bào T chức năng và rời tuyến vào máu đến các cơ quan lympho ngoại vi. Như vậy, tuyến ức là nơi đảm nhận chức năng huấn luyện, phân chia, biệt hoá các lympho bào dòng T. 2.1.1.2. Bursa Fabricius (túi Fabricius) Túi Fabricius chỉ có ở loài chim, loài gà, là cơ quan lympho nằm sát ổ nhớp. Túi chứa các nang lympho và là nơi biệt hoá tế bào nguồn thành tế bào lympho B chín. Ở động vật có vú, tế bào nguồn được biệt hoá thành tế bào lympho B chín ngay tại tuỷ xương.

Các tế bào lympho B chín vào máu và đến cơ quan lympho ngoại vi, ở đó chúng tiếp xúc với kháng nguyên, biệt hoá trở thành tế bào plasma sản xuất kháng thể dịch thể. 2.1.2. Cơ quan lympho ngoại vi Là nơi cư trú của các tế bào lympho đã được biệt hoá. 2.1.2.1. Lách là một cơ quan lympho lớn có chức năng: lọc, dự trữ máu cho cơ thể, tập trung kháng nguyên xâm nhập bằng đường tĩnh mạch rồi tạo đáp ứng miễn dịch chống lại.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 114 of 263

Nhu mô lách được chia làm 2 phần: tuỷ đỏ chiếm 4/5 khối lượng lách và tuỷ trắng là những điểm rải rác xen vào khối tuỷ đỏ. Tuỷ trắng có hai vùng: một vùng có các nang lympho chứa các tâm điểm mầm của dòng lympho B, gọi là vùng không phụ thuộc tuyến ức, một vùng chứa các lympho bào T gọi là vùng phụ thuộc tuyến ức. Tuỷ đỏ có vai trò như một cái lọc đối với hồng cầu bị huỷ hoại do tổn thương hoặc do già, các mảnh tế bào chết. Tuỷ đỏ có nhiều xoang tĩnh mạch chứa hồng cầu, bạch cầu, tiểu cầu và lympho bào. 2.1.2.2. Hạch lympho Hạch lympho còn gọi là hạch bạch huyết có hình hạt đậu được bọc trong một vỏ liên kết. Hạch nằm rải rác trên đường đi của mạch bạch huyết, và thường tập trung thành đám tại chỗ giao nhau của mạch bạch huyết như cổ, nách, bẹn… Hạch có đường kính khoảng 1 – 25mm, chúng to lên rõ rệt khi bị nhiễm khuẩn, bị u ác tính. Dịch bạch huyết thu thập từ một vùng nhất định trong cơ thể được dẫn vào hạch, sau đó ra khỏi hạch tới hạch khác hoặc chảy vào ống ngực (cơ quan bạch huyết lớn của cơ thể). Hạch gồm các thuỳ, mỗi thuỳ chia hai vùng: vùng vỏ và vùng tuỷ. Vùng vỏ lại chia hai: Vùng vỏ nông có nhiều nang lympho chứa tế bào lympho B, còn gọi là vùng không phụ thuộc tuyến ức. Vùng vỏ sâu chứa chủ yếu là tế bào lympho T, ngoài ra, còn có đại thực bào và một ít tế bào lympho B được gọi là vùng phụ thuộc tuyến ức. Vùng tuỷ là trung tâm hạch có nhiều lympho T, đại thực bào, từ đây các tế bào rời hạch ra ngoài. Hạch hoạt động như một cái lọc với các phân tử lạ, là nơi các tế bào miễn dịch tiếp xúc với kháng nguyên. Các vật lạ phải di chuyển theo những mạch nhỏ và hẹp với vận tốc nhỏ để tiếp xúc với đại thực bào và các tế bào lympho. Đôi khi VSV vượt qua hạch trước nhưng lại bị giữ lại ở hạch sau. Khi bị nhiễm trùng, VSV vượt qua tất cả hạch để vào máu, tuy nhiên, hệ thống hạch đã làm chậm lại sự nhiễm trùng để kịp thời huy động hệ miễn dịch đặc hiệu.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 115 of 263

2.1.2.3. Các cơ quan lympho khác – Các mô lympho ở ruột: Gồm mảng Peyer và các nang lympho nằm rải rác ở niêm mạc ruột. Mảng Peyer là những nang lympho mà trung tâm chứa nhiều lympho B, lympho T và đại thực bào. Các tế bào lympho sẽ tiếp xúc với kháng nguyên xâm nhập qua đường tiêu hoá, có vai trò quan trọng trong cơ chế bảo vệ tại chỗ. – Hạch hạnh nhân là những mô lympho ở họng. Các hạch hạnh nhân hợp thành vòng Waldeyer: hạch nhân lưỡi, khẩu cái, hầu, vòi. – Ở một số nơi khác như: phế nang, phế quản, đường niệu, đường sinh dục cũng chứa mô lympho nằm dưới lớp niêm mạc.

2.2. Các tế bào tham gia đáp ứng miễn dịch Các tế bào của hệ thống miễn dịch đều được sinh ra từ các tế bào nguồn ở tuỷ xương. Trong quá trình biệt hoá đã tạo ra dòng tuỷ, dòng hồng cầu và dòng lympho.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 116 of 263

Dòng tạo máu tiếp tục biệt hoá thành ba dòng: dòng hồng cầu, dòng tế bào tạo tiểu cầu và dòng tuỷ. Các tế bào dòng tuỷ lại biệt hoá thành hai nhánh: một nhánh tạo tế bào đơn nhân để rồi thành đại thực bào, một nhánh tạo tế bào đa nhân rồi phân hoá thành bạch cầu trung tính, bạch cầu ưa kiềm, bạch cầu ưa acid. Dòng tế bào lympho vào cơ quan lympho trung tâm để biệt hoá thành các tế bào chín. Tế bào NK (Natural killer), tế bào K (killer) là những lympho bào không biệt hoá trong cơ quan lympho trung tâm. 2.2.1. Tế bào lympho Tế bào lympho có trong tuần hoàn máu và bạch huyết, có hai loại tế bào lympho: lympho T và lympho B. 2.2.1.1. Lympho T Lympho T là tế bào chịu trách nhiệm đáp ứng miễn dịch qua trung gian tế bào. Lympho T chiếm 70% tổng số lympho bào máu ngoại vi và chiếm đa số ở các mô lympho. Từ tế bào nguồn ở tuỷ xương, lympho T được biệt hoá và trưởng thành ở tuyến ức (Thymus, nên ký hiệu là T). Quá trình biệt hoá tế bào T ở tuyến ức đã tạo ra hai dòng tế bào T: một dòng chứa kháng nguyên

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 117 of 263

T4 (hay CD4) gọi là tế bào T4, một dòng chứa kháng nguyên T8 (hay CD8) gọi là tế bào T8. – Dòng tế bào T4 lại tiếp tục biệt hoá tạo thành các phân lớp: + Lympho T hỗ trợ – TH (Hepper T cells): nhận biết kháng nguyên, thúc đẩy hoạt động của các lympho T khác và lympho B. + Lympho T gây quá mẫn muộn – TDTH (Delayed type hypersensitivity T cell) có chức năng hoạt hoá đại thực bào và bạch cầu gây quá mẫn muộn. + Lympho T điều hoà ngược – TFR (Feedback regulator T lymphocyte): hoạt hoá lympho T ức chế. – Dòng T8 tiếp tục biệt hoá thành các phân lớp: + Lympho T độc tế bào – TC (Cytotoxic T lymphocyte): nhận biết kháng nguyên, tấn công trực tiếp các tế bào có kháng nguyên lạ trên bề mặt (tế bào đích). + Lympho T ức chế – TS (Suppessor T lymphocyte): có nhiệm vụ điều hoà miễn dịch, ức chế hoạt động các lympho khác. Các dòng tế bào T này rời tuyến ức vào tuần hoàn máu để tạo quần thể tế bào T ở các cơ quan lympho ngoại vi. 2.2.1.2. Tế bào lympho B Lympho B là tế bào chịu trách nhiệm đáp ứng miễn dịch dịch thể. Quá trình biệt hoá tế bào B của chim, gia cầm ở túi Bursa Fabricius, ở người là tuỷ xương (Bone marrow) không cần sự kích thích kháng nguyên. Tế bào nguồn → tiền B → B chưa chín → B chín. Lympho B chín ở người được đặc trưng bởi sự hiện diện của thụ thể globulin bề mặt (SIg: Surface Immuoglobulin). Các lympho bào B với các SIg bề mặt đến các mô lympho ngoại vi, khi có sự kích thích của kháng nguyên thì lại biệt hoá, tăng sinh thành các tương bào sản xuất kháng thể. B chín → B biệt hoá, tăng sinh → tương bào → kháng thể dịch thể. 2.2.1.3. Di chuyển và tái tuần hoàn của các lympho bào Sau khi trưởng thành ở tuỷ xương, tuyến ức, các lympho bào theo hệ tuần hoàn di chuyển đến các mô lympho ngoại vi. Nếu không có kháng nguyên kích thích thì các lympho bào chết sau 2 – 3 ngày. Nếu có kháng nguyên kích thích thì sống khoảng 120 – 140 ngày, rồi từ hạch đi theo đường bạch huyết ra ống ngực rồi trở lại tuần hoàn máu.

2.2.1.4. Tế bào NK (Natural Killer Cell) NK là những tế bào lympho trong máu ngoại vi không phân loại được là tế bào T hay B. NK có khả năng diệt các tế bào đích như: tế bào u, tế bào chủ nhiễm virus.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 118 of 263

2.2.1.5. Đại thực bào – Đại thực bào là những tế bào có kích thước lớn có khả năng bắt giữ, xử lý kháng nguyên cũng như hợp tác với các tế bào lympho. – Đại thực bào có hai loại: + Loại cố định ở hạch, lách, tuỷ xương, gan. + Loại di động trong máu và bạch huyết. – Sự tham gia của đại thực bào trong đáp ứng miễn dịch: + Thực bào kháng nguyên lạ xâm nhập. + Trình diện thông tin về kháng nguyên lạ cho các tế bào lympho. + Có thụ thể với Fc của kháng thể và bổ thể C3b. + Tiết một số chất có hoạt tính sinh học như: lysozym, interferon,… 2.2.1.6. Bạch cầu hạt trung tính (BCTT) BCTT còn gọi là tiểu thực bào, có chức năng bắt, tiêu diệt vi khuẩn. BCTT chiếm 60 – 70% tổng số bạch cầu máu ngoại vi, đời sống khoảng 4 – 5 ngày, có khả năng vận động mạnh bằng giả túc, dễ dàng lách qua thành mạch đến ổ viêm, BCTT có thụ thể với kháng thể và C3 bổ thể. 2.2.1.7. Bạch cầu ái kiềm (BCAK) BCAK chỉ chiếm 0,5% tổng số bạch cầu ngoại vi, có vai trò quan trọng trong phản ứng phản vệ và dị ứng do bề mặt có thụ thể với IgE, bào tương chứa các hạt có hoạt tính sinh học như: histamin, serotonin, heparin. 2.2.1.8. Bạch cầu ái toan (BCAT) BCAT chiếm 1 – 5% tổng số bạch cầu ngoại vi. BCAT tăng trong các trường hợp nhiễm ký sinh trùng, cơ chế của hiện tượng này thì chưa rõ.

3. KHÁNG NGUYÊN

3.1. Định nghĩa Kháng nguyên (Antigen- Ag) là chất có khả năng: – Kích thích cơ thể sinh đáp ứng miễn dịch. – Kết hợp đặc hiệu với kháng thể hoặc với các thụ thể tế bào lympho.

3.2. Tính chất của kháng nguyên 3.2.1. Tính sinh miễn dịch Tính sinh miễn dịch của một kháng nguyên phụ thuộc: 3.2.1.1. Tính “lạ” của kháng nguyên Là sự khác biệt chủng loại giữa túc chủ và kháng nguyên, chất càng lạ thì khả năng kích thích miễn dịch càng mạnh. 3.2.1.2. Khối lượng phân tử Những chất có phân tử lượng lớn hơn 1.000 dalton mới có khả năng sinh miễn dịch (trừ một số trường hợp ngoại lệ) vì khi vào cơ thể chúng gắn với những chất có phân tử lượng lớn. 3.2.1.3. Cấu trúc phân tử phức tạp – Protein: phần lớn các protein đều có khả năng sinh miễn dịch (trừ một số ít như gelatin). Các protein rất dễ bị phân huỷ bởi enzym nên nếu vào cơ thể bằng đường tiêu hoá thì rất dễ bị mất tác dụng. – Lipid không có tính kháng nguyên nhưng khi gắn với protein (lipoprotein) thì trở thành kháng

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 119 of 263

nguyên. – Polysaccharid: Tính kháng nguyên yếu, vì cấu trúc lặp lại, thiếu đa dạng, khi vào cơ thể chúng dễ bị phân giải. – Acid nucleic là kháng nguyên yếu nhưng nếu gắn với protein (nucleoprotein) thì tính kháng nguyên tăng. 3.2.2. Tính đặc hiệu của kháng nguyên – Mỗi kháng nguyên có một cấu trúc đặc hiệu riêng được gọi là quyết định kháng nguyên (epitop), đây là phần quan trọng của kháng nguyên nơi các tế bào miễn dịch và kháng thể nhận dạng và gắn đặc hiệu. – Phần kết hợp với một epitop kháng nguyên trên mỗi phân tử kháng thể gọi là vị trí kết hợp kháng nguyên (paratop), còn trên tế bào lympho là thụ thể (receptor). – Mỗi epitop chỉ gắn đặc hiệu với một paratop hoặc một thụ thể tế bào lympho và chỉ sinh một dòng kháng thể đặc hiệu.

3.3. Các loại kháng nguyên – Kháng nguyên đơn giá có một epitop. – Kháng nguyên đa giá có nhiều epitop khác nhau. – Hai kháng nguyên chéo là hai kháng nguyên khác nhau nhưng có một hoặc nhiều epitop giống nhau.

3.4. Phân loại kháng nguyên 3.4.1. Theo cấu trúc hoá học – Kháng nguyên protein. – Kháng nguyên polysaccharid. – Kháng nguyên lipit. – Kháng nguyên acid nucleic. 3.4.2. Kháng nguyên VSV 3.4.2.1. Kháng nguyên vi khuẩn – Ngoại độc tố là những chất độc do vi khuẩn tiết ra ngoài, bản chất là protein. Ngoại độc tố có thể xử lý với formalin 0,5% ở 37OC trong 1 đến 2 tháng để khử tính độc gọi là giải độc tố (anatoxin), nhưng còn tính kháng nguyên và được ứng dụng để điều chế vaccin phòng bệnh. – Enzym ngoại bào độc lực ở một số vi khuẩn như hyaluronidase, leucocidin, hemolysin, coagulase,… Các enzym này là kháng nguyên tốt kích thích cơ thể tạo kháng thể đặc hiệu. Một số enzym được sử dụng trong chẩn đoán như streptolysin O của liên cầu. – Kháng nguyên vách (kháng nguyên O), ở vi khuẩn Gram(+), các chất như polysaccharid, protein ở vách có tính kháng nguyên và tuỳ loại vi khuẩn mà có các lớp trong vách quyết định tính đặc hiệu kháng nguyên thân. Ở vi khuẩn Gram(-) có các lớp kháng nguyên vách gần như nhau, đó là LPS (lipopolysaccharid), tính đặc hiệu của kháng nguyên O được quyết định bởi lớp polysaccharid ngoài cùng. – Kháng nguyên vỏ (kháng nguyên K). Các vi khuẩn có vỏ thì vỏ có tính kháng nguyên. Bản chất hoá học là polypeptid hoặc polysaccharid nên khả năng sinh miễn dịch không cao, nhưng khi gắn với tế bào vi khuẩn vẫn gây được miễn dịch. – Kháng nguyên lông (kháng nguyên H). Sợi lông của vi khuẩn tạo thành bởi các protein sợi (Flagellin). Kháng nguyên lông được dùng để phân loại một số vi khuẩn.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 120 of 263

3.4.2.2. Kháng nguyên virus – Các kháng nguyên hoà tan là những kháng nguyên thu được từ nuôi cấy tế bào nhiễm virus sau khi đã loại bỏ virus và các thành phần của tế bào. Các kháng nguyên này có thể là enzym, là thành phần cấu tạo mà virus tổng hợp thừa hoặc kháng nguyên bề mặt bong ra. – Các kháng nguyên cấu tạo virus: + Kháng nguyên lõi virus: Acid nucleic là bán kháng nguyên nhưng nucleoprotein là kháng nguyên hoàn toàn của virus. + Kháng nguyên vỏ envelop: Vỏ envelop thường là lipoprotein hoặc glycoprotein. Trên vỏ thường có những kháng nguyên đặc hiệu như hemaglutinin (kháng nguyên H: yếu tố gây ngưng kết hồng cầu) hoặc neuraminidase (kháng nguyên N: enzym phá huỷ điểm tiếp nhận trên bề mặt tế bào cảm thụ). Ngoài ra, trên vỏ của một số virus còn có các gai nhú gắn vào có tác dụng làm cho virus bám vào tế bào cảm thụ như HIV. Đây là những kháng nguyên quan trọng trong chẩn đoán HIV.

4. TRÌNH DIỆN KHÁNG NGUYÊN – PHÂN TỬ MHC MHC (Major Histocompability Complex) là phức hợp hoà hợp mô chủ yếu có vai trò quan trọng trong trình diện kháng nguyên. Phân tử MHC hay còn gọi là kháng nguyên MHC, đó là những phân tử protein biểu lộ trên bề mặt nhiều loại tế bào trong cơ thể, nó khiến cơ thể này khác cơ thể kia nếu không phải là sinh đôi cùng trứng hoặc không cùng một dòng thuần chủng. Phân tử MHC lớp I có trên bề mặt tất cả tế bào có nhân của động vật có xương sống. Phân tử MHC lớp II có trên bề mặt tế bào lympho B, đại thực bào, và một số tế bào trình diện kháng nguyên khác như tế bào tua Deudritic, tế bào Langerhans. Các kháng nguyên không thể trình diện trực tiếp cho tế bào lympho B hoặc lympho T, mà phải được các tế bào trình diện kháng nguyên (Antigen Presenting cell – APC) xử lý, nghĩa là chuyển các protein phức tạp thành các đoạn peptid phù hợp với rãnh gắn peptid trên phân tử MHC của tế bào APC đó. Ở người, kháng nguyên phù hợp tổ chức là HLA (Human Leucocyte Antigen) – kháng nguyên bề mặt bạch cầu người.

4.1. Cấu trúc của các phân tử MHC 4.1.1. Phân tử MHC lớp I Phân tử MHC lớp I là các glycoprotein gồm 2 chuỗi polypeptid: chuỗi ỏ cắm sâu vào màng sinh chất, vùng có đầu tận amin ngoại bào trên chuỗi ỏ mang các rãnh gắn peptid; chuỗi õ là một polypeptid nhỏ không gắn trực tiếp với tế bào. 4.1.2. Phân tử MHC lớp II Phân tử MHC lớp II là phân tử protein gồm 2 chuỗi polypeptid: chuỗi ỏ và chuỗi õ kết hợp không đồng hoá trị với nhau và cùng cắm sâu vào màng sinh chất. Đoạn amin ngoại bào của cả 2 chuỗi tạo nên các rãnh gắn peptid. Cấu trúc phân tử MHC giữa các loài động vật, thậm chí giữa các cá thể trong cùng một loài là không giống nhau. Điều này giải thích hiện tượng thải loại khi ghép mô giữa hai cá thể.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 121 of 263

4.2. Sự trình diện kháng nguyên ngoại bào kết hợp với phân tử MHC lớp II Tế bào trình diện các kháng nguyên ngoại bào thường gặp là đại thực bào và lympho B, tế bào tua Deudritic. Kháng nguyên protein lạ được các tế bào APC tóm bắt và đưa vào trong nội bào, sau đó chúng được cắt thành những đoạn peptid nhỏ, thẳng, nhưng còn khả năng sinh miễn dịch và được tích tụ lại trong các nang endosom. Các phân tử MHC lớp II được tổng hợp trong lưới nội chất và được che phủ bằng các protein bao vây (blocking protein – protein này ngăn không cho phân tử MHC lớp II gắn với các peptid khác cũng được tạo ra trong lưới nội chất). Sau đó phân tử MHC lớp II cùng protein bao vây đi vào endosom. Tại đây protein bao vây được phân giải, do đó, các phân tử MHC lớp II sẽ được gắn với đoạn peptid kháng nguyên tạo phức hợp MHC lớp II-peptid kháng nguyên và được chuyển lên bề mặt tế bào APC để trình diện cho lympho T. Lympho T đến tiếp xúc trực tiếp với tế bào APC và hình thành cặp kết dính CD4-MHC lớp II và TCR-peptid kháng nguyên, để nhận diện kháng nguyên lạ.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 122 of 263

4.3. Sự trình diện kháng nguyên nội bào kết hợp với phân tử MHC lớp I Kháng nguyên nội bào là loại kháng nguyên được hình thành trong tế bào chủ, có thể là các protein virus, kháng nguyên ung thư, hoặc tự kháng nguyên. Các kháng nguyên này được tế bào chủ xử lý bằng các enzym phân giải thành các peptid. Các peptid này gắn với phân tử MHC lớp I trong lưới nội chất, để tạo phức hợp MHC lớp I- peptid kháng nguyên rồi chuyển lên bề mặt tế bào. Lympho T đến tiếp xúc trực tiếp với tế bào và hình thành cặp kết dính CD8- MHC lớp I và TCR-peptid kháng nguyên để nhận diện và tiết chất độc tiêu diệt tế bào mang kháng nguyên (tế bào đích).

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 123 of 263

5. ĐÁP ỨNG MIỄN DỊCH DỊCH THỂ

5.1. Tế bào lympho B Tế bào lympho B là tế bào sinh kháng thể dịch thể, được biệt hoá ở túi Bursa Fabricius đối với chim và gia cầm, ở người là tuỷ xương, sau đó, các tế bào B chín vào máu rồi đến cư trú tại lách và hạch ngoại vi.

5.2. Quá trình tăng sinh, biệt hoá tế bào lympho B Dưới kính hiển vi điện tử, các tế bào lympho B có bề mặt xù xì, nổi gai, đó là các globulin miễn dịch bề mặt SIg (Surface immunoglobuline). Quá trình tăng sinh, biệt hoá lympho B diễn ra kèm theo sự thay đổi SIg. Quá trình gồm 2 giai đoạn: 5.2.1. Giai đoạn 1 Các tế bào nguồn trong tuỷ xương phát triển thành tiền lympho B, các tế bào này chưa có SIg. Tiếp theo, tiền lympho B thành lympho B chưa chín rồi thành lympho B chín với sự xuất hiện của SIg. Mỗi lympho B có khoảng 0,5 – 1,5. 105 phân tử SIg, chúng hoạt động như các thụ thể bề mặt tiếp nhận kháng nguyên. Ở giai đoạn này, sự phát triển của lympho B không cần sự kích thích của kháng nguyên và sự hỗ trợ của lympho T. 5.2.2. Giai đoạn 2 Giai đoạn này cần có sự kích thích của kháng nguyên và sự hỗ trợ của tế bào lympho TH. Kháng nguyên khi vào cơ thể sẽ chọn lọc gắn với lympho B chín có SIg thích hợp, tạo phức hợp “kháng nguyên – SIg”. Lúc này, tế bào lympho B sẽ trải qua một quá trình tăng sinh, biệt hoá thành dòng tế bào plasma (tương bào) sản xuất kháng thể dịch thể và dòng tế bào nhớ (menmory B cell) giúp cho đáp ứng lần sau với chính kháng nguyên đó nhanh và mạnh hơn.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 124 of 263

5.3. Kháng thể dịch thể (Antibody) Là các globulin có trong huyết thanh có khả năng liên kết đặc hiệu với kháng nguyên đã kích thích sinh ra nó. Kháng thể miễn dịch – Immunoglobulin ký hiệu là Ig. Hai đặc tính sinh học quan trọng của kháng thể là khả năng liên kết đặc hiệu với kháng nguyên và khả năng biểu hiện như một kháng nguyên, tức là kích thích sinh kháng kháng thể. 5.3.1. Cấu trúc Phân tử globulin miễn dịch gồm một hay nhiều đơn vị hình thành. Mỗi đơn vị là một phân tử protein gồm 4 chuỗi polypeptit giống nhau từng đôi một: 2 chuỗi nhẹ và 2 chuỗi nặng nối với nhau bằng cầu disulfua.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 125 of 263

Hình 7.12a. Cấu trúc của kháng thể

5.3.1.1. Chuỗi nhẹ, ký hiệu L (Light chain) Chuỗi nhẹ có khối lượng phân tử khoảng 23.000 chứa 211 – 221 acid amin, có 2 loại chuỗi nhẹ chung cho tất cả các lớp globulin miễn dịch. – Chuỗi nhẹ Kappa (ký hiệu κ). – Chuỗi nhẹ Lambda (ký hiệu λ). Mỗi phân tử globulin chỉ chứa một loại chuỗi nhẹ hoặc Kappa, hoặc Lambda mà không bao giờ chứa cả hai. Mỗi chuỗi nhẹ chứa hai vùng acid amin. – Vùng có trật tự acid amin không thay đổi gọi là vùng cố định, ký hiệu là C (constant), vùng này nằm ở phía đầu carboxyl (-COOH). Trật tự acid amin vùng này luôn giống nhau ở tất cả các lớp kháng thể. – Vùng có trật tự acid amin thay đổi gọi là vùng biến đổi, ký hiệu là V (variable), vùng này nằm ở phía đầu amin (-NH2). Trật tự acid amin vùng này khác nhau kể cả ở các phân tử globulin do cùng một tế bào sinh ra. 5.3.1.2. Chuỗi nặng ký hiệu H (Heavy chain) Chuỗi nặng có khối lượng phân tử từ 50.000 đến 70.000, chia thành 5 loại: γ, µ, α, δ, ε, tương ứng với 5 lớp kháng thể là IgG. IgM, IgA, IgD, IgE. Các chuỗi nặng có tính đặc hiệu riêng và quyết định globulin miễn dịch thuộc lớp nào. Chuỗi nặng có khoảng 440 acid amino và cũng có hai vùng. – Vùng cố định nằm ở đầu carboxyl (- COOH), ký hiệu là C, có trật tự acid amino giống nhau ở tất cả globulin miễn dịch thuộc cùng một lớp. – Vùng biến đổi nằm ở phía đầu amin (- NH2), ký hiệu là V, trong trật tự acid amin có một số đoạn hay thay đổi xen giữa những đoạn tương đối ổn định. Hai vùng biến đổi của chuỗi nhẹ và chuỗi nặng nằm kề nhau tham gia vào sự hình thành vị trí kết hợp kháng nguyên hay paratop của phân tử kháng thể mang tính đặc hiệu cho từng quyết định kháng nguyên. 5.3.1.3. Vùng gấp khúc (domain), vùng bản lề và các mảnh phân tử globulin miễn dịch Các cầu nối disulfua vừa nối các chuỗi polypeptid với nhau vừa nối các acid amin nằm xa nhau trong cùng chuỗi để tạo nên những khúc xoắn hoặc cuộn hình cầu được gọi là domain. Chuỗi nhẹ có 2 domain, chuỗi nặng có 4 domain. Edelman (1970) cho rằng chức năng vùng gấp khúc VH và VL là

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 126 of 263

hợp tác với nhau tạo bề mặt của vị trí gắn kháng nguyên, các vùng khác làm nhiệm vụ trung gian cho các chức năng của kháng thể như gắn với bổ thể, gắn với thụ thể cho Fc trên đại thực bào, bạch cầu trung tính,… Trong chuỗi nặng, vùng giáp gianh giữa domain CH1 và CH2 được gọi là vùng bản lề. Vùng bản lề có đặc tính mềm mại giúp cho 2 cánh của phân tử kháng thể di động được, có thể mở ra, khép vào từ 0 – 180O, nhờ đó mà kháng thể dễ dàng kết hợp với kháng nguyên.

Vùng bản lề còn là nơi dễ bị tác động của các enzym tiêu protein. Nếu dùng papain và pepsin cắt phân tử globulin miễn dịch IgG, ta sẽ thu được các mảnh khác nhau: – Với papain, thu 3 mảnh: + 2 mảnh Fab (Fragment of antigen binding), mỗi mảnh gồm một chuỗi nhẹ và nửa chuỗi nặng có đầu amin. Đây là nơi gắn với kháng nguyên. + 1 mảnh Fc (Fragment crystalizable), mảnh này có tính đặc hiệu kháng nguyên, có khả năng gắn lên bề mặt tế bào, hoạt hoá bổ thể. – Với pepsin, thu 2 mảnh: + Mảnh lớn Fab, có cấu tạo gần như một phân tử hoàn toàn với 2 hoá trị do đó vẫn có khả năng phản ứng với kháng nguyên. + Mảnh nhỏ Fc.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 127 of 263

Hình 7.13. Các mảnh phân tử Ig dưới tác dụng của papain và pepsin

5.3.2. Các lớp kháng thể Có 5 lớp globulin miễn dịch: IgG, IgM, IgA, IgD, IgE. 5.3.2.1. IgG có chuỗi nặng γ, ký hiệu γ2κ2 hay γ2λ2 – Chiếm 80% tổng số Ig huyết thanh, vai trò chính bảo vệ cơ thể, xuất hiện sau và thay thế IgM trong chống nhiễm trùng. Là kháng thể duy nhất truyền từ mẹ sang con qua nhau thai. – Căn cứ vào sự khác biệt tính kháng nguyên ở vùng cố định chuỗi nặng γ, IgG chia 4 phân lớp: IgG1, IgG2, IgG3, IgG4. – Chức năng của IgG: + Opsonin hoá: phần Fc của IgG gắn với thụ thể thích hợp trên bề mặt đại thực bào, phần Fab gắn với quyết định kháng nguyên, tạo điều kiện cho đại thực bào bắt giữ và tiêu diệt kháng nguyên.

Hình 7.14. Hiện tượng opsonin

– Hoạt hoá bổ thể: IgG1, IgG2, IgG3 có khả năng hoạt hoá bổ thể theo con đường cổ điển. Gây độc tế bào phụ thuộc kháng thể (Antibody Dependent Cellular Cytoxicity -ADCC): – phần Fab của IgG gắn với tế bào đích, phần Fc gắn với thụ thể tế bào K(Killer cell), tạo điều kiện cho tế bào giải phóng chất độc diệt tế bào đích (tế bào mang kháng nguyên lạ -Tumor

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 128 of 263

cell).

Hình 7.15. Hiện tượng ADCC 1. Tế bào diệt tự nhiên; 2. Kháng thể IgG; 3. Tế bào đích

– Trung hoà ngoại độc tố. – Gây ngưng kết tế bào vi khuẩn, trung hoà virus: IgG gắn trên bề mặt tế bào làm cho vi khuẩn kết thành đám, làm cho virus không bám được vào thụ thể tế bào chủ để xâm nhập.

5.3.2.2. IgM có chuỗi nặng µ, ký hiệu µ2κ2 hay µ2λ2 – Về cấu trúc: IgM do 5 đơn vị cơ bản hợp thành (pentame), các đơn vị nối với nhau bởi chuỗi peptid J, tạo ra 10 vị trí kết hợp kháng nguyên. – IgM chiếm 5 – 10% tổng số Ig huyết thanh, là kháng thể xuất hiện sớm nhất trong nhiễm trùng. IgM có 2 phân lớp là: IgM1 và IgM2. – Chức năng của IgM: + Hoạt hoá bổ thể + Ngưng kết vi khuẩn.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 129 of 263

5.3.2.3. IgA có chuỗi nặng α ký hiệu α2κ2 hay α2λ2 Có 2 loại IgA: IgA trong huyết thanh và IgA tiết. – IgA huyết thanh chiếm 15 – 20% tổng Ig huyết thanh chủ yếu ở dạng monome, đời sống ngắn khoảng 6 ngày. Chức năng: Hoạt hoá bổ thể theo đường nhánh. – IgA tiết có trong sữa, nước bọt, nước mắt, dịch mũi, dịch tiết ở phế quản, đường tiêu hoá, đường sinh dục, tiết niệu. IgA tiết ở dạng dime, hai phân tử gắn với nhau ở phần Fc nhờ chuỗi peptid J và mảnh tiết. Mảnh tiết là sản phẩm của tế bào biểu mô có tác dụng bảo vệ IgA trước enzym phân giải protein và giúp vận chuyển IgA tiết vào dịch tiết. Chức năng IgA tiết: Chống VSV trên bề mặt niêm mạc, ngăn chúng xâm nhập sâu vào các cơ quan.

5.3.2.4. IgD có chuỗi nặng δ ký hiệu δ2κ2 hay δ2λ2 Chiếm 0,2 -1 % tổng số Ig huyết thanh. Chức năng còn biết rất ít. 5.3.2.5. IgE có chuỗi nặng ε ký hiệu ε2κ2 hay ε2λ2 Nồng độ trong huyết thanh thấp, tăng lên khi dị ứng, nhiễm ký sinh trùng. Chức năng: Gây quá mẫn tức thì, do phần Fc của IgE gắn với thụ thể thích hợp trên bề mặt bạch cầu ưa kiềm và tế bào mast. Khi kháng nguyên xâm nhập sẽ gắn với phần Fab, dẫn đến các tế bào trên được hoạt hoá giải phóng các hoạt chất như histamin, serotonin, locotrien gây dãn mạch, tăng thấm thành mạch.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 130 of 263

6. BỔ THỂ COMPLEMENT

6.1. Mở đầu – Bổ thể là một nhóm protein huyết thanh thuộc hệ miễn dịch tự nhiên. Năm 1930, Bordet đã chứng minh bằng các thí nghiệm in vitro là huyết thanh tươi của dê đã được gây miễn dịch chống phẩy khuẩn tả có tác dụng làm ngưng kết vi khuẩn này sau đó làm tan ra. Tác dụng này sẽ giảm và mất khi đun huyết thanh ở 56OC trong 30 phút. Như vậy, trong huyết thanh con vật đã được gây miễn dịch có hai yếu tố tham gia vào tác dụng làm tan vi khuẩn: một yếu tố chịu được nhiệt gây ngưng kết đặc hiệu với vi khuẩn nhưng chưa làm chết vi khuẩn, đó là kháng thể; yếu tố thứ hai có sẵn trong huyết thanh, bị bất hoạt ở 56OC sau 30 phút, có tác dụng làm tan vi khuẩn sau khi bị kháng thể ngưng kết, ban đầu được gọi là alexin sau gọi là bổ thể (complement) do tác dụng “bổ sung” của nó. – Gan là cơ quan sản xuất mọi thành phần bổ thể cho máu, trừ C1 do biểu mô đường tiêu hoá và đường tiết niệu sản xuất. – Các ký hiệu và quy ước quốc tế: C là bổ thể toàn phần. C là bổ thể được hoạt hoá, có hoạt tính enzym tác động tiếp lên các bổ thể tiếp theo, ví dụ: C3b Bổ thể bị mất hoạt tính được ký hiệu có chữ i (inactivated), ví dụ: iC3b. Hệ thống bổ thể gồm 9 protein ký hiệu từ C1 – C9. C1 gồm 3 thành phần: C1q, C1r, C1s Nhiều thành phần bổ thể là tiền enzym khi bị phân cắt thành 2 mảnh: mảnh a và mảnh b. – Phức hợp bổ thể do nhiều mảnh liên kết liết tạo thành, ví dụ: C4b2b3b.

6.2. Hoạt hoá bổ thể Các bổ thể muốn hoạt động phải được hoạt hoá. Sự hoạt hoá theo kiểu phản ứng dây chuyền và theo trình tự nhất định. Một bổ thể khi được hoạt hoá lại có khả năng kích thích hoạt hoá bổ thể tiếp theo để tạo ra những hoạt chất có tác dụng sinh học thực hiện cơ chế bảo vệ. 6.2.1. Hoạt hoá theo con đường cổ điển 6.2.1.1. Tác nhân hoạt hoá Là sự kết hợp đặc hiệu kháng thể với kháng nguyên. Chỉ có kháng thể IgM, IgG1, IgG2, IgG3 có khả năng này vì đây là những kháng thể có nồng độ cao trong máu, vì vậy, hoạt hoá bổ thể theo con đường cổ điển xảy ra rất phổ biến. 6.2.1.2. Các bước hoạt hoá – Sự kết hợp kháng nguyên – kháng thể. – Hoạt hoá C1. – Hoạt hoá C4 và C2 tách C4a và C2b tạo C4bC2a là enzym phân giải C3. – Hoạt hoá C3 tách C3a tạo C4bC2aC3b . 6.2.1.3. Kết quả Tạo C4bC2aC3b (C5 – convertase) là enzym phân giải C5. 6.2.2. Hoạt hoá theo đường nhánh Đường nhánh là một đường hoạt hoá khác, bên cạnh đường cổ điển, có thể xảy ra độc lập hoặc kết hợp với đường cổ điển. 6.2.2.1. Tác nhân hoạt hoá – Bề mặt tế bào vi khuẩn, tế bào nhiễm virus, ký sinh trùng, tế bào nhiễm nấm.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 131 of 263

– Một số polysaccharid tự nhiên: zymosan, endotoxin,… – Các yếu tố tham gia gồm: B, D và P (B là õ-globulin; D là ỏ-globulin, P là ó-globulin). 6.2.2.2. Các bước hoạt hoá – Bình thường trong huyết thanh có một nồng độ thấp C3b (do quá trình hoạt hoá thường trực C3 với sự tham gia của yếu tố B và D). – C3b bám vào bề mặt lạ, tác nhân hoạt hoá xúc tiến mạnh quá trình kết hợp với yếu tố B tạo C3bBb , chất này lại tác động lên C3 tạo BbC3b3b. 6.2.2.3. Kết quả Tạo BbC3b3b (C5 – convertase) là enzym tác động lên C5.

6.2.3. Sự hình thành phức hợp tấn công màng Là quá trình tiếp nối cho cả hai con đường, bắt đầu từ sự hoạt hoá C5 do enzym C5-convertase và kết thúc ở C9 tạo phức hợp tấn công màng (membrane attack complex-MAC), phức hợp này chọc thủng màng tế bào vi khuẩn gây tan bào.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 132 of 263

Hình 7.20. Sơ đồ tóm tắt sự hình thành phức hợp tấn công màng

6.3. Tác dụng sinh học của hoạt hoá bổ thể Ở vách một số vi khuẩn có các phân tử mannose liên kết với nhau, các phân tử này có khả năng gắn với chất lectin của cơ thể dưới sự hỗ trợ của hai phân tử protease huyết thanh. Sự kết hợp này cũng dẫn đến hoạt hoá C4 và từ đó quá trình hoạt hoá giống như con đường cổ điển.

7. MIỄN DỊCH QUA TRUNG GIAN TẾ BÀO (Cell Mediated Immunity-CMI) – Đáp ứng miễn dịch qua trung gian tế bào là phương thức thứ hai, bên cạnh đáp ứng miễn dịch dịch thể nhằm loại trừ kháng nguyên lạ. Gọi là đáp ứng miễn dịch qua trung gian tế bào vì muốn gây miễn dịch thụ động thì phải dùng hỗn dịch tế bào mà không thể dùng huyết thanh (dịch thể).

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 133 of 263

– Tầm quan trọng của đáp ứng miễn dịch tế bào được thể hiện rõ rệt trong các trường hợp: – Các bệnh nhiễm trùng do VSV ký sinh trong tế bào. – Mẫn cảm do tiếp xúc. – Các phản ứng của cơ thể chống ung thư và loại trừ mảnh ghép. – Một số bệnh tự miễn.

7.1. Lympho T Là tế bào phụ trách đáp ứng miễn dịch tế bào, có nguồn gốc từ tuỷ xương di chuyển đến tuyến ức để chín và biệt hoá.

7.2. Chức năng của lympho T – Nhận biết kháng nguyên do lympho T có CD4 và CD8 phụ trách. – Điều hoà, kiểm soát mức độ đáp ứng miễn dịch do TH và Ts phụ trách. – Loại trừ kháng nguyên do Tc, TDTH và các tế bào “diệt ” phụ trách. – Ghi nhớ miễn dịch. 7.2.1. Chức năng nhận biết kháng nguyên Lympho T nhận biết kháng nguyên cho toàn hệ miễn dịch, còn lympho B chỉ nhận biết kháng nguyên cho đáp ứng miễn dịch dịch thể. 7.2.1.1. Vai trò của CD4 và CD8 a) Với kháng nguyên ngoại bào Kháng nguyên ngoại lai xâm nhập vào cơ thể được đại thực bào bắt giữ, xử lý và trình diện lên bề mặt nhờ phân tử MHC lớp II. Phân tử CD4 của lympho bào T có thể gắn kết đặc hiệu với phân tử MHC lớp II, giúp lympho T tiếp cận với kháng nguyên. b) Với kháng nguyên nội bào Kháng nguyên lạ (protein của virus hay của tế bào ung thư) được trình diện lên trên bề mặt tế bào đích (tế bào mang kháng nguyên nội bào) nhờ phân tử MHC lớp I. Phân tử CD8 của lympho bào T có thể gắn kết đặc hiệu với phân tử MHC lớp I, giúp lympho T tiếp cận với kháng nguyên.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 134 of 263

7.2.1.2. Vai trò của thụ thể TCR (Tcell receptor) Phân tử CD4 và CD8 giúp lympho T tiếp cận đúng tế bào trình diện kháng nguyên bằng MHC lớp II hay MHC lớp I. Còn việc trực tiếp nhận diện kháng nguyên là do thụ thể TCR, nhờ việc gắn trực tiếp với kháng nguyên. Có rất nhiều quần thể lympho T mang đủ loại thụ thể TCR giúp nhận ra những kháng nguyên phù hợp.

TCR là một protein màng của các tế bào lympho T, về cấu trúc gồm 2 chuỗi polypeptid ỏ và õ gắn với nhau bằng những cầu nối disulfua. TCR cũng có 2 vùng: – Vùng biến đổi (V) nằm ở đầu amin của mỗi chuỗi và tạo nên vị trí kết hợp kháng nguyên, vùng này có trật tự acid amin biến đổi mạnh, tạo nên sự đa dạng của thụ thể TCR, và mỗi quần thể lympho T chỉ nhận ra một kháng nguyên phù hợp.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 135 of 263

– Vùng hằng định (C): Vùng này có trật tự acid amin không đổi, giống nhau ở tất cả các TCR. 7.2.1.3. Vai trò của các phân tử kết dính Các cặp liên kết phân tử MHC lớp II- CD4, MHC lớp I- CD8, TCR-KN, là những cặp kết dính quan trọng. Ngoài ra còn rất nhiều cặp kết dính khác như: trên bề mặt tế bào trình kháng nguyên có phân tử ICAM (Intercellular Adhere Molecule: phân tử kết dính liên tế bào), trên phân tử nhận biết kháng nguyên có các phân tử LFA-1 (Lympho Function Antigen: kháng nguyên chức năng của lympho bào) và các CD (Class – phân lớp, diferenciation – biệt hoá, đây là các protein bề mặt tế bào lympho biểu thị sự biệt hoá của các phân lớp) làm nhiệm vụ kết dính. Vai trò của các phân tử kết dính: Liên kết chặt tế bào trình kháng nguyên và tế bào nhận biết kháng nguyên, giúp cho sự nhận biết kháng nguyên hiệu quả hơn, giúp hoạt hoá và kích thích lympho T tiết các hoạt chất (lymphokin). 7.2.1.4. Vai trò của các cytokin Cytokin là các hoạt chất do tế bào miễn dịch tiết ra khi tiếp xúc với kháng nguyên đặc hiệu, có ảnh hưởng tới hoạt động của các tế bào khác (cyto: tế bào, kinin: hoạt chất). Các hoạt chất do bạch cầu tiết ra gọi là leukin, do các tế bào lympho tiết gọi là lymphokin. Các hoạt chất quan trọng trong tương tác giữa các tế bào được quy định tên gọi quốc tế là interleukin- IL. Hiện tìm được từ IL-1, IL-2,…, IL-10. Trong quá trình nhận biết kháng nguyên của lympho T có CD4 và CD8, không thể thiếu vai trò của các interleukin. Với TH, các cặp kết dính CD4-MHC lớp II, TCR – kháng nguyên là tín hiệu thứ nhất, còn hiện tượng đại thực bào tiết IL-1 tác động lên TH là tín hiệu thứ hai cần và đủ cho TH nhận diện kháng nguyên và hoạt hoá. Với TC, các cặp kết dính CD8-MHC lớp I,TCR – kháng nguyên là tín hiệu thứ nhất, còn tín hiệu thứ hai cần và đủ tác động lên TC là IL-2, giúp TC nhận diện kháng nguyên và hoạt hoá. 7.2.2. Chức năng loại trừ kháng nguyên 7.2.2.1. Vai trò của lympho TDTH TDTH là phân nhánh của lympho T có CD4. TDTH có khả năng nhận diện kháng nguyên ngoại lai do MHC lớp II của đại thực bào trình diện, đây là tín hiệu thứ nhất, tín hiệu thứ hai cần và đủ là sự kích thích của IL-2 giúp TDTH hoạt hoá và phân chia để tăng sinh với mật độ cao ở vùng kháng nguyên xâm nhập. Các tế bào TDTH hoạt hoá có khả năng tiết ra các lymphokin thu hút đại thực bào, bạch cầu trung tính tới tạo ổ viêm nhằm tiêu diệt kháng nguyên. Ổ viêm do TDTH hình thành muộn sau 48 – 72 giờ, do đó TDTH được gọi là lympho gây quá mẫn muộn. 7.2.2.2. Vai trò của TC Sau khi được hoạt hoá bởi 2 tín hiệu, tiền lympho T C được biệt hoá thành T C hoạt động có khả năng diệt các tế bào mang kháng nguyên nội sinh, các tế bào ghép dị gen bằng việc tiết các lymphotoxin gây độc tế bào. Đặc điểm của cơ chế gây độc trực tiếp này là T C tiếp xúc trực tiếp và gắn chặt vào tế bào, tiết chất độc phá huỷ các thành phần bên trong tế bào trước khi màng tế bào bị vỡ ra.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 136 of 263

7.2.2.3. Tế bào NK (Natural killer: tế bào diệt tự nhiên) Trên bề mặt tế bào NK có thụ thể với interferon và IL-2, đây là chất gây hoạt hoá NK, giúp nó hoạt hoá tiết chất độc phá huỷ tế bào đích. 7.2.2.4. Tế bào lympho B Đáp ứng miễn dịch dịch thể do tế bào lympho B phụ trách đối với kháng nguyên phụ thuộc tuyến ức (đa số kháng nguyên trong cuộc sống thuộc loại này), phải được sự hỗ trợ của TH. Tế bào TH sau khi nhận diện kháng nguyên sẽ tiết IL-2 để tự hoạt hoá, chức năng chi phối miễn dịch dịch thể của TH là việc tiếp tục tiết IL-4 là yếu tố sinh trưởng giúp một quần thể tế bào B tăng sinh, tiếp đó TH tiết IL-6 hỗ trợ quần thể tế bào B này biệt hoá, chín, trở thành tương bào sản xuất kháng thể đặc hiệu. 7.2.3. Chức năng điều hoà, kiểm soát miễn dịch 7.2.3.1. Chức năng điều hoà miễn dịch của TH TH chi phối các hoạt động của các tế bào miễn dịch nhờ việc tiết IL-2, IL-4, IL-6, giúp cho sự sinh sản và hoạt hoá các tế bào hiệu ứng đủ mức để loại trừ kháng nguyên. 7.2.3.2. Chức năng kiểm soát miễn dịch của TS TS là phân nhóm của lympho T có CD8, nó có vai trò ức chế phản ứng loại trừ kháng nguyên do TH phát động nếu nó quá mạnh. 7.2.4. Ghi nhớ miễn dịch

7.3. Quá trình hình thành CMI Quá trình hình thành miễn dịch qua trung gian tế bào bao giờ cũng có sự tương tác giữa quần thể tế bào lympho và đại thực bào. 7.3.1. Đại thực bào trình diện kháng nguyên cho lympho T Kháng nguyên xâm nhập vào cơ thể (kháng nguyên phụ thuộc tuyến ức) được đại thực bào ăn, xử lý và trình diện nhóm quyết định kháng nguyên ra bề mặt nhờ MHC lớp II. 7.3.2. Mẫn cảm để gây hoạt hoá lympho T 7.3.2.1. Mẫn cảm lần đầu (viêm không đặc hiệu) Đại thực bào theo đường bạch huyết tới hạch gần nhất, các lympho T ở vùng vỏ tăng sinh mạnh mẽ làm hạch sưng to lên. Trên bề mặt các tế bào T hình thành những receptor đặc hiệu với đại thực bào để nhận diện kháng nguyên. Sau khoảng 6 ngày, những tế bào T này đã được mẫn cảm sẽ rời hạch ban đầu đi tới các hạch khác, tới lách để gây mẫn cảm cho những tế bào T khác, đồng thời, tạo ra dòng tế bào T nhớ cho đáp ứng miễn dịch thứ phát khi kháng nguyên xâm nhập lần sau. Như vậy, một quần thể tế bào T trong hạch, lách, tuần hoàn đã được mẫn cảm sẵn sàng nhận diện kháng nguyên lạ và tiêu diệt

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 137 of 263

chúng. 7.3.2.2. Mẫn cảm lần sau (viêm đặc hiệu) Nếu kháng nguyên gây mẫn cảm lần đầu vào lại lần sau, thì chỉ cần một lượng nhỏ, sau khoảng 6 – 8 giờ phản ứng viêm đã hình thành và đạt tối đa sau khoảng 48 – 72 giờ.

7.4. Một số hiện tượng CMI 7.4.1. Hiện tượng Koch Robert Koch là nhà bác học Đức, là người đầu tiên tiêm vi khuẩn lao vào dưới da chuột lang bình thường. Sau 10 – 14 ngày, tại chỗ tiêm xuất hiện một cục rắn, sau vỡ ra tạo một ổ loét không lành được và chuột chết. Nhưng nếu tiêm vi khuẩn lao cho chuột lang đã bị nhiễm lao trước đó, thì sau 2 ngày xuất hiện ổ viêm cứng có thâm nhiễm đại thực bào và lympho bào, ổ viêm bong da tạo ổ loét nông và chóng lành, chuột không chết. Thí nghiệm của Koch cho thấy ở chuột lang đã nhiễm lao có đáp ứng miễn dịch chống vi khuẩn. Đáp ứng này giúp cơ thể chuột khu trú vi khuẩn, không cho lan toả và tiêu diệt chúng.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 138 of 263

7.4.2. Hiện tượng bong mảnh ghép Lấy mảnh da của chuột A ghép cho chuột B (cùng loài nhưng không thuần chủng) trong điều kiện vô trùng. Trong vài ngày đầu mảnh da vẫn hồng hào bình thường, từ ngày thứ 3 đến thứ 9 thì có biểu hiện mảnh da tím đi, hoại tử xuất hiện và lan rộng, rồi da khô và bong ra, để lộ chỗ ghép bị viêm tấy. Đó là hiện tượng bong mảnh ghép. Tiếp đó lại lấy da chuột A ghép cho chuột B thì mảnh ghép lần sau ngày càng bong nhanh hơn.

7.5. Các biện pháp đánh giá CMI – Test trong da: Đưa một lượng nhỏ và thích hợp kháng nguyên đặc hiệu vào trong da, nếu cơ thể đã có đáp ứng miễn dịch tế bào thì tại nơi tiêm diễn ra sự tương tác giữa kháng nguyên và các lympho T mẫn cảm dẫn đến sự hình thành các lymphokin thu hút, hoạt hoá đại thực bào, tạo một phản ứng viêm sau 48 – 72 giờ, gọi là quá mẫn muộn. Một số test trong da thuộc loại quá mẫn muộn để phát hiện miễn dịch tế bào như: test Mantoux dùng kháng nguyên tuberculin, đánh giá miễn dịch chống lao. Test Mitsuda dùng kháng nguyên lepromin đánh giá miễn dịch chống vi khuẩn phong,… – Xác định số lượng, tỷ lệ lympho T trong máu.

8. MIỄN DỊCH CHỐNG NHIỄM VI SINH VẬT Trong cuộc sống, con người luôn phải tiếp xúc với nhiều căn nguyên gây bệnh là các VSV. Để tự bảo vệ, cơ thể đã sử dụng các hình thức đáp ứng miễn dịch tự nhiên và miễn dịch đặc hiệu. Để tồn tại và phát triển, các VSV cũng sử dụng nhiều hình thức né tránh miễn dịch.

8.1. Miễn dịch chống vi khuẩn 8.1.1. Miễn dịch chống vi khuẩn ngoại bào Vi khuẩn ngoại bào sống và nhân lên bên ngoài tế bào chủ, gây bệnh bằng độc tố và tạo ra phản ứng viêm dẫn đến huỷ hoại tổ chức. Đáp ứng miễn dịch của cơ thể là trung hoà độc tố, loại trừ vi khuẩn. 8.1.1.1. Cơ chế bảo vệ tự nhiên chống vi khuẩn ngoại bào a) Thực bào Hiện tượng thực bào được thực hiện bởi bạch cầu trung tính, đại thực bào tổ chức, monocyte. Khả năng thực bào bị giảm sút khi độc lực của vi khuẩn mạnh. b) Hoạt hoá bổ thể Nội độc tố của vi khuẩn Gram(-) là một tác nhân gây hoạt hoá bổ thể theo con đường nhánh, kết quả tạo được C3b gây opsonin hoá giúp tăng cường thực bào, tạo phức hợp tấn công màng gây tan bào, các sản phẩm hoạt hoá bổ thể như C3a, C5a làm tăng cường phản ứng viêm nhằm loại trừ vi khuẩn. c) Giải phóng cytokin Nội độc tố của vi khuẩn Gram(-) có khả năng kích thích đại thực bào, các tế bào nội mạc mạch sản xuất cytokin và các chất gây viêm để hoạt hoá các tế bào miễn dịch, giúp bạch cầu bám dính, xuyên mạch làm nhiệm vụ thực bào. 8.1.1.2. Cơ chế bảo vệ đặc hiệu – Miễn dịch thể là đáp ứng bảo vệ chính chống vi khuẩn ngoại bào: + Kháng nguyên không phụ thuộc tuyến ức trực tiếp kích thích lympho B hoạt hoá để sản xuất kháng thể đặc hiệu. + Kháng nguyên phụ thuộc tuyến ức được đại thực bào bắt giữ, xử lý, và trình diện cùng phân tử MHC- II cho tế bào TCD4+, các tế bào này sẽ hoạt hoá và tiết lymphokin, giúp lympho B sản xuất

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 139 of 263

kháng thể đặc hiệu. – Vai trò của kháng thể: + Trung hoà độc tố làm mất tính độc, ngăn không cho độc tố bám vào tế bào. + IgA tiết ngăn cản vi khuẩn bám vào niêm mạc ngăn không cho chúng xâm nhập cơ thể. + Tăng cường thực bào nhờ opsonin hoá: các kháng thể gắn đặc hiệu với kháng nguyên tại phần Fab, còn phần Fc gắn thụ thể của C3b hoặc với thụ thể trên bề mặt đại thực bào. Nhờ opsonin hoá mà vi khuẩn nhanh chóng bị tiêu diệt và đào thải. 8.1.1.3. Sự né tránh đáp ứng miễn dịch của vi khuẩn ngoại bào – Thay đổi các protein bề mặt có khả năng bám chắc vào bề mặt tế bào để tiếp cận và xâm nhập sâu. – Các vi khuẩn tạo vỏ bọc chống thực bào, ức chế hoạt hoá bổ thể. – Ngoại độc tố gây độc các tế bào thực bào. – Biến đổi kháng nguyên bề mặt tạo kháng nguyên mới làm mất hiệu lực miễn dịch đã có. 8.1.2. Miễn dịch chống vi khuẩn nội bào Vi khuẩn nội bào sống và nhân lên trong tế bào chủ, ví dụ như trực khuẩn lao, phong,… Các kháng thể dịch thể lưu thông không tiếp cận được, do đó các cơ chế đáp ứng miễn dịch chống vi khuẩn nội bào khác với cơ chế chống vi khuẩn ngoại bào. 8.1.2.1. Cơ chế bảo vệ tự nhiên Thực bào là hình thức bảo vệ tự nhiên chủ yếu, nhưng nhiều trường hợp vi khuẩn khi bị tế bào thực bào nuốt nhưng không bị tiêu diệt mà vẫn sống và tăng sinh ngay trong các tế bào này. 8.1.2.2. Cơ chế bảo vệ đặc hiệu Đáp ứng miễn dịch qua trung gian tế bào là hình thức bảo vệ chính. Đại thực bào bắt, nuốt vi khuẩn không tiêu diệt được chúng nhưng vẫn trình diện được quyết định kháng nguyên của vi khuẩn cho các tế bào lympho TCD4. Các tế bào lympho này sẽ tăng cường sản xuất lymphokin kích thích đại thực bào tiêu diệt vi khuẩn. Nhiễm khuẩn nội bào là vấn đề phức tạp, ngoài tính kháng nguyên, đường vào của vi khuẩn, còn có khả năng đề kháng, tính phản ứng của cơ thể là vấn đề cần được nghiên cứu thêm. 8.1.2.3. Sự né tránh đáp ứng miễn dịch Vi khuẩn nội bào lẩn tránh đáp ứng miễn dịch của cơ thể bằng biện pháp chống lại hiện tượng thực bào, ví dụ, trực khuẩn lao sau khi bị đại thực bào bắt, nuốt vào phagosom thì chúng đã phản ứng bằng cách: – Ức chế hoà nhập của phagosom và lysosom. – Kháng lại các enzym tiêu trong phagolysosom. – Đục thủng màng phagosom thoát vào bào tương trước khi có sự hoà nhập của phagosom và lysosom.

8.2. Miễn dịch chống virus Virus là loại VSV sống nội bào, chúng sử dụng bộ máy của tế bào sản xuất ra các protein lạ gây đáp ứng miễn dịch dẫn đến tổn thương tế bào, hoặc gây chuyển biến tế bào chủ thành tế bào ác tính. Trước sự tấn công như vậy, cơ thể đã tự bảo vệ bằng các cơ chế sau: 8.2.1. Cơ chế bảo vệ không đặc hiệu – Tăng sản xuất interferon từ tế bào nhiễm, chất này ức chế sự nhân lên của virus và hạn chế sự xâm nhập của virus vào các tế bào lân cận. – Tế bào NK tăng hoạt động diệt tế bào nhiễm virus. – Ngoài ra các tế bào thực bào, bổ thể cũng tham gia vào hoạt động nhằm tiêu diệt virus.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 140 of 263

8.2.2. Cơ chế bảo vệ đặc hiệu Miễn dịch đặc hiệu chống virus bao gồm cả miễn dịch dịch thể và miễn dịch tế bào. Kháng thể dịch thể đặc hiệu có vai trò quan trong trong giai đoạn sớm khi virus chưa xâm nhập vào tế bào. Các IgA tiết ngăn cản các virus tấn công theo đường niêm mạc, các IgM và sau đó là IgG ngăn cản virus bám dính vào bề mặt tế bào chủ. Khi có kháng thể dịch thể, tế bào NK được tăng cường hoạt động phụ thuộc kháng thể nhằm diệt tế bào nhiễm virus (hiện tượng ADCC). Kháng thể dịch thể có vai trò quan trọng trong giai đoạn ban đầu, nhưng không thể loại trừ được virus khi nó đã xâm nhập vào tế bào. Vậy, cơ chế chính của miễn dịch đặc hiệu chống virus là miễn dịch tế bào với vai trò của T độc, tức TC. Các tế bào T độc mang CD8+ nhận biết kháng nguyên virus trong sự kết hợp với phân tử MHC- I. T độc được hoạt hoá sẽ kích thích các enzym, các cytokin hoạt động hạn chế sự xâm nhập, ly giải tế bào nhiễm, tiêu diệt virus.

Miễn dịch đặc hiệu chống virus là vấn đề rất phức tạp hiện nay vẫn đang được tiếp tục nghiên cứu. Bên cạnh tác dụng bảo vệ tích cực, trong một số trường hợp, đáp ứng miễn dịch lại gây tổn thương cơ thể do tạo thành phức hợp miễn dịch lắng đọng trên bề mặt mô, hoặc do ly giải mạnh các tế bào nhiễm dẫn đến hoại tử mô… 8.2.3. Sự né tránh đáp ứng miễn dịch của virus – Thay đổi kháng nguyên bề mặt như virus cúm, nhờ vậy mà chúng né tránh được kháng thể đặc hiệu đã hình thành, do đó làm mất tác dụng của kháng thể. – Làm tổn thương các tế bào có thẩm quyền miễn dịch như HIV tấn công tế bào TCD4+, là tế bào quan trong của hệ miễn dịch với chức năng nhận biết kháng nguyên lạ, hoạt hoá các tế bào miễn dịch khác.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 141 of 263

9. VACCIN VÀ HUYẾT THANH MIỄN DỊCH

9.1. Vaccin 9.1.1. Nguyên lý Dùng vaccin là đưa vào cơ thể kháng nguyên có nguồn gốc từ VSV gây bệnh hoặc VSV có cấu trúc kháng nguyên giống VSV gây bệnh đã được bào chế đảm bảo độ an toàn cần thiết, làm cho cơ thể tự tạo ra tình trạng miễn dịch chống lại tác nhân gây bệnh. Cơ thể có được miễn dịch sau khi dùng vaccin là kết quả của sự đáp ứng miễn dịch đối với các thành phần kháng nguyên có trong vaccin. Tuỳ theo từng loại vaccin mà cơ thể có miễn dịch thể dịch hay miễn dịch qua trung gian tế bào hoặc phối hợp cả hai loại. Chỉ có những bệnh truyền nhiễm sau khi người mắc bệnh khỏi, cơ thể thu được miễn dịch bảo vệ mới có khả năng sản xuất vaccin. 9.1.2. Phân loại vaccin 9.1.2.1. Theo nguồn gốc – Vaccin VSV chết: Nuôi cấy VSV gây bệnh có độc lực mạnh trong môi trường thích hợp để lấy khuẩn lạc. Dùng các nhân tố lý học hoặc hoá học để giết chết VSV nhưng vẫn còn tính kháng nguyên, ví dụ: vaccin phòng bệnh tả. – Vaccin VSV sống là những VSV đã được làm mất độc lực nhưng vẫn còn tính kháng nguyên. Có thể nuôi cấy VSV trong những điều kiện nhất định, hoặc cấy chuyển nhiều lần ở môi trường, như nuôi cấy vi khuẩn lao trong môi trường mật bò. Cũng có thể tiêm truyền qua động vật nhiều lần như chủng virus đậu mùa qua bò để có vaccin phòng bệnh đậu mùa. Các vaccin VSV sống phải được đảm bảo thuần khiết về mặt di truyền, nghĩa là những VSV đó không bao giờ có thể trở lại dạng gây bệnh ban đầu. Ví dụ: vaccin BCG phòng lao, vaccin Sabin phòng bại liệt. 9.1.2.2. Theo thành phần vi sinh vật – Vaccin giải độc tố là vaccin được sản xuất từ ngoại độc tố của VSV được làm mất độc lực bằng các nhân tố lý học, hoá học nhưng vẫn giữ được tính kháng nguyên. Ví dụ: vaccin giải độc tố bạch hầu, uốn ván. – Vaccin vỏ polysaccharid: Ví dụ: vaccin phế cầu, haemophilus influenza typ b. – Vaccin kháng nguyên bề mặt: – Vaccin viêm gan B sản xuất từ huyết tương. – Vaccin ADN tái tổ hợp: – Vaccin viêm gan B sản xuất từ nấm men. 9.1.2.3. Theo hiệu lực miễn dịch – Vaccin đơn giá: Vaccin được sản xuất từ một chủng VSV, do đó chỉ có tác dụng phòng ngừa một bệnh. Ví dụ: vaccin phòng bệnh lao, bại liệt. – Vaccin đa giá: vaccin gồm nhiều loại kháng nguyên cùng một lúc được đưa vào cơ thể để phòng nhiều bệnh với điều kiện các kháng nguyên này không ức chế lẫn nhau. Ví dụ: vaccin bạch hầu, uốn ván, ho gà. 9.1.3. Nguyên tắc sử dụng vaccin 9.1.3.1. Phạm vi tiêm chủng rộng, đạt tỷ lệ cao – Phạm vi tiêm chủng được quy định tuỳ theo tình hình dịch tễ của từng bệnh. Nói chung dùng vaccin càng rộng rãi càng tốt nhưng cần chú ý đến khả năng kinh phí, chú ý những vùng đông dân cư, vùng trọng điểm thường có dịch xảy ra.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 142 of 263

– Tỷ lệ tiêm chủng: Những khu vực có bệnh truyền nhiễm lưu hành thì tiêm chủng phải đạt trên 80% đối tượng cảm thụ mới có khả năng ngăn ngừa được dịch. Tiêm chủng 50 – 80% thì nguy cơ dịch vẫn xảy ra, dưới 50% thì không ngăn ngừa được dịch. 9.1.3.2. Đối tượng dùng vaccin Những người có điều kiện tiếp xúc với VSV gây bệnh mà chưa có miễn dịch đều được dùng vaccin. Riêng trẻ em sau khi hết miễn dịch thụ động do mẹ truyền cho thì nguy cơ mắc bệnh rất cao, cần được tiêm chủng một cách triệt để bởi vì trẻ em càng nhỏ, bệnh nhiễm VSV càng nặng và tỷ lệ tử vong càng cao. Đối với người lớn đối tượng tiêm chủng ít hơn, thường chỉ tiêm chủng cho những người có nguy cơ cao. 9.1.3.3. Điều kiện sức khoẻ Để đảm bảo vaccin có đủ điều kiện gây được miễn dịch, nói chung nên dùng cho những người khoẻ mạnh. Với mỗi loại vaccin có diện chống chỉ định riêng song không được dùng vaccin cho các đối tượng sau: – Những người đang sốt cao, tuy nhiên một số trường hợp sốt nhẹ vẫn dùng được vaccin. – Những người đang bị bệnh dị ứng, người có cơ địa dị ứng hoặc gia đình có tiền sử dị ứng khi dùng vaccin cần được theo dõi cẩn thận. + Vaccin VSV sống giảm độc lực không được dùng cho những người suy giảm miễn dịch, người đang dùng thuốc gây suy giảm miễn dịch, những người mắc bệnh ác tính hoặc phụ nữ có thai. 9.1.3.4. Thời gian dùng vaccin – Miễn dịch do vaccin đòi hỏi phải có thời gian nhất định, thường thì phải sau 7 – 10 ngày mới gây được miễn dịch. Vì vậy, muốn phòng được dịch phải dùng vaccin trước mùa dịch thường xảy ra. Hiệu giá kháng thể đạt cao nhất sau khoảng 2 tuần, đó là đáp ứng miễn dịch tiên phát. – Khoảng cách giữa các lần dùng vaccin: Tuỳ theo từng loại vaccin mà có thể dùng một lần hay nhiều lần. Đối với những vaccin phải dùng nhiều lần thì khoảng cách tốt nhất giữa các lần là 1 tháng. Nếu khoảng cách này ngắn hơn thì mặc dù dùng lần sau nhưng kết quả đáp ứng miễn dịch vẫn chỉ như tiên phát. Nhưng nếu dùng lần 2 sau lần 1 hơn 1 tháng thì hiệu quả miễn dịch vẫn được đảm bảo. Tuy nhiên, không nên kéo dài thời gian giữa các lần tiêm chủng vì có thể bị mắc bệnh trước khi vaccin được dùng đầy đủ. – Thời gian dùng nhắc lại: Khi dùng nhắc lại vaccin, thời gian để có miễn dịch sẽ ngắn lại, hiệu giá kháng thể sẽ đạt cao nhất chỉ sau một số ngày nhờ những tế bào lympho có trí nhớ miễn dịch. Đó là kết quả của đáp ứng miễn dịch thứ phát. Thời gian dùng nhắc lại tuỳ theo từng loại vaccin, phụ thuộc vào thời gian duy trì được tình trạng miễn dịch có đủ hiệu lực bảo vệ của mỗi loại vaccin, ví dụ: đậu mùa 5 năm, bại liệt 3 năm, thương hàn 1 năm, tả 6 tháng. Sau thời gian tồn tại miễn dịch, cần được dùng nhắc lại vaccin 1 lần. Với lần này, cơ thể sẽ đáp ứng miễn dịch nhanh hơn và mạnh hơn mặc dù kháng thể của lần trước chỉ còn rất ít. 9.1.3.5. Liều lượng: Tuỳ theo từng loại vaccin và đường đưa vaccin vào cơ thể mà dùng liều lượng thích hợp. Liều lượng quá thấp sẽ không đủ khả năng kích thích cơ thể đáp ứng miễn dịch. Ngược lại, liều lượng quá lớn sẽ dẫn đến tình trạng tê liệt miễn dịch đặc hiệu đối với những lần tiêm chủng tiếp theo (hệ thống miễn dịch bình thường của cơ thể không có phản ứng chống lại các kháng nguyên). 9.1.3.6. Đường dùng vaccin – Tiêm dưới da: Đa số các loại vaccin đưa vào cơ thể bằng đường này, phương pháp này có hiệu quả chắc chắn hơn nhưng dễ gây phản ứng hơn, liều vaccin nhiều so với tiêm trong da 0,5ml. – Tiêm trong da: Phương pháp tiêm trong da chỉ cần một lượng vaccin nhỏ (0,1ml), ít gây phản ứng nhưng cần lưu ý phải tiêm đúng kỹ thuật, nếu không đảm bảo kỹ thuật thì tác dụng gây miễn dịch kém. – Tiêm bắp: Hiện nay, có một số vaccin phải tiêm bắp mới ít bị biến chứng và hiệu lực miễn dịch cao như vaccin tam liên bạch hầu, uốn ván, ho gà, hoặc vaccin giải độc tố uốn ván. – Đường chủng: Đó là hình thức rạch da đưa vaccin vào như chủng vaccin phòng bệnh đậu mùa.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 143 of 263

Đây là phương pháp thô sơ và cổ điển nhất. – Đường uống: là đường đưa vaccin vào cơ thể dễ dàng và tiện lợi nhất, không gây phản ứng. Tuy nhiên chỉ thực hiện được với những vaccin không bị đường tiêu hoá phá huỷ. Đường uống kích thích miễn dịch tiết tại chỗ mạnh hơn nhiều so với đường tiêm. Ví dụ: vaccin Sabin phòng bại liệt. 9.1.3.7. Các phản ứng phụ do dùng vaccin Khi dùng vaccin, ở một số người có thể xảy ra phản ứng phụ như: – Tại chỗ: có thể đau, hơi sưng hoặc nổi cục đỏ, hiện tượng này mất đi sau một vài ngày. Nếu tiêm chủng không đảm bảo vô khuẩn có thể gặp viêm nhiễm có mủ, loét chỗ tiêm. – Toàn thân: Thường gặp nhiều nhất là sốt (10 – 20%), sốt thường hết sau vài ngày. Có thể gặp tỷ lệ rất thấp bị co giật, sốc phản vệ. Tuy nhiên, mức độ nguy hiểm do vaccin gây ra nhỏ hơn rất nhiều so với mức độ nguy hiểm do bệnh nhiễm trùng gây ra. Vì vậy, rất cần thiết phải dùng vaccin để phòng bệnh. Nếu sau khi dùng vaccin 2 – 3 ngày mà các phản ứng vẫn còn, phải đến y tế để kiểm tra. 9.1.3.8. Bảo quản vaccin Vaccin là một sinh phẩm nên dễ bị hỏng nếu không được bảo quản đúng. Mỗi loại vaccin có yêu cầu bảo quản riêng nhưng nói chung phải bảo quản ở điều kiện khô, tối và lạnh. Nhiệt độ cao, ánh sáng và đông lạnh phá huỷ nhiều vaccin. Nhiệt độ bảo quản tốt từ 2 – 8OC. Mỗi loại vaccin có thời hạn sử dụng nhất định đã được ghi trên nhãn nên cần được kiểm tra trước khi sử dụng. 9.1.4. Lịch tiêm chủng Căn cứ vào đặc điểm dịch tễ học của các bệnh truyền nhiễm, tuổi tốt nhất cho việc tiêm chủng, thời gian nguy cơ mắc bệnh, sự đáp ứng miễn dịch của các đối tượng được tiêm chủng, khả năng cung cấp vaccin để làm cơ sở xây dựng lịch tiêm chủng (bảng 7.1).

9.2. Huyết thanh miễn dịch

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 144 of 263

9.2.1. Nguyên lý Dùng huyết thanh miễn dịch là đưa vào cơ thể một loại kháng thể có nguồn gốc từ người hay động vật, làm cho cơ thể có ngay kháng thể đặc hiệu chống lại tác nhân gây bệnh. Đây là miễn dịch thụ động nên chóng hết, chỉ tồn tại trong cơ thể vài ngày. 9.2.2. Nguyên tắc sử dụng 9.2.2.1. Đối tượng Huyết thanh được dùng để điều trị và phòng bệnh cho những bệnh nhân đã nhiễm VSV hay độc tố cấp tính. Cần đưa ngay kháng thể để trung hoà tác nhân gây bệnh. Huyết thanh chỉ có hiệu lực với những bệnh mà cơ chế bảo vệ chủ yếu nhờ miễn dịch dịch thể. Ví dụ: huyết thanh chống uốn ván SAT, huyết thanh chống bạch hầu SAD, huyết thanh kháng dại. Khi dùng huyết thanh thường phối hợp với kháng sinh để diệt khuẩn và với vaccin để gây miễn dịch chủ động để bảo vệ lâu dài hơn. 9.2.2.2. Liều lượng Tuỳ theo từng lứa tuổi và mức độ của bệnh mà sử dụng liều khác nhau, trung bình 0,1 – 1ml/kg cân nặng. Một số huyết thanh được tính theo đơn vị như kháng độc tố uốn ván, bạch hầu, trung bình là 250 đơn vị cho 1 lần. 9.2.2.3. Đường đưa huyết thanh vào cơ thể Đa số các loại huyết thanh được tiêm bắp. Đối với những huyết thanh có nguồn gốc từ người, đã được tinh chế đạt tiêu chuẩn cao có thể tiêm tĩnh mạch nhưng cũng rất hạn chế. Không được tiêm tĩnh mạch những huyết thanh có nguồn gốc động vật. 9.2.2.4. Đề phòng phản ứng Để đề phòng phản ứng do huyết thanh, trước khi dùng cần chú ý: – Hỏi bệnh nhân đã dùng huyết thanh lần nào chưa; Thận trọng khi dùng từ lần thứ 2 trở đi vì tỷ lệ phản ứng cao hơn so với lần thứ nhất. – Làm phản ứng giải mẫn cảm: Pha loãng huyết thanh 10 lần với nước muối sinh lý vô khuẩn. Tiêm 0,1ml vào trong da, 30 phút sau không có hiện tượng quầng đỏ thì có thể tiêm huyết thanh. Nếu có quầng đỏ tại nơi tiêm thì không nên tiêm. Trong trường hợp bắt buộc phải dùng thì chia nhỏ tổng liều để tiêm dần, cách nhau 20 – 30 phút. – Trong quá trình truyền huyết thanh phải theo dõi liên tục và chuẩn bị đầy đủ các điều kiện để xử lý kịp thời nếu có phản ứng xảy ra. 9.2.3. Các phản ứng phụ khi dùng huyết thanh 9.2.3.1. Tại chỗ Nơi tiêm có thể đau, mẩn đỏ, hết sau vài ngày và không gây nguy hiểm. 9.2.3.2. Toàn thân Bệnh nhân rét run, khó thở, đau khớp, có thể nhức đầu và nôn. Nặng nhất là sốc huyết thanh có thể xuất hiện sau khi tiêm lần thứ nhất 10 – 14 ngày vì lúc đó cơ thể đã sinh kháng thể chống lại, hoặc xảy ra ngay sau khi tiêm, hoặc một vài ngày sau khi tiêm huyết thanh lần thứ 2. Triệu chứng thường gặp là khó thở, ngứa và nổi mề đay toàn thân, đau bụng, bí đái.

10. CÁC PHẢN ỨNG MIỄN DỊCH TRONG CHẨN ĐOÁN VI SINH VẬT

10.1. Mục đích Các phản ứng miễn dịch dùng trong chẩn đoán VSV chủ yếu là các phản ứng kết hợp giữa kháng nguyên và kháng thể nhằm mục đích:

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 145 of 263

10.1.1. Phát hiện kháng nguyên Dùng kháng thể đã biết trước để phát hiện hoặc chuẩn độ kháng nguyên VSV. Kỹ thuật này thường được dùng trong chẩn đoán các bệnh nhiễm trùng: Sau khi nuôi cấy phân lập được VSV từ bệnh phẩm của bệnh nhân cho kết hợp với kháng huyết thanh mẫu có kháng thể đã biết trước để xác định tên VSV. Kỹ thuật này có thể dùng kháng thể mẫu để phát hiện trực tiếp kháng nguyên của VSV có trong bệnh phẩm mà không cần phải nuôi cấy phân lập. Ngoài việc chẩn đoán bệnh nhiễm trùng, kỹ thuật phát hiện kháng nguyên còn được dùng trong định loại VSV, tìm hiểu về cấu trúc kháng nguyên VSV khi cho kết hợp với kháng huyết thanh mẫu. 10.1.2. Phát hiện kháng thể hoặc xác định hiệu giá kháng thể Kỹ thuật phát hiện kháng thể thường được dùng trong chẩn đoán các bệnh nhiễm trùng mà cơ thể có sinh ra kháng thể chống lại VSV gây bệnh. Dùng các kháng nguyên mẫu đã biết trước cho kết hợp với huyết thanh bệnh nhân để phát hiện kháng thể, vì vậy còn được gọi là phản ứng huyết thanh học. Việc phát hiện kháng thể cũng thường được áp dụng trong nghiên cứu điều tra dịch tễ học của các bệnh nhiễm trùng thông qua việc điều tra kháng thể trong huyết thanh của những người trong phạm vi nghiên cứu. Ngoài ra, phát hiện kháng thể còn dùng để nghiên cứu đáp ứng của cơ thể đối với kháng nguyên VSV, ví dụ: Khi dùng thử nghiệm một loại vaccin nào đó, phải đánh giá hiệu lực đáp ứng miễn dịch bằng cách xác định hiệu giá kháng thể. Dù là mục đích xác định kháng nguyên hay kháng thể thì kết quả của phản ứng đều được đánh giá thông qua sự hình thành phức hợp kháng nguyên, kháng thể. Phức hợp này có thể quan sát trực tiếp hoặc đánh giá gián tiếp thông qua một số hiện tượng khác.

10.2. Bản chất của sự kết hợp kháng nguyên, kháng thể Sự kết hợp giữa kháng nguyên và kháng thể là sự gắn chính xác giữa vị trí kháng nguyên và vị trí kháng thể. Sự kết hợp này mang tính đặc hiệu, nghĩa là kháng nguyên chỉ kết hợp với kháng thể mà nó đã kích thích cơ thể sinh ra, kháng thể chỉ kết hợp với kháng nguyên đã kích thích cơ thể sinh ra nó. Tính đặc hiệu này do cấu hình không gian của vị trí kháng nguyên và vị trí kháng thể quyết định, như ổ khoá với chìa khoá.

10.3. Các phản ứng kết hợp kháng nguyên, kháng thể 10.3.1. Các phản ứng tạo thành hạt Phản ứng kết hợp kháng nguyên, kháng thể đánh giá kết quả dựa vào sự hình thành hạt, những hạt này chính là phức hợp kháng nguyên, kháng thể được hình thành khi kháng nguyên và kháng thể đặc hiệu có tỷ lệ thích hợp. Có thể quan sát những hạt này bằng mắt thường hoặc kính lúp. 10.3.1.1. Phản ứng kết tủa – Nguyên lý: Phản ứng kết tủa là sự kết hợp giữa kháng nguyên hoà tan (kháng nguyên ở tầm phân tử) với kháng thể tương ứng, tạo thành các hạt có thể quan sát bằng mắt thường. – Các loại phản ứng kết tủa: + Phản ứng kết tủa trong môi trường lỏng: Trộn dung dịch kháng nguyên với dung dịch kháng thể theo một tỷ lệ nhất định trong ống nghiệm hoặc trên phiến kính. Phức hợp kháng nguyên kháng thể là những hạt lơ lửng hoặc lắng xuống đáy ống nghiệm hay trên bề mặt hỗn dịch. + Phản ứng kết tủa trong môi trường gel: Môi trường gel được dùng là thạch, có nhiều kỹ thuật kết tủa trong gel thạch, kỹ thuật khuếch tán trong ống nghiệm, trên phiến kính, trong đĩa petri. Kháng nguyên và kháng thể khuếch tán ngược chiều nhau và kết hợp đặc hiệu tạo nên các đường tủa, hoặc là kháng thể được hoà đều trong gel thạch, kháng nguyên có khả năng khuếch tán trong môi trường thạch, khi kháng nguyên gặp kháng thể tương ứng sẽ kết hợp với nhau và trong môi trường xuất hiện đường tủa. Nếu trong thạch được

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 146 of 263

hoà nhiều loại kháng thể và dung dịch kháng nguyên có nhiều loại thì trong thạch sẽ xuất hiện nhiều đường tủa. 10.3.1.2. Phản ứng ngưng kết – Nguyên lý là sự kết hợp giữa kháng nguyên hữu hình (tế bào hoặc vật thể có kích thước tương đương) với kháng thể (ngưng kết tố) tạo thành phức hợp kháng nguyên, kháng thể dưới dạng những hạt ngưng kết có thể quan sát bằng mắt thường. – Điều kiện để hình thành mạng lưới ngưng kết: Ngoài tính đặc hiệu của kháng nguyên và kháng thể, để có hiện tượng ngưng kết phải có các điều kiện: + Kháng nguyên và kháng thể phải đa giá (có nhiều vị trí kết hợp). + Kháng nguyên và kháng thể có nồng độ tương đương nhau.

– Các loại phản ứng ngưng kết: + Phản ứng ngưng kết trực tiếp (ngưng kết chủ động): Thành phần kháng nguyên của chính tế bào vi khuẩn, kết hợp với kháng thể đặc hiệu tạo thành mạng lưới ngưng kết. Trong thực tế, phản ứng ngưng kết trên lam kính thường được sử dụng phổ biến nhất trong các phòng xét nghiệm VSV.

Hình 7.28. Phản ứng ngưng kết trực tiếp giữa vi khuẩn và KT đặc hiệu

+ Phản ứng ngưng kết gián tiếp (ngưng kết thụ động): Trong các phản ứng ngưng kết gián tiếp, kháng nguyên ở dạng hoà tan được gắn lên nền mượn (thường là hồng cầu hoặc hạt chất dẻo như hạt latex). Khi gặp kháng thể đặc hiệu, kháng nguyên sẽ kết hợp với kháng thể, hiện tượng ngưng kết xảy ra do nền mượn tụ lại với nhau một cách thụ động. Phản ứng ngưng kết gián tiếp tiến hành đơn giản, nhanh, độ nhạy cao, độ đặc hiệu cao nên được dùng rộng rãi trong chẩn đoán vi sinh.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 147 of 263

10.3.2. Phản ứng dựa vào hoạt động sinh học của kháng thể Có 2 loại phản ứng thường được sử dụng trong chẩn đoán VSV là phản ứng trung hoà và phản ứng kết hợp bổ thể. 10.3.2.1. Phản ứng trung hoà – Nguyên lý: Khi kháng nguyên là vi khuẩn, virus và kháng thể đặc hiệu kết hợp với nhau thì kháng thể có khả năng trung hoà độc lực virus và độc tố của vi khuẩn làm mất khả năng gây bệnh của chúng. – Các loại phản ứng trung hoà: Có nhiều phản ứng trung hoà được tiến hành trên ống nghiệm (invitro) hoặc trên súc vật (invivo) để chẩn đoán các bệnh do vi khuẩn, virus, xác định kháng thể trong huyết thanh bệnh nhân hoặc xác định khả năng gây bệnh của vi khuẩn, virus. Một số phản ứng thường dùng là: + Phản ứng trung hoà virus: Phản ứng này thường dùng để chẩn đoán virus. Cơ sở của phản ứng là: Một số virus có khả năng gây huỷ hoại tế bào hoặc giết chết động vật thí nghiệm. Khi cho virus này kết hợp với huyết thanh đặc hiệu sẽ làm mất các khả năng trên. Nguyên lý của phản ứng được tóm tắt sơ đồ sau: Virus + tế bào → Tế bào bị hoại tử. Virus + kháng thể đặc hiệu + tế bào → Tế bào không bị hoại tử. + Phản ứng trung hoà trên súc vật: Nguyên lý của phản ứng là kháng thể đặc hiệu sẽ trung hoà kháng nguyên là ngoại độc tố của một số loại vi khuẩn được tiêm vào súc vật, làm cho súc vật không bị mắc bệnh. Ví dụ: Để xác định vi khuẩn bạch hầu hay giả bạch hầu, người ta tiêm vi khuẩn này vào hai con chuột lang, một con đã được tiêm kháng độc tố bạch hầu, một con không. Nếu con chuột được tiêm kháng độc tố bạch hầu vẫn sống, con chuột kia chết thì vi khuẩn được xác định là bạch hầu. 10.3.2.2. Phản ứng gây ly giải tế bào (kết hợp bổ thể) Nguyên lý: Kháng thể đặc hiệu với sự tham gia của bổ thể sẽ gây ly giải tế bào vi khuẩn hoặc một số tế bào động vật. Phản ứng kết hợp bổ thể thường được dùng nhiều trong chẩn đoán.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 148 of 263

10.3.3. Phản ứng dùng kháng nguyên hoặc kháng thể đánh dấu Các phản ứng thuộc loại này có nguyên lý chung là kháng nguyên hoặc kháng thể được xác định nhờ chất đánh dấu được gắn với kháng thể hoặc kháng nguyên. Chất đánh dấu không được làm thay đổi hoạt tính miễn dịch của kháng nguyên và kháng thể. 10.3.3.1. Phản ứng miễn dịch huỳnh quang Chất đánh dấu trong phản ứng này là chất màu huỳnh quang, đọc kết quả phản ứng ở kính hiển vi huỳnh quang. – Phản ứng miễn dịch huỳnh quang trực tiếp: Phương pháp này dùng kháng thể gắn huỳnh quang để phát hiện kháng nguyên. Bằng phương pháp miễn dịch huỳnh quang trực tiếp có thể phát hiện nhanh kháng nguyên VSV trong bệnh phẩm và thường được dùng trong chẩn đoán virus.

Phản ứng miễn dịch huỳnh quang gián tiếp: Phương pháp này dùng kháng nguyên mẫu và kháng kháng thể (KKT) gắn huỳnh quang để phát hiện kháng thể.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 149 of 263

10.3.3.2. Phản ứng miễn dịch phóng xạ (RIA- Radioimmunoassay) Trong phản ứng miễn dịch phóng xạ, chất đánh dấu là chất đồng vị phóng xạ, phức hợp kháng nguyên – kháng thể được phát hiện nhờ chất đồng vị phóng xạ. Phát hiện nơi xảy ra phản ứng kết hợp kháng nguyên – kháng thể nhờ hiện tượng phát xạ. 10.3.3.3. Phản ứng miễn dịch men ELISA (Enzym Linked Immunosorbent Assay) Dùng kháng thể (KT) hay kháng kháng thể (KKT) có gắn enzym. Kháng thể kết hợp với kháng nguyên tạo thành phức hợp kháng nguyên – kháng thể đồng thời có mặt của enzym gắn trên đó. Sau đó, cho thêm một cơ chất thích hợp. Enzym tác động lên cơ chất làm thay đổi màu môi trường. Các men thường được sử dụng là peroxidase, oxydase, betaglactosidase. Có nhiều kỹ thuật ELISA, sau đây là một số kỹ thuật thường dùng: – Kỹ thuật dùng kháng kháng thể (KKT) gắn enzym để phát hiện kháng thể

Kỹ thuật dùng kháng kháng thể (KKT) gắn enzym để phát hiện kháng nguyên

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 150 of 263

10.4. Nhận định kết quả phản ứng kết hợp kháng nguyên – kháng thể 10.4.1. Định tính Định tính là kỹ thuật chỉ cho biết trong mẫu xét nghiệm có kháng thể hoặc kháng nguyên hay không. Kết quả được đánh giá ở các mức độ và ký hiệu: – Dương tính: (+++; ++; +). – Âm tính: (-). – Không rõ: (+/-). Trong một số trường hợp, chỉ cần định tính đã có giá trị chẩn đoán, đó là các trường hợp mà kháng nguyên hoặc kháng thể ở người bình thường không có như bệnh giang mai. Tuy nhiên, có những bệnh mà kháng nguyên hoặc kháng thể tìm thấy ở cả người bình thường thì phải định lượng mới có giá trị chẩn đoán, ví dụ: Tìm kháng thể trong bệnh thấp khớp do liên cầu nhóm A. 10.4.2. Định lượng Nồng độ kháng thể trong huyết thanh cao hay thấp được đánh giá bằng hiệu giá kháng thể. Hiệu giá kháng thể là độ pha loãng huyết thanh lớn nhất mà phản ứng còn dương tính.

10.5. Chẩn đoán huyết thanh học (Serolopy) Là phương pháp phát hiện kháng thể trong máu bệnh nhân để chẩn đoán bệnh nhiễm trùng tương ứng. Để đánh giá được kết quả chẩn đoán, cần phải lấy bệnh phẩm 2 lần, lần thứ nhất vào tuần đầu của bệnh và lần thứ hai sau 7 – 10 ngày để tìm động lực kháng thể. Động lực kháng thể là đại lượng đặc trưng cho mức độ thay đổi hiệu giá kháng thể theo thời gian. Động lực kháng thể là thương số giữa hiệu giá kháng thể của mẫu huyết thanh lần thứ hai và lần thứ nhất. Động lực kháng thể ít nhất phải bằng 4 thì mới có giá trị chẩn đoán bệnh nhân đang mắc bệnh nhiễm trùng. Có thể không phải làm hai lần nếu có quy định hiệu giá giới hạn, từ hiệu giá giới hạn trở lên được thì coi là chẩn đoán dương tính.

11. TỔNG QUÁT VỀ QUÁ TRÌNH ĐIỀU HOÀ MIỄN DỊCH Cũng như mọi quá trình sinh học, đáp ứng miễn dịch luôn được điều hoà để đảm bảo cân bằng hoạt động của hệ miễn dịch, giữ hằng định nội môi. Nếu sự đáp ứng chưa đủ lập tức được kích thích gia tăng, nếu đáp ứng quá mức sẽ bị kìm hãm để giảm bớt và khi không cần thiết sẽ ngưng hoạt

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 151 of 263

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 152 of 263

CÂU HỎI LƯỢNG GIÁ 1. Nêu các hình đáp ứng miễn dịch tự nhiên của cơ thể. 2. Nêu khái niệm và đặc điểm cơ bản của miễn dịch đặc hiệu. 3. Trình bày phân loại miễn dịch đặc hiệu. 4. Phân tích chức năng của các tế bào tham gia vào quá trình miễn dịch. 5. Nêu định nghĩa và tính chất của kháng nguyên. 6. Trình bày phân loại kháng nguyên VSV. 7. Trình bày quá trình tăng sinh, biệt hoá tế bào lympho B. 8. Nêu định nghĩa và hai đặc tính quan trọng của kháng thể. 9. Trình bày cấu trúc, chức năng của phân tử kháng thể. 10. Bổ thể là gì? Tại sao phải hoạt hoá bổ thể. Trình bày tác dụng sinh học của hoạt hoá bổ thể. 11. Trình bày nguồn gốc và chức năng của lympho T và quá trình hình thành CMI. 12. Trình bày đáp ứng miễn dịch của cơ thể chống vi khuẩn ngoại bào. 13. Trình bày đáp ứng miễn dịch của cơ thể chống vi khuẩn nội bào. 14. Trình bày đáp ứng miễn dịch của cơ thể chống virus. 15. Nêu nguyên lý và nguyên tắc sử dụng vaccin. 16. Trình bày phân loại vaccin. 17. Nêu nguyên lý và nguyên tắc sử dụng huyết thanh. 18. Trình bày mục đích, nguyên lý, cách nhận định kết quả của các phản ứng miễn dịch.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 153 of 263

PHẦN THỨ BA

Chương 8

CÁC VI KHUẨN GÂY BỆNH THƯỜNG GẶP

1. CÁC CẦU KHUẨN GÂY BỆNH Cầu khuẩn là những vi khuẩn hình cầu, hiếu khí tuyệt đối hoặc hiếu khí, kỵ khí tuỳ tiện. Những vi khuẩn gây bệnh hiếu khí, kỵ khí tuỳ tiện được chia làm các nhóm sau dựa vào tính chất bắt màu: – Các cầu khuẩn Gram(+) thuộc loại tụ cầu (Staphylococcus), thuộc loại liên cầu (Streptococcus) và song cầu (Diplococcus hay Streptococcus pneumoninae). – Các cầu khuẩn Gram(-) thuộc loại Neiseria.

TỤ CẦU

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 154 of 263

(Staphylococci) Tụ cầu là một trong những vi khuẩn được phát hiện sớm. Năm 1878, Robert Koch đã mô tả tụ cầu. Năm 1880, Louis Pasteur đã phân lập được tụ cầu. Năm 1881, Ogston đã gây bệnh thực nghiệm tụ cầu. Tụ cầu phân bố rộng rãi trong tự nhiên và thường ký sinh trên da và các hốc tự nhiên của người. Trong đó, nhiều loài là những tụ cầu cộng sinh không gây bệnh và một số loài gây bệnh giới hạn. Tụ cầu thuộc họ Micrococcaceae, họ này có các giống: – Planococcus: không gây bệnh cho người. – Micrococcus: gây bệnh cho người. – Staphylococcus: gây bệnh cho người, giống này có 13 loài, trong đó có 3 loài có vai trò quan trọng trong y học là: S. aureus (tụ cầu vàng), S. epidermidis (tụ cầu da) gây nhiễm khuẩn cơ hội và S. saprophyticus gây nhiễm khuẩn tiết niệu.

1.1. Tụ cầu vàng (Staphylococcus aureus) 1.1.1. Đặc điểm sinh vật học 1.1.1.1. Hình thể và tính chất bắt màu Tụ cầu là những vi khuẩn hình cầu có đường kính 0,8 – 1µm đứng tụ lại với nhau thành từng đám như chùm nho, bắt màu Gram(+). Tụ cầu thường không có vỏ, không có lông, không sinh nha bào.

Hình 8.1. Staphylococcus aureus quan sát dưới kính hiển vi quang học

1.1.1.2. Tính chất nuôi cấy Tụ cầu vàng thuộc loại dễ nuôi cấy, phát triển dễ dàng trên các môi trường nuôi cấy thông thường. Nhiệt độ thích hợp là 10 – 45OC và nồng độ muối cao tới 10%. – Trong môi trường canh thang, vi khuẩn đã phát triển mạnh và làm đục đều môi trường, để lâu đáy có lắng cặn. – Trong môi trường thạch thường, sau 24 giờ ở 37OC, tạo khuẩn lạc dạng S, có màu vàng chanh. – Trong môi trường thạch máu, tụ cầu phát triển nhanh tạo khuẩn lạc dạng S, tan máu hoàn toàn. 1.1.1.3. Tính chất hoá sinh – Các enzym: Tụ cầu có hệ thống enzym phong phú, các enzym dùng trong chẩn đoán là: + Coagulase: Có khả năng làm đông huyết tương người và động vật khi đã được chống đông.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 155 of 263

Đây là tiêu chuẩn quan trọng nhất để chẩn đoán và phân biệt tụ cầu vàng. Có 2 loại coagulase: một loại tiết ra môi trường gọi là coagulase tự do, một loại bám vào vách tế bào gọi là coagulase cố định. Chúng có tác dụng tạo ra cục máu đông xung quanh tế bào vi khuẩn, do vậy tụ cầu vàng tránh được tác dụng của kháng thể và hiện tượng thực bào. + Fibrinolysin (staphylokinase) là enzym đặc trưng cho các chủng gây bệnh ở người. Enzym này làm tan cục máu và hình thành những vật tắc mạch nhỏ tạo ra nhiễm khuẩn di căn. + Hyaluronidase: Phân giải các acid hyaluronic của mô liên kết giúp vi khuẩn lan tràn vào mô. + β lactamase: Làm mất tác dụng của penicillin. + Catalase: Xúc tác gây phân giải H2O2 đ O2 + H2O. + Desoxyribonuclease: Phân giải ADN. – Lên men đường mannitol. 1.1.1.4. Độc tố – Độc tố ruột (Enterotoxin): Đa số tụ cầu vàng tiết ra độc tố ruột gây nhiễm độc thức ăn và viêm ruột cấp. – Ngoại độc tố (Efoliatin toxin): Gây nên hội chứng phỏng rộp và trốc lở da ở trẻ em. – Độc tố gây hội chứng shock nhiễm độc (Toxic shock syndrome toxin). Độc tố này thường gặp ở những người bị nhiễm trùng vết thương. – Ngoại độc tố sinh mủ (Pyogenic exotoxin) có tác dụng sinh mủ và phân bào lymphocyte. – Độc tố bạch cầu (Leucocidin) làm bạch cầu mất tính di động và bị phá huỷ nhân. Độc tố này chỉ tác dụng với bạch cầu đa nhân và đại thực bào. Nó cũng có tác dụng làm hoại tử da thỏ. – Dung huyết tố (Hemolysin). Có 4 loại dung huyết tố: + Dung huyết tố α gây tan hồng cầu thỏ, cừu, gây hoại tử da thỏ và gây chết chuột và thỏ, gây hoại tử tế bào nuôi cấy. + Dung huyết tố β gây tan hồng cầu người, cừu, bò. Liều cao gây chết thỏ, hoại tử tế bào nuôi cấy. + Dung huyết tố ℘ gây tan hồng cầu người và nhiều động vật. Gây hoại tử nhẹ da thỏ và gây chết thỏ. + Dung huyết tố δ gây tan hồng cầu người, ngựa, thỏ, cừu, làm xơ cứng da thỏ, hoại tử tế bào nuôi cấy. 1.1.1.5. Kháng nguyên – Acid teichoic: Acid này gắn vào polysaccharid vách tụ cầu, đây là một thành phần của kháng nguyên O là kháng nguyên ngưng kết và làm tăng tác dụng hoạt hoá bổ thể, còn là chất bám dính của tụ cầu vào niêm mạc mũi. – Protein A là những protein bao quanh bề mặt vách tụ cầu vàng, 100% các chủng tụ cầu vàng có kháng nguyên này. Những chủng tụ cầu sản sinh nhiều protein A thì tác dụng thực bào giảm đi rõ rệt. – Polysaccharid: Một số chủng tụ cầu có vỏ thì có kháng nguyên này. Vỏ có tác dụng chống thực bào. – Kháng nguyên adherin (yếu tố bám): Đây là một protein bề mặt của tụ cầu, có tác dụng bám vào các receptor đặc hiệu của tế bào. 1.1.1.6. Sức đề kháng Tụ cầu vàng có sức đề kháng với nhiệt độ và hoá chất cao hơn các loại vi khuẩn không sinh nha bào. Bị chết ở 80OC trong một giờ. Tụ cầu có khả năng gây bệnh sau một thời gian dài sống ngoài môi trường. 1.1.1.7. Kháng kháng sinh Khả năng kháng kháng sinh của tụ cầu vàng là một đặc điểm rất đáng quan tâm. Đa số các chủng kháng lại penicillin G do sản sinh được penicillinase nhờ gen trên R-plasmid. Một số chủng kháng lại methicillin gọi là methicillin resistant S. aureus (MRSA), do tạo ra những protein gắn vào vị trí

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 156 of 263

tác động của kháng sinh. Hiện nay, một số chủng đề kháng cả với cephalosporin các thế hệ, kháng sinh được dùng trong trường hợp này là vancomycin. 1.1.2. Khả năng gây bệnh cho người 1.1.2.1. Nhiễm khuẩn ngoài da Tụ cầu ký sinh ở da và niêm mạc nên chúng có thể xâm nhập qua các vết thương hoặc lỗ chân lông gây nhiễm khuẩn sinh mủ: mụn nhọt, đầu đinh, các ổ apxe, eczema, hậu bối,… Mức độ nhiễm khuẩn phụ thuộc vào sự đề kháng của cơ thể và độc lực của vi khuẩn. Nhiễm tụ cầu ngoài da thường gặp ở trẻ em và người suy giảm miễn dịch. 1.1.2.2. Nhiễm khuẩn huyết Tụ cầu vàng là vi khuẩn hay gây nhiễm khuẩn huyết nhất. Nhiễm khuẩn thường xảy sau những nhiễm khuẩn tiên phát, đặc biệt là các nhiễm khuẩn ngoài da, từ đó vi khuẩn xâm nhập vào máu. Đây là một nhiễm trùng nặng, từ máu, tụ cầu đến các cơ quan khác gây các ổ apxe (ở gan, phổi, não, xương) có thể gây viêm tắc tĩnh mạch, tỷ lệ tử vong cao. 1.1.2.3. Nhiễm độc thức ăn và viêm ruột cấp Nhiễm độc thức ăn thường do ăn uống phải độc tố ruột hoặc do tụ cầu vàng vốn cư trú ở đường ruột, khi dùng kháng sinh kéo dài, vi khuẩn chí bình thường bị tiêu diệt thì tụ cầu vàng (kháng kháng sinh) có điều kiện thuận lợi phát triển nhanh về số lượng tiết độc tố ruột gây bệnh. Triệu chứng ngộ độc rất cấp tính. Sau khi ăn phải thức ăn nhiễm độc tố vài giờ, bệnh nhân nôn và tiêu chảy dữ dội, phân nhiều nước. Có thể dẫn đến sốc do mất nước và điện giải. 1.1.2.4. Viêm phổi Viêm phổi do tụ cầu vàng ít gặp. Thường xảy ra sau viêm đường hô hấp do virus hoặc sau nhiễm khuẩn huyết. Có thể tiên phát do tụ cầu vàng, gặp ở trẻ em, người già và những người suy yếu. Tỷ lệ tử vong khá cao. 1.1.2.5. Nhiễm khuẩn bệnh viện Thường rất hay gặp, nhất là gây nhiễm trùng vết mổ, vết bỏng,… từ đó dẫn đến nhiễm khuẩn huyết, các chủng tụ cầu ở bệnh viện kháng kháng sinh rất mạnh. Ngoài các bệnh thường gặp trên, tụ cầu còn có thể gây hội chứng phồng rộp da, viêm da hoại tử, sốc nhiễm độc do phụ nữ sử dụng bông gạc không sạch khi kinh nguyệt. 1.1.3. Miễn dịch Miễn dịch thu được với tụ cầu ít có vai trò bảo vệ. Đáp ứng miễn dịch qua trung gian tế bào có thể xảy ra, nhưng không làm tăng sự diệt khuẩn. Miễn dịch dịch thể cũng xuất hiện để chống lại độc tố và enzym, nhưng tụ cầu ít tiếp xúc với kháng thể do thường ở trong các ổ apxe, cục máu đông. 1.1.4. Chẩn đoán vi khuẩn học – Bệnh phẩm: Tuỳ theo thể bệnh mà lấy bệnh phẩm thích hợp. Bệnh phẩm phải lấy đúng vị trí, đúng thời gian và đảm bảo vô khuẩn. – Nhuộm soi trực tiếp: Phương pháp nhuộm soi cho phép chẩn đoán sơ bộ khi nhận định hình thể mà không có giá trị chẩn đoán quyết định vì trên da và nhiều bộ phận bình thường cũng có tụ cầu ký sinh nhưng không gây bệnh. – Nuôi cấy và xác định tính chất sinh hoá học, đây là phương pháp chẩn đoán xác định tụ cầu gây bệnh: + Bệnh phẩm là mủ, dịch: Cấy bệnh phẩm vào môi trường thạch máu. Sau 24 giờ, nhận xét hình thái khuẩn lạc, xem tính chất tan máu. Nếu nghi ngờ là tụ cầu thì cấy chuyển sang các môi trường xác định kiểm tra các tính chất sinh hoá học của tụ cầu. + Bệnh phẩm là máu: Lấy 5 – 10ml máu tĩnh mạch bằng thủ thuật vô khuẩn cấy vào bình môi trường có khoảng 100 – 150ml canh thang. Để tủ ấm 37OC, theo dõi hàng ngày. Nếu môi trường đục thì nhuộm soi, nếu có tụ cầu Gram(+) thì cấy chuyển sang môi trường thạch máu và các môi trường

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 157 of 263

kiểm tra các tính chất sinh hoá học của tụ cầu. + Bệnh phẩm là phân: cấy vào môi trường Schapman, để tủ ấm 37OC. Sau 24 – 48 giờ, chọn khuẩn lạc lên men đường mannitol cấy chuyển sang các môi trường kiểm tra các tính chất sinh hoá học của tụ cầu. – Tiêu chuẩn chẩn đoán tụ cầu vàng: + Cầu khuẩn hình chùm nho bắt màu Gram(+). + Khuẩn lạc dạng S, màu vàng, tan máu. + Lên men đường mannitol. + Coagulase(+), Catalase(+). 1.1.5. Phòng và điều trị bệnh – Phòng bệnh: Vaccin phòng bệnh tụ cầu ít có kết quả. Phương pháp phòng bệnh chủ yếu là vệ sinh môi trường, vệ sinh cá nhân, vệ sinh ăn uống. Đặc biệt là tránh nhiễm khuẩn bệnh viện, đối với các dụng cụ tiêm truyền, các dụng cụ dùng trong sản khoa, ngoại khoa phải đảm bảo vô khuẩn trước khi dùng cho bệnh nhân. – Điều trị: Tụ cầu bị tiêu diệt bởi nhiều kháng sinh như: oxacillin, kanamycin, gentamycin,… Tuy nhiên, do việc dùng kháng sinh rộng rãi và tuỳ tiện nên tụ cầu vàng đã kháng lại nhiều loại kháng sinh. Việc điều trị cần thiết phải dựa vào kháng sinh đồ để chọn thuốc thích hợp.

1.2. Staphylococcus epidermidis và Staphylococcus saprophyticus Hai loại tụ cầu này là những vi khuẩn bình thường, ký sinh trên da và niêm mạc, được phân biệt với tụ cầu vàng bằng tính chất sau: không có coagulase, không có sắc tố vàng, không lên men đường manitol. Sự ký sinh của vi khuẩn có ý nghĩa: – Chống lại sự xâm nhập của các vi khuẩn khác, do các vi khuẩn ký sinh đã chiếm mất receptor là chỗ bám trên bề mặt niêm mạc. – Trên cơ địa suy giảm miễn dịch, loại tụ cầu này có thể gây bệnh cơ hội, mà rất thường gặp là: S. epidermidis gây nhiễm khuẩn da và viêm nội tâm mạc cấp. S. saprophyticus gây nhiễm khuẩn tiết niệu. – Các vi khuẩn này cư trú trên cơ thể và trong môi trường bệnh viện có thể truyền cho nhau khả năng kháng thuốc, làm cho sự kháng kháng sinh tăng lên, và việc điều trị càng khó khăn.

1.3. Liên cầu khuẩn (Streptococcus) Liên cầu được Billroth mô tả lần đầu tiên vào năm 1874 sau khi phân lập từ mủ các tổn thương viêm quầng da và các vết thương nhiễm trùng. Năm 1880, L. Pasteur phân lập được liên cầu ở bệnh nhân nhiễm khuẩn huyết. 1.3.1. Đặc điểm sinh vật học 1.3.1.1. Hình thể và tính chất bắt màu Liên cầu là những cầu khuẩn hình cầu đường kính 0,6 – 1µm, xếp liên tiếp với nhau thành từng chuỗi. Đôi khi có vỏ, không có lông, không sinh nha bào, bắt màu Gram(+).

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 158 of 263

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 159 of 263

– Những kháng nguyên khác của liên cầu: + Kháng nguyên T: là protein của vách tế bào vi khuẩn. + Kháng nguyên P: bản chất là nucleoprotein. + Kháng nguyên R: bản chất là protein, nằm ở vách tế bào vi khuẩn. 1.3.1.5. Các enzym và độc tố – Streptokinase thường ở liên cầu nhóm A, C, G, có khả năng làm tan tơ huyết, hoạt hoá xung quanh vùng tổn thương, tạo điều kiện cho vi khuẩn lan tràn. Enzym này còn là một kháng nguyên có khả năng kích thích cơ thể hình thành kháng thể antistreptokinase. Người ta sản xuất kháng nguyên này từ liên cầu nhóm C và ứng dụng trong điều trị bệnh đông fibrin trong máu. – Streptodornase có khả năng thuỷ phân ADN, làm lỏng mủ nhưng chỉ có tác dụng khi có mặt của ion Mg. Streptodornase có 4 loại A, B, C, D và đều là những kháng nguyên kích thích cơ thể hình thành kháng thể đặc hiệu. – Hyaluronidase có tác dụng phân huỷ acid hyaluronic của tổ chức, tạo điều kiện cho vi khuẩn lan truyền sâu rộng vào các mô. Enzym này cũng có tính kháng nguyên kích thích cơ thể sinh kháng thể đặc hiệu. – DPNase (Diphospho pyridine nucleotidase) có ở liên cầu nhóm A, C, G, có độc tính với tế bào bạch cầu, gây chết bạch cầu và cũng là một enzym có tính kháng nguyên, kích thích cơ thể tạo kháng thể. – Proteinase có tác dụng thuỷ phân protein và kích thích cơ thể hình thành kháng thể. – Dung huyết tố liên cầu tan máu (β) có khả năng hình thành hai loại dung huyết tố. + Streptolysin O bị mất hoạt tính bởi oxy. Độc tố này mang tính chất của một ngoại độc tố, có tính kháng nguyên mạnh nên kích thích cơ thể hình thành kháng thể anti streptolysin O (ASLO). Việc định lượng kháng thể này có giá trị trong chẩn đoán bệnh do liên cầu, đặc biệt là bệnh thấp tim và viêm cầu thận cấp. + Streptolysin S không bị mất hoạt tính bởi oxy, tính kháng nguyên yếu nên không kích thích cơ thể hình thành kháng thể. – Độc tố hồng cầu (erythrogennictoxin) còn được gọi là độc tố sinh đỏ, bản chất là protein gây phát ban trong bệnh tinh hồng nhiệt. 1.3.2. Khả năng gây bệnh 1.3.2.1. Gây bệnh cho người

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 160 of 263

a) Bệnh do liên cầu nhóm A Liên cầu nhóm A gây bệnh quan trọng nhất ở người, tuỳ từng typ huyết thanh mà gây nên các thể lâm sàng: – Nhiễm khuẩn tại chỗ: Viêm họng, eczema, trốc lở, nhiễm khuẩn vết thương, viêm tai giữa, viêm phổi, nhiễm trùng tử cung sau đẻ,… – Các nhiễm khuẩn thứ phát: Từ nhiễm khuẩn tại chỗ bệnh nhân có thể bị nhiễm khuẩn huyết, viêm màng trong tim cấp. – Bệnh tinh hồng nhiệt: Bệnh thường gặp ở các nước ôn đới, trẻ em trên 2 tuổi dễ mắc bệnh hơn. Các biểu hiện lâm sàng đáng chú ý nhất là ở thận và tim. – Các bệnh khác: + Viêm cầu thận sau nhiễm liên cầu nhóm A: thường do typ 12, và một số typ 4, 18, 25, 49, 52, 55. Bệnh thường xảy ra sau khi mắc viêm họng hoặc viêm da do liên cầu. Các giả thuyết cho rằng sự tác động của kháng thể chống lại kháng nguyên vách của liên cầu nhóm A phản ứng chéo với màng đáy của cầu thận. + Bệnh thấp tim: Bệnh thường xảy ra sau nhiễm liên cầu nhóm A ở họng 2 – 3 tuần, sau khi cơ thể đã hình thành kháng thể chống liên cầu. Thường gặp một số typ huyết thanh: 1, 3, 5, 6, 14, 18, 19, 24, 27, 29 gây thấp tim. Nguyên nhân do phản ứng chéo của glycoprotein van tim, bao khớp với kháng thể chống liên cầu nhóm A. b) Bệnh do liên cầu nhóm D Liên cầu nhóm D là một trong những vi khuẩn chí bình thường ở đường ruột và gây bệnh khi gặp điều kiện thuận lợi. Liên cầu nhóm D có thể gây nhiễm khuẩn đường tiết niệu, nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não, đôi khi gây viêm màng trong tim. c) Bệnh do liên cầu Viridans Liên cầu Viridans không tan máu hoặc tan máu α, gây nhiễm khuẩn đường hô hấp và là căn nguyên chính gây viêm màng trong tim chậm (osler) trên những người có cấu trúc van tim không bình thường. 1.3.2.2. Gây bệnh thực nghiệm Thỏ là súc vật cảm nhiễm đối với liên cầu. Thỏ có thể biểu hiện các bệnh cảnh khác nhau như apxe, viêm khớp, nhiễm khuẩn huyết. 1.3.2.3. Miễn dịch Trong các loại kháng thể được tạo thành, chỉ có kháng thể kháng protein M có khả năng chống lại quá trình nhiễm trùng, kháng thể này mang tính đặc hiệu typ. 1.3.3. Chẩn đoán vi khuẩn học 1.3.3.1. Chẩn đoán trực tiếp – Lấy bệnh phẩm: Bệnh phẩm có thể là mủ vết thương, dịch ngoáy họng, máu, nước, não tuỷ, dịch ổ apxe,… tuỳ từng thể bệnh. Các loại bệnh phẩm phải được nuôi cấy ngay, hoặc chậm nhất không quá 3 giờ. Đối với máu phải lấy vào lúc bệnh nhân đang sốt, trường hợp chẩn đoán viêm màng trong tim phải lấy máu nhiều lần. – Nhuộm soi: Bằng phương pháp nhuộm Gram, nếu thấy cầu khuẩn Gram(+) xếp thành chuỗi thì tiếp tục phân lập xác định liên cầu. – Nuôi cấp phân lập: + Bệnh phẩm là máu, dịch não tuỷ: Nuôi cấy vào bình canh thang glucose, để 37OC, theo dõi hàng ngày. Nếu môi trường trong suốt, đáy có lắng cặn thì nhuộm soi, khi thấy liên cầu thì tiếp tục cấy chuyển và kiểm tra các tính chất sinh hoá học. + Bệnh phẩm là mủ, dịch ngoáy họng: Nuôi cấy bệnh phẩm vào môi trường thạch máu, để tủ ấm 37OC, theo dõi sự hình thành khuẩn lạc và tính chất tan máu. Nhuộm soi lại hình thể, nếu là cầu khuẩn Gram(+) đứng thành chuỗi thì xác định tính chất sinh hoá học. Đặc biệt xác định tính chất liên cầu nhóm A bằng thử nghiệm bacitracin. Phân biệt liên cầu với phế cầu bằng thử nghiệm Optochin và Neufeld.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 161 of 263

Hiện nay còn có phương pháp chẩn đoán nhanh liên cầu nhóm A từ tăm bông ngoáy họng bằng cách sử dụng phản ứng ngưng kết latex, đây là phương pháp có độ đặc hiệu cao nhưng độ nhạy kém. – Tiêu chuẩn chẩn đoán liên cầu: + Hình thể và tính chất bắt màu. + Hình thái khuẩn lạc và tính chất tan máu trên môi trường thạch máu. + Liên cầu nhóm A nhạy cảm với bacitracin. + Optochin hoặc Neufeld (-). + Catalase (-). 1.3.3.2. Chẩn đoán gián tiếp Tìm kháng thể trong huyết thanh để chẩn đoán bệnh nhân mắc bệnh do liên cầu nhóm A. Đặc biệt, xét nghiệm anti streptolyzin O (ASLO) là xét nghiệm được sử dụng trong chẩn đoán bệnh thấp tim và viêm cầu thận cấp ở trẻ em. 1.3.4. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: Hiện nay chưa có vaccin phòng bệnh, nên chủ yếu vẫn là vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường. Để tránh nhiễm trùng thứ phát và biến chứng khớp, tim, viêm cầu thận thì cần phải phát hiện sớm và điều trị tích cực các ổ nhiễm khuẩn ở da, ở họng do liên cầu nhóm A. Sử dụng kháng sinh thích hợp phòng liên cầu sau các phẫu thuật đường hô hấp, tiết niệu,… – Điều trị: Các kháng sinh penicillin, ampicillin,… vẫn có tác dụng với liên cầu nhóm A. Liên cầu Viridans, liên cầu đường ruột kháng kháng sinh mạnh, do đó điều trị phải dựa vào kháng sinh đồ.

1.4. Phế cầu khuẩn (Steptococcus pneumoniae) Phế cầu được phân lập lần đầu bởi L. Pasteur ở Pháp năm 1880. 1.4.1. Đặc điểm sinh vật học 1.4.1.1. Hình thể và tính chất bắt màu Phế cầu khuẩn là những song cầu hình ngọn nến, hai đầu to giáp vào nhau, hai đầu nhọn quay ra ngoài. Trong môi trường nuôi cấy có thể nhiều đôi xếp liên tiếp với nhau thành từng chuỗi dễ lầm với liên cầu. Bắt màu Gram(+), không di động, không sinh nha bào, trong bệnh phẩm hay trong môi trường nuôi cấy có nhiều albumin thì có vỏ.

1.4.1.2. Tính chất nuôi cấy Phế cầu phát triển tốt ở môi trường có nhiều chất dinh dưỡng, khí trường có 5% CO2, nhiệt độ thích hợp 37OC. Trên môi trường thạch máu, khuẩn lạc nhỏ, tròn, lồi, bóng, trong như giọt sương, xung quanh có vòng tan máu α. Những phế cầu có vỏ khuẩn lạc thường lớn, hơi nhày, màu xám nhạt.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 162 of 263

1.4.1.3. Tính chất sinh hoá học – Phế cầu không có men catalase. – Bị ly giải bởi mật hoặc muối mật (thử nghiệm Neufeld dương). – Không phát triển được ở môi trường có etyl hydrocuprein (thử nghiệm Optochin +). 1.4.1.4. Cấu tạo kháng nguyên – Kháng nguyên vỏ: Vỏ của phế cầu được cấu tạo bởi polysaccharid có tính kháng nguyên đặc hiệu typ. Hiện nay đã có 85 typ huyết thanh của phế cầu đã được ghi nhận bởi kháng nguyên này. – Kháng nguyên thân: Phế cầu có 3 loại kháng nguyên thân: kháng nguyên polysaccharid C là kháng nguyên đặc hiệu loài, kháng nguyên M là những protein đặc hiệu typ và kháng nguyên R hiểu biết còn ít. 1.4.1.5. Sức đề kháng Phế cầu dễ bị tiêu diệt bởi nhiệt độ (60OC/30 phút) và các thuốc sát khuẩn thông thường. 1.4.1.6. Các yếu tố độc lực – Phế cầu không có nội và ngoại độc tố. – Phế cầu gây bệnh chủ yếu do vỏ của vi khuẩn có tác dụng vô hiệu hoá kháng thể IgG và bổ thể. Do vậy, khả năng thực bào bị giảm xuống và vi khuẩn vẫn tồn tại để gây bệnh. – Phế cầu còn tiết protease thuỷ phân IgA tiết, vì vậy, làm mất tác dụng ngăn cản sự xâm nhập của vi khuẩn vào niêm mạc hô hấp. 1.4. 2. Khả năng gây bệnh 1.4.2.1. Gây bệnh cho người Phế cầu sống ở tỵ hầu người lành với tỷ lệ cao 40 – 70%. Phế cầu gây nên các bệnh đường hô hấp, điển hình là viêm mũi họng, viêm phổi, viêm phế quản phổi, apxe phổi, viêm màng phổi. Viêm phổi do phế cầu thường xảy ra sau các bệnh nhiễm khuẩn đường hô hấp do virus như cúm hoặc do hoá chất. Các typ gây bệnh thường là typ 1, 2, 3 đối với người lớn và 4, 1, 6 đối với trẻ em. Ngoài ra, phế cầu còn gây viêm tai, viêm xoang, viêm màng não, viêm phúc mạc, nhiễm khuẩn huyết, viêm màng tim, viêm thận,… Ở nơi tổn thương, phế cầu hình thành một lớp vỏ dày và có nhiều fibrin bao quanh tạo nên một vùng cách biệt làm cho kháng sinh khó tác dụng. Vì vậy, nên điều trị sớm và triệt để. 1.4.2.2. Gây bệnh thực nghiệm Súc vật cảm nhiễm là chuột nhắt trắng, chuột bạch, thỏ, khỉ. 1.4.3. Chẩn đoán vi khuẩn học 1.4.3.1. Chẩn đoán trực tiếp – Bệnh phẩm: Chất ngoáy họng, đờm, máu, dịch não tuỷ, dịch màng phổi, mủ,… tuỳ theo từng tổn thương. Phế cầu là vi khuẩn rất dễ chết khi ra ngoài môi trường, vì vậy bệnh phẩm phải được chuyển về phòng xét nghiệm trong vòng 2 – 4 giờ và giữ ở 4 – 8OC. – Nhuộm soi: Nhuộm Gram, ít có giá trị trong trường hợp bệnh phẩm là chất ngoáy họng, dịch họng mũi hoặc đờm. – Nuôi cấy phân lập: + Bệnh phẩm có nhiễm nhiều vi khuẩn như đờm, chất ngoáy họng được cấy vào môi trường thạch máu có gentamycin 5µg⁄1ml môi trường. Để ở điều kiện thích hợp, những phế cầu có vỏ khuẩn lạc sẽ có đỉnh, sau 24 giờ khuẩn lạc lõm ở giữa. Tính chất này giúp phân biệt với liên cầu viridans. + Bệnh phẩm là máu, dịch não tuỷ được cấy vào môi trường canh thang máu, để tủ ấm 37OC có 5% CO2, theo dõi như phân lập liên cầu. – Các thử nghiệm xác định phế cầu:

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 163 of 263

+ Thử nghiệm Neufeld. + Thử nghiệm Optochin. + Xác định độc lực của phế cầu gây bệnh bằng thực nghiệm trên chuột nhắt trắng. + Xác định vỏ của vi khuẩn bằng phương pháp nhuộm vỏ hoặc dùng phương pháp phình vỏ (Quellung). 1.4.3.2. Chẩn đoán gián tiếp Chẩn đoán gián tiếp không có ý nghĩa trong chẩn đoán phế cầu nên không được dùng trong phòng xét nghiệm. Tiêu chuẩn chẩn đoán phế cầu: – Hình thể và tính chất bắt màu. – Hình thái khuẩn lạc trên môi trường thạch máu có gentamicin. – Bị tan bởi muối mật hoặc sắc tố mật. – Gây bệnh cho súc vật. 1.4.4. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: Vaccin phòng bệnh hiện nay đã được sử dụng ở các nước tiên tiến, tác dụng bảo vệ của vaccin không cao, nhưng có tác dụng ngăn cản nhiễm phế cầu nặng như nhiễm khuẩn huyết, viêm màng não mủ vì vaccin không đầy đủ các serotyp. Phế cầu lây theo đường hô hấp nên việc phòng bệnh không đặc hiệu rất khó khăn. Chủ yếu vệ sinh đường hô hấp. – Điều trị: Phế cầu còn nhạy cảm với các kháng sinh thường dùng như penicillin, gentamycin, cephalosporin.

NEISSERIA Neisseria là những cầu khuẩn Gram(-), không di động, không có vỏ, thường xếp thành từng đôi, được chia thành hai nhóm: – Nhóm Neisseria phải phân lập trên môi trường đặc biệt, nhóm này không sinh sắc tố. Có hai loài vi khuẩn gây bệnh cho người là N.menigitidis (não mô cầu) và N.gonorrhoeae (lậu cầu) – Nhóm các Neisseria phân lập được trên môi trường nuôi cấy thông thường, nhóm này có sắc tố, gồm 14 loài, ký sinh ở đường hô hấp trên và rất ít khi gây bệnh.

1.5. Não mô cầu (Neisseria meningitidis) Neisseria meningitidis được Albrecht và Ghon mô tả lần đầu tiên vào năm 1901 và đặt tên vào năm 1903. 1.5.1. Đặc điểm sinh vật học 1.5.1.1. Hình thể và tính chất bắt màu Não mô cầu là loại song cầu hình hạt cà phê hai mặt lõm quay vào nhau, trông giống như hình hạt cà phê, kích thước khoảng 1µm, đứng riêng rẽ từng đôi hoặc nhiều đôi tụ với nhau thành từng đám. Có thể nằm trong hoặc ngoài bạch cầu đa nhân, không lông, không di động, không sinh nha bào, bắt màu Gram(-).

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 164 of 263

1.5.1.2. Tính chất nuôi cấy Não mô cầu chỉ phát triển tốt ở môi trường giàu chất dinh dưỡng như thạch máu, thạch chocolat, khí trường có 5 – 10% CO2. – Nhiệt độ thích hợp là 37OC. – Trên môi trường thạch máu, khuẩn lạc tròn, nhẵn, lồi, bóng, sau 24 giờ đường kính khoảng 1mm, không tan máu. – Trên môi trường thạch chocolat, khuẩn lạc dạng S, xám hoặc óng ánh. 1.5.1.3. Tính chất sinh hoá học – Lên men không sinh hơi các loại đường maltose, glucose. Tính chất lên men đường maltose để phân biệt với lậu cầu. – Oxydase (+). 1.5.1.4. Cấu trúc kháng nguyên Não mô cầu có kháng nguyên vỏ là polysaccharid. Dựa vào kháng nguyên này hiện nay đã có 13 nhóm được biết, trong đó có 9 nhóm thường gặp là A, B, C, D, X, Y, Z,W-135, E29, 4 nhóm còn lại là H, I, K, L hiếm gặp hơn. Các nhóm A, B, C thường gây bệnh thành dịch. Các kháng nguyên vỏ polysaccharid của não mô cầu được tìm thấy trong dịch não tuỷ và máu. Có thể phát hiện nhanh kháng nguyên bằng kỹ thuật miễn dịch. Dựa vào protein màng ngoài tế bào lại chia mỗi nhóm kháng nguyên thành các typ huyết thanh. 1.5.1.5. Độc tố Não mô cầu có nội độc tố vững bền với nhiệt độ. 1.5.1.6. Sức đề kháng Não mô cầu có sức đề kháng yếu, dễ bị tiêu diệt bởi các chất sát khuẩn thông thường và điều kiện khô, nóng và ánh sáng mặt trời. Bị chết ở nhiệt độ 60OC/10 phút và sau khi ra khỏi cơ thể 3 – 4 giờ. 1.5.2. Khả năng gây bệnh Não mô cầu chỉ ký sinh ở người và gây bệnh cho người. Chúng thường ký sinh ở họng mũi người bình thường với tỷ lệ 2 – 8% và không gây bệnh. Khi có điều kiện thuận lợi, não mô cầu gây viêm họng mũi nhưng thường nhẹ, không có triệu chứng. Một tỷ lệ nhỏ trong các trường hợp này vi khuẩn từ mũi họng xâm nhập vào máu gây nhiễm khuẩn huyết. Nhiễm khuẩn huyết do não mô cầu có thể dẫn đến tình trạng shock do nội độc tố rất nặng. Cũng có thể vi khuẩn qua máu đến màng não gây viêm màng não mủ với các triệu chứng xuất hiện đột ngột như: nhức đầu dữ dội, nôn, cổ cứng, sốt cao, hôn mê. Hiếm hơn, có thể gặp não mô cầu gây các tổn thương ở khớp và phổi.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 165 of 263

1.5.3. Chẩn đoán vi khuẩn học – Bệnh phẩm: Dịch mũi họng, dịch não tuỷ, máu, tuỳ theo thể bệnh. – Nhuộm soi: Nhuộm soi từ dịch não tuỷ thấy có vi khuẩn trong tế bào bạch cầu đa nhân thì chẩn đoán là nguyên nhân gây bệnh. Nếu thấy vi khuẩn ở dịch mũi họng thì cần nuôi cấy phân lập để phân biệt với các Neisseria khác. – Nuôi cấy: Cấy dịch não tuỷ vào môi trường thạch máu hoặc chocolat, để ở điều kiện khí trường có CO2 và 37OC, sau 24 giờ chọn khuẩn lạc nghi ngờ xác định tính chất sinh hoá học và làm phản ứng ngưng kết trên lam kính với kháng thể mẫu xác định nhóm, typ huyết thanh. – Tìm kháng nguyên: lấy dịch não tuỷ làm phản ứng ngưng kết với kháng thể đặc hiệu đã được gắn trên các hạt latex, kỹ thuật này có thể chẩn đoán nhanh sự hiện diện của não mô cầu trong dịch não tuỷ. Đây là kỹ thuật có giá trị cao trong chẩn đoán bệnh viêm màng não mủ do não mô cầu. 1.5.4. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: + Phòng đặc hiệu: Hiện nay đã có vaccin chế từ vỏ polysaccharid của não mô cầu. Vaccin gồm 4 nhóm kháng nguyên (A, C, Y và W-135). + Phòng không đặc hiệu: Phát hiện sớm bệnh nhân và cách ly ngay vì bệnh viêm màng não mủ do não mô cầu lây bằng đường hô hấp. Dùng kháng sinh phòng cho những người tiếp xúc với bệnh nhân hoặc ở trong vùng dịch, thường dùng rifampicin hoặc minocyclin. – Điều trị: Nên điều trị sớm cho bệnh nhân bằng penicilin.

1.6. Lậu cầu (Neisseria gonorrhoeae) Năm 1879, Neisser là người đầu tiên mô tả vi khuẩn lậu là căn nguyên gây bệnh lậu. Năm 1882, Lestikow và Loeffler nuôi cấy thành công lậu cầu. 1.6.1. Đặc điểm sinh vật học 1.6.1.1. Hình thể và tính chất bắt màu Lậu cầu là loại song cầu hình hạt cà phê, bắt màu Gram(-). Trường hợp lậu cấp vi khuẩn đứng trong tế bào bạch cầu đa nhân trung tính. Trường hợp lậu mãn tính, trên tiêu bản ít vi khuẩn và thường thấy vi khuẩn nằm ngoài tế bào bạch cầu. Lậu cầu không có vỏ, không có lông, không sinh nha bào.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 166 of 263

Hình 8.6. Neisseria gonorrhoeae

1.6.1.2. Tính chất nuôi cấy Nuôi cấy cầu khuẩn lậu thường khó khăn, sau khi ra khỏi cơ thể vi khuẩn rất dễ chết. Môi trường nuôi cấy cầu khuẩn lậu phải giàu chất dinh dưỡng như máu, huyết thanh và các yếu tố phát triển. Khí trường phải có 3 – 10% CO2 và nhiệt độ 35 -37OC, độ ẩm 70%. Trên các môi trường nuôi cấy như thạch chocolat, Thayer-Martin. Sau 24 giờ, khuẩn lạc màu trắng xám, lồi, tròn, lấp lánh sáng. 1.6.1.3. Tính chất sinh hoá học – Oxydase(+). – Catalase(+). – Lên men đường glucose. – Không lên men đường maltose, levulose. Dựa vào sự lên men 2 loại đường này để phân biệt lậu cầu với não mô cầu khuẩn.

1.6.1.4. Sức đề kháng Cầu khuẩn lậu có sức đề kháng yếu. Ở nhiệt độ 58OC vi khuẩn chết sau 5 phút. Sau khi ra khỏi cơ thể, vi khuẩn chết sau 1 – 2 giờ. Với các chất sát khuẩn thông thường, vi khuẩn chết sau 2 – 5 phút tiếp xúc. 1.6.2. Khả năng gây bệnh Lậu cầu có vật chủ duy nhất là người. Bệnh lây truyền chủ yếu bằng đường tình dục. Ở nam, vi khuẩn gây viêm niệu đạo, triệu chứng chủ yếu là đái buốt, đái khó, đái mủ, có thể gặp viêm tiền liệt tuyến, viêm mào tinh hoàn. Ở phụ nữ, triệu chứng phức tạp, viêm niệu đạo, âm đạo, viêm cổ tử cung, đôi khi viêm tử cung, vòi trứng, buồng trứng, cũng có khi triệu chứng không rõ ràng và khó chẩn đoán. Có thể gặp bệnh lậu ở trẻ em, thường gặp là viêm mủ kết mạc mắt sau đẻ1 – 7 ngày do vi khuẩn lây từ đường sinh dục của người mẹ bị bệnh. Ngoài ra, có thể gặp nhiễm cầu khuẩn lậu lan toả, thường gặp ở những người bị bệnh nhưng không được điều trị, sẽ có biểu hiện viêm khớp, viêm gan, viêm màng não,… Bệnh lậu không được miễn dịch do kháng thể không có vai trò bảo vệ. Có thể chẩn đoán huyết thanh trong trường hợp bệnh lậu ngoài đường sinh dục như viêm khớp. 1.6.3. Chẩn đoán vi khuẩn học 1.6.3.1. Chẩn đoán trực tiếp – Bệnh phẩm + Ở nam: Lấy mủ niệu đạo vào sáng sớm trước khi đi tiểu. + Ở nữ: Lấy mủ niệu đạo, mủ cổ tử cung hoặc các lỗ của tuyến âm đạo. – Nhuộm soi: Bệnh phẩm được nhuộm Gram hoặc xanh methylen. – Nuôi cấy: Bệnh phẩm được cấy vào các môi trường thích hợp. Sau 48 giờ, nhận xét hình thái khuẩn lạc, nhuộm soi lại. Xác định là lậu cầu bằng các phản ứng sinh hoá học. 1.6.3.2. Chẩn đoán gián tiếp

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 167 of 263

Trong một số bệnh, nhất là viêm khớp do lậu, kết quả nuôi cấy thường âm tính, có thể làm các phản ứng huyết thanh để chẩn đoán. 1.6.4. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: Vaccin phòng bệnh không có hiệu quả, chủ yếu là giải quyết nạn mại dâm, tuyên truyền giáo dục các biện pháp phòng bệnh trong quan hệ tình dục. Phát hiện sớm và điều trị triệt để cho bệnh nhân. Đặc biệt, phát hiện và điều trị cho phụ nữ có thai bị bệnh lậu, tránh lây sang trẻ sơ sinh. – Điều trị: Hiện nay đã xuất hiện nhiều chủng cầu khuẩn lậu kháng kháng sinh, do đó cần làm kháng sinh đồ để lựa chọn kháng sinh thích hợp. Cần điều trị triệt để không để bệnh chuyển sang mãn tính, rất khó chẩn đoán và điều trị.

2. HỌ VI KHUẨN ĐƯỜNG RUỘT (Enterobacteriaceae) Họ vi khuẩn đường ruột bao gồm các trực khuẩn Gram(-) có chung những tính chất sau: – Di động hay không di động, nếu di dộng thì có lông xung quanh thân. – Hiếu khí hoặc kỵ khí tuỳ tiện. – Lên men đường glucose có kèm theo sinh hơi hoặc không. – Khử nitrat thành nitrit. – Không có men oxydase. – Mọc dễ dàng trên các môi trường nuôi cấy thông thường. – Không sinh nha bào. Với những tính chất trên, một số vi khuẩn mặc dù sống và gây bệnh ở đường tiêu hoá cũng không được xếp vào họ vi khuẩn đường ruột như phẩy khuẩn tả. Các vi khuẩn đường ruột gây bệnh quan trọng là: – Trực khuẩn Salmonella. – Trực khuẩn Shigella. – Trực khuẩn E. coli.

2.1. Trực khuẩn Salmonella Trực khuẩn thương hàn được Grafky phân lập năm 1884. 2.1.1. Đặc điểm sinh vật học 2.1.1.1. Hình thể và tính chất bắt màu Trực khuẩn Salmonella có kích thước trung bình dài 3µm, đường kính 0,5µm, Gram(-), có nhiều lông xung quanh thân, rất di động, không có vỏ, không sinh nha bào.

Hình 8.7. Trực khuẩn Salmonella (ảnh kính hiển vi điện tử).

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 168 of 263

2.1.1.2. Tính chất nuôi cấy Vi khuẩn hiếu khí, kỵ khí tuỳ tiện, phát triển dễ dàng trên các môi trường nuôi cấy thông thường, nhiệt độ thích hợp là 37OC, pH là 7,6. – Trên môi trường lỏng: sau 5 – 6 giờ nuôi cấy vi khuẩn đã làm đục nhẹ, sau 18 giờ môi trường đục đều. – Trên môi trường thạch thường khuẩn lạc tròn, lồi, bóng, thường không màu hoặc màu trắng xám. Trên môi trường phân lập có chất ức chế chọn lọc như SS, Istrati, khuẩn lạc có cùng màu với môi trường. 2.1.1.3. Tính chất sinh hoá học – Lên men đường glucose kèm theo sinh hơi (trừ S.typhi). – Không lên men đường lactose. – Sinh H2S. – Catalase (+). – Indol (-); urease (-) 2.1.1.4. Cấu trúc kháng nguyên – Kháng nguyên O: là kháng nguyên thân của vi khuẩn. Dựa vào kháng nguyên O chia Salmonella thành các nhóm A, B, C, D, E. – Kháng nguyên H: là kháng nguyên lông của Salmonella. – Kháng nguyên K: là kháng nguyên bề mặt của vi khuẩn, chỉ có ở S. typhi và S. paratyphi C được gọi là kháng nguyên Vi (Virulence). 2.1.1.5. Độc tố Nội độc tố có vai trò quyết định trong tính chất gây bệnh. 2.1.1.6. Sức đề kháng Trực khuẩn Salmonella bị chết ở nhiệt độ 100OC/5 phút. Nhạy với các thuốc sát khuẩn thông thường. Trong nước, trực khuẩn sống được 2 – 3 tuần, trong nước đá và trong phân sống được 2 – 3 tháng. 2.1.1.7. Phân loại Dựa theo cấu trúc kháng nguyên: – S. typhi (trực khuẩn thương hàn): Chỉ gây bệnh cho người, là căn nguyên quan trọng gây bệnh thương hàn. – S. paratyphi A (trực khuẩn phó thương hàn A): Gây bệnh cho người. Ở Việt Nam, là căn nguyên thứ 2 gây bệnh thương hàn sau S.typhi. – S. paratyphi B (trực khuẩn phó thương hàn B): Chủ yếu gây bệnh cho người nhưng cũng có thể gây bệnh cho động vật. – S. paratyphi C (trực khuẩn phó thương hàn C): gây bệnh thương hàn, gây viêm dạ dày – ruột và nhiễm khuẩn huyết. Thường gặp ở các nước Đông Nam Á. Ngoài 4 loại Salmonella trên, còn có một số Salmonella khác được đặt tên theo vật chủ hoặc theo tên địa phương phân lập được như: – S. typhimurium (vật chủ là chuột) và S. enteritidis: Có khả gây bệnh cho cả người và động vật, là căn nguyên chủ yếu gây viêm dạ dày ruột cấp. Đến nay, đã phát hiện được trên 1.500 typ huyết thanh Samonella. 2.1.2. Khả năng gây bệnh 2.1.2.1. Gây bệnh thương hàn Các Salmonella gây bệnh bao gồm S. typhi và S. paratyphi A, B, C. – Cơ chế gây bệnh: Vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể theo đường tiêu hoá do thức ăn, nước uống bị

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 169 of 263

nhiễm bẩn. Số lượng vi khuẩn đủ để gây bệnh khoảng 105 đến 107. Sau khi vào ống tiêu hoá, vi khuẩn bám vào niêm mạc ruột non, xâm nhập qua niêm mạc ruột đến các hạch mạc treo, sinh sản nhân lên ở đây rồi qua hệ thống bạch huyết và ống ngực vào máu, lúc này các triệu chứng bệnh bắt đầu xuất hiện. Từ máu, vi khuẩn qua lách và các cơ quan khác. Khi qua gan, vi khuẩn theo đường dẫn mật đổ xuống ruột rồi được đào thải ra ngoài theo phân, đây là đường thải vi khuẩn chính. Hoặc từ máu, vi khuẩn đến thận và được đào thải ra ngoài nước tiểu. Tới mảng payer ở ruột, vi khuẩn tiếp tục nhân lên. Trực khuẩn thương hàn gây bệnh bằng nội độc tố. Nội độc tố kích thích thần kinh giao cảm ở ruột gây hoại tử, chảy máu và có thể gây thủng ruột. Nội độc tố theo máu lên kích thích trung tâm thần kinh ở não, bệnh nhân thường sốt cao, thân nhiệt tăng nhưng nhịp tim không tăng (mạch nhiệt phân ly), tình trạng ly bì, có thể hôn mê, truỵ tim mạch, tử vong. Khoảng 5% bệnh nhân sau khi khỏi bệnh trở thành người lành mang trùng, đây là nguồn truyền bệnh rất nguy hiểm vì vẫn tiếp tục thải vi khuẩn qua phân do nguồn vi khuẩn vẫn tồn tại ở túi mật. 2.1.2.2. Gây nhiễm khuẩn nhiễm độc thức ăn Nhiễm khuẩn nhiễm độc thức ăn hay viêm dạ dày – ruột cấp, thường gặp do S. typhymurium, S. enteritidis. Sau khi ăn phải thức ăn bị nhiễm khuẩn 10 – 48 giờ, bệnh nhân có biểu hiện sốt, nôn, tiêu chảy, có thể dẫn đến mất nước điện giải nếu không kịp thời điều trị. Trong trường hợp này, vi khuẩn chỉ gây bệnh tại đường tiêu hoá, không xâm nhập vào bạch huyết và máu. 2.1.2.3. Miễn dịch Sau khi mắc bệnh thương hàn, trong huyết thanh bệnh nhân có các kháng thể chống kháng nguyên O, H và Vi. Kháng thể IgA trong dịch tiết đường ruột có vai trò quan trọng trong cơ chế bảo vệ. Tuy nhiên, vai trò bảo vệ của kháng thể không đầy đủ. 2.1.3. Chẩn đoán vi khuẩn học 2.1.3.1. Chẩn đoán trực tiếp – Cấy máu: Cấy máu vào lúc bệnh nhân đang sốt và chưa điều trị kháng sinh. Tỷ lệ dương tính khi cấy máu ở tuần đầu tới 90%, tuần thứ 2 từ 70 – 80%, tuần thứ 3 từ 40 – 60%. Cấy máu có vi khuẩn cho phép chẩn đoán chắc chắn bệnh nhân mắc bệnh thương hàn. – Cấy phân: Vì trong phân có nhiều tạp khuẩn nên nuôi cấy vào môi trường phân lập thích hợp. Sau 24 giờ, chọn khuẩn lạc không lên men đường lactose cấy chuyển sang các môi trường xác định tính chất sinh hoá học. 2.1.3.2. Chẩn đoán gián tiếp Tìm kháng thể trong huyết thanh bằng phản ứng ngưng kết Widal. Kết quả ở lần xét nghiệm thứ nhất thường không cho phép xác định chắc chắn. Phản ứng cần được làm 2 lần, ở tuần thứ nhất và thứ hai để xác định động lực kháng thể. Nếu động lực kháng thể cao mới cho phép chẩn đoán. 2.1.4. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: + Phòng đặc hiệu bằng vaccin. + Phòng không đặc hiệu là các biện pháp như vệ sinh thực phẩm, vệ sinh môi trường, phát hiện sớm bệnh nhân và cách ly kịp thời. – Điều trị: Tỷ lệ vi khuẩn kháng kháng sinh ngày càng tăng nên điều trị tốt nhất là theo kháng sinh đồ.

2.2. Trực khuẩn Shigella

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 170 of 263

Trực khuẩn Shigella được Chantemesse mô tả từ năm 1888 và Shiga phân lập lần đầu tiên năm 1898. 2.2.1. Đặc điểm sinh vật học 2.2.1.1. Hình thể và tính chất bắt màu Shigella là những trực khuẩn dài 1 – 3µm, bắt màu Gram(-), không có lông, không có vỏ, không sinh nha bào.

Hình 8.8. Trực khuẩn Shigella

2.2.1.2. Tính chất nuôi cấy – Vi khuẩn hiếu khí, kỵ khí tuỳ tiện, phát triển dễ dàng trên các môi trường nuôi cấy thông thường. Nhiệt độ thích hợp là 37OC, pH là 7,8. – Trong môi trường lỏng, vi khuẩn mọc sớm và làm đục đều môi trường. – Trên môi trường đặc, khuẩn lạc tròn, lồi, bờ đều. – Trên môi trường phân lập có đường lactose như Istrati, SS: khuẩn lạc có màu cùng với màu môi trường. 2.2.1.3. Tính chất sinh hoá học – Lên men đường glucose không sinh hơi (trừ S. flexneri 6, S. Boydii 14 sinh hơi yếu). – Không lên men đường lactose (trừ S. sonnei lên men chậm sau 2 ngày đến 2 tuần). – Lên men đường malnitol (trừ S. dysenteriae). – Shigella không sinh H2S và indol. 2.2.1.4. Cấu trúc kháng nguyên Tất cả các Shigella đều có kháng nguyên thân O, đây là kháng nguyên quan trọng nhất, một số chủng có kháng nguyên bề mặt K và tất cả đều không có kháng nguyên H. 2.2.1.5. Độc tố Các Shigella đều có nội độc tố và một số chủng có thêm ngoại độc tố. – Nội độc tố: Có độc tính mạnh. – Ngoại độc tố: Chỉ có ở chủng S. schmitzii và S. shiga. Ngoại độc tố có độc tính cao, tác dụng đặc hiệu vào hệ thần kinh trung ương. 2.2.1.6. Sức đề kháng Shigella tồn tại được trong nước và thức ăn 7 – 10 ngày, trong đất 6 – 7 tuần. Tuy nhiên, vi khuẩn bị chết nhanh ở nước sôi 100OC, bị tiêu diệt bởi các thuốc sát khuẩn thông thường và ánh sáng mặt trời.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 171 of 263

2.2.2. Phân loại Dựa vào kháng nguyên thân O và tính chất sinh hoá học, các trực khuẩn Shigella được chia làm 4 nhóm. – Nhóm A (S. dysenteriae) có 10 typ huyết thanh. Đáng chú ý là typ 1 (S. shiga) và typ 2 (S. schmitzii) ngoài nội độc tố còn sinh ngoại độc tố. – Nhóm B (S. flexneri) có 13 typ huyết thanh. – Nhóm C (S. boydii) có 15 typ huyết thanh. – Nhóm D (S. sonnei) chỉ có 1 typ huyết thanh. 2.2.3. Khả năng gây bệnh Trực khuẩn Shigella gây nên bệnh lỵ ở người. Trực khuẩn xâm nhập vào cơ thể bằng đường ăn uống, đến cư trú và sinh sản rất nhanh ở niêm mạc đại tràng. Vi khuẩn gây bệnh nhờ khả năng xâm nhập và nội độc tố. Nội độc tố gây sung huyết, xuất tiết tạo thành những ổ loét và mảng hoại tử niêm mạc đại tràng; tác động lên thần kinh giao cảm gây co thắt và tăng nhu động ruột. Bệnh biểu hiện bằng hội chứng lỵ: đau quặn, mót rặn, phân có nhày máu. Ngoại độc tố của trực khuẩn Shigella có tính độc với thần kinh trung ương, có thể gây viêm màng não và hôn mê. Bệnh lỵ trực khuẩn thường ở thể cấp tính. Một số ít trường hợp trở thành mãn tính, những bệnh nhân này thỉnh thoảng lại có tiêu chảy và thải vi khuẩn ra ngoài theo phân. Bệnh do S. shiga thường gây nên những vụ dịch lớn và kéo dài, nặng hơn các chủng khác. Ở Việt Nam hiện nay, đa số các trường hợp lỵ trực khuẩn là do nhóm B và C. Sau khi mắc bệnh lỵ trực khuẩn, cơ thể có kháng thể đặc hiệu, tuy nhiên, hiệu lực bảo vệ của các kháng thể này rất kém. Vai trò bảo vệ chủ yếu là nhờ IgA tiết tại ruột. 2.2.4. Chẩn đoán vi khuẩn học 2.2.4.1. Chẩn đoán trực tiếp – Bệnh phẩm: Lấy bệnh phẩm là phân. – Nhuộm soi trực tiếp: Làm tiêu bản nhuộm soi để xác định mật độ bạch cầu đa nhân và vi khuẩn chí. – Cấy phân: Cấy phân là phương pháp được dùng chủ yếu để chẩn đoán bệnh lỵ trực khuẩn. Cấy phân càng sớm càng tốt vì trực khuẩn lỵ chết nhanh sau khi ra khỏi cơ thể. Môi trường phân lập thường dùng là SS, Endo, Istrati. Sau 24 giờ, chọn khuẩn lạc nghi ngờ xác định tính chất sinh hoá học. – Phản ứng ngưng kết xác định nhóm và typ huyết thanh. Sau khi nuôi cấy xác định là Shigella thì tiến hành xác định nhóm bằng kháng huyết thanh đa giá nhóm. Nếu một trong các kháng huyết thanh đa giá nhóm ngưng kết thì tiến hành phản ứng ngưng kết với các kháng huyết thanh đơn giá theo từng nhóm. 2.2.4.2. Chẩn đoán huyết thanh Phản ứng huyết thanh rất ít được làm để chẩn đoán bệnh lỵ trực khuẩn, vì đây là bệnh cấp tính cần chẩn đoán nhanh. 2.2.5. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: + Hiện nay chưa có vaccin phòng bệnh. + Thực hiện các biện pháp phòng bệnh không đặc hiệu: Vệ sinh an toàn thực phẩm, vệ sinh môi trường, phát hiện sớm, cách ly bệnh nhân. – Điều trị: Shigella là một trong số các vi khuẩn có tỷ lệ kháng kháng sinh rất cao. Vì vậy, cần phải làm kháng sinh đồ để chọn kháng sinh thích hợp.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 172 of 263

2.3. Trực khuẩn Escherichia coli 2.3.1. Đặc điểm sinh vật học 2.3.1.1. Hình thể và tính chất bắt màu Trực khuẩn E. coli kích thước dài, ngắn khác nhau, trung bình dài 2 – 3µm, đường kính 0,5µm, Gram(-). Một số ít chủng có vỏ, hầu hết có lông và di động, không sinh nha bào.

Hình 8.9. Trực khuẩn Escherichia coli (ảnh dưới kính hiển vi điện tử)

2.3.1.2. Tính chất nuôi cấy E. coli hiếu khí, kỵ khí tuỳ tiện, phát triển dễ dàng trên các môi trường nuôi cấy thông thường. Nhiệt độ thích hợp là 37OC. Trong điều kiện thích hợp, E. coli phát triển nhanh, thời gian thế hệ chỉ khoảng 20 đến 30 phút. – Trong môi trường lỏng, sau 4 – 5 giờ nuôi cấy, vi khuẩn đã làm đục nhẹ, sau 24 giờ môi trường đục đều, sau 2 ngày môi trường có váng mỏng. Để lâu vi khuẩn lắng xuống đáy ống nghiệm. – Trên môi trường thạch thường, sau 18 – 24 giờ khuẩn lạc dạng S, tròn, bờ đều, lồi bóng, không màu hoặc màu xám nhẹ. – Trên môi trường phân lập, vi khuẩn thường làm thay đổi màu môi trường vì lên men đường lactose, khuẩn lạc có màu vàng trên môi trường Istrati, màu đỏ trên môi trường SS. 2.3.1.3. Tính chất sinh hoá học – E. coli lên men nhiều loại đường và sinh hơi như glucose, malnitol, lactose (trừ loại EIEC lactose (-)). – E. coli có khả năng sinh indol. – Không sinh H2S. – Không có urease. 2.3.1.4. Cấu trúc kháng nguyên – Kháng nguyên O là kháng nguyên thân gồm 160 yếu tố. – Kháng nguyên K là kháng nguyên bề mặt. Có khoảng 100 yếu tố, được chia làm 3 loại A, B và L. – Kháng nguyên H là kháng nguyên lông, gồm hơn 50 yếu tố. 2.3.1.5. Sức đề kháng Nhạy cảm với các thuốc sát khuẩn thông thường. Ở nhiệt độ 55OC, vi khuẩn chết sau 1 giờ, 60OC chết sau 30 phút. 2.3.2. Phân loại Dựa vào cấu trúc kháng nguyên, E. coli được chia thành nhiều typ huyết thanh. Có nhiều typ huyết thanh khác nhau, mỗi typ huyết thanh được ký hiệu bằng kháng nguyên O và K, ví dụ: 0111B4

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 173 of 263

(yếu tố kháng nguyên O số 111, yếu tố kháng nguyên K số 4 loại B). Dựa vào tính chất gây bệnh, E. coli được chia thành các loại: – Nhóm E. coli gây bệnh đường ruột EPEC (Entero pathogenic E. coli). – Nhóm E. coli sinh độc tố ruột ETEC (Entero toxigenic E. coli). – Nhóm E. coli xâm nhập (Enteroinvasive E. coli). – Nhóm E. coli bám dính đường ruột EAEC (Enteroadherent E. coli). – Nhóm E. coli gây chảy máu đường ruột EHEC (Entero haemorrgagic E. coli). 2.3.3. Khả năng gây bệnh E. coli là vi khuẩn bình thường ở ruột người, đặc biệt ở đại tràng, chiếm tỷ lệ cao nhất trong số các vi khuẩn hiếu khí (80%). E. coli là vi khuẩn gây bệnh quan trọng, đứng hàng đầu trong các vi khuẩn gây tiêu chảy, viêm đường tiết niệu, viêm đường mật. Đứng hàng thứ hai sau tụ cầu khuẩn trong nhiễm khuẩn huyết. E. coli còn gây nhiều bệnh khác như viêm phổi, viêm màng não, nhiễm khuẩn vết thương, viêm phúc mạc đặc biệt sau thủng ruột. E. coli gây tiêu chảy cấp ở trẻ em nhất là trẻ em dưới 2 tuổi, bệnh có tính chất dịch và gây tử vong cao ở trẻ em. Một số tính chất gây bệnh của các nhóm như sau: – Nhóm ETEC: Gây bệnh do ngoại độc tố LT (Labiletoxin). LT là loại độc tố ruột giống độc tố của phẩy khuẩn tả. Loại độc tố này bám vào thụ thể ở ruột làm giảm hấp thu Na+, tăng tiết nước và ion Cl- dẫn đến tiêu chảy cấp mất nước và điện giải. – Nhóm EIEC: Gây bệnh do có khả năng xâm nhập vào niêm mạc đại tràng, gây bệnh giống trực khuẩn lỵ. – Nhóm EAEC: Gây bệnh do bám vào niêm mạc làm tổn thương chức năng ruột. – Nhóm EHEC: Làm tổn thương xuất huyết ở ruột, nhóm này có độc tố có cấu trúc kháng nguyên và cơ chế tác động giống ngoại độc tố của S. shiga. – Nhóm EPEC: Cơ chế gây bệnh chưa rõ. 2.3.4. Chẩn đoán vi khuẩn học 2.3.4.1. Chẩn đoán trực tiếp – Bệnh phẩm: Bệnh phẩm khác nhau tuỳ theo thể bệnh, có thể là máu, phân, nước tiểu, mủ, dịch tiết. – Nhuộm soi trực tiếp. – Nuôi cấy phân lập: + Bệnh phẩm là máu: Cấy vào môi trường canh thang, theo dõi hằng ngày. Nếu môi trường đục thì nhuộm soi, nếu là trực khuẩn Gram(-) thì xác định các tính chất sinh hoá học. + Bệnh phẩm là phân, dịch, mủ: Cấy vào môi trường chọn lọc như Endo, Macconkey, DCl, Istrati, sau 18 – 24 giờ, chọn khuẩn lạc nghi ngờ xác định các tính chất sinh hoá học của trực khuẩn E. coli. + Nếu bệnh phẩm là nước tiểu thì lấy nước tiểu giữa dòng, tiến hành cấy, đếm trên môi trường thạch thường. – Phản ứng ngưng kết: Làm phản ứng ngưng kết trên lam kính với kháng huyết thanh đa giá và đơn giá để xác định typ huyết thanh. 2.3.4.2. Chẩn đoán gián tiếp: Không sử dụng để chẩn đoán. 2.3.5. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: Hiện nay chưa có vaccin phòng bệnh đặc hiệu. Cần chú ý vệ sinh ăn uống, nhất là khi có dịch viêm dạ dày ruột ở trẻ em. Thực hiện nghiêm túc nguyên tắc vô khuẩn khi tiến hành thăm dò hoặc đặt thông đường tiết niệu.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 174 of 263

– Điều trị: E. coli là vi khuẩn có tỷ lệ kháng thuốc cao, nhất là các chủng phân lập được từ nước tiểu. Vì vậy, cần làm kháng sinh đồ để chọn kháng sinh thích hợp trong điều trị. Trong trường hợp tiêu chảy, ngoài việc sử dụng kháng sinh, phải chú ý bồi phụ nước điện giải cho bệnh nhân.

3. PHẨY KHUẨN TẢ (Vibrio cholerae) Vibrio cholerae được R. Koch phát hiện năm 1883.

3.1. Đặc điểm sinh vật học 3.1.1. Hình thể và tính chất bắt màu Phẩy khuẩn tả có hình hơi cong như dấu phẩy, bắt màu Gram(-). Vi khuẩn có lông ở một đầu, di động rất nhanh và mạnh, không có vỏ, không sinh nha bào

Hình 8.10. Vibrio cholerae (ảnh dưới kính hiển vi điện tử)

3.1.2. Tính chất nuôi cấy Phẩy khuẩn tả hiếu khí, môi trường thích hợp có pH kiềm 8,5 – 9,5 và nồng độ muối cao 3%, nhiệt độ 37OC. – Trong môi trường pepton kiềm vi khuẩn mọc nhanh, sau 6 – 8 giờ đã tạo thành váng. – Trên môi trường thạch kiềm sau 18 giờ khuẩn lạc tròn, lồi, nhẵn và trong suốt. Trên môi trường TCBS (Thiosulfat, Citrate Bile Salts, Saccarose). Sau 18 giờ khuẩn lạc tròn, bóng, màu vàng (lên men đường saccarose). 3.1.3. Tính chất sinh hoá học – Lên men không sinh hơi đường glucose, saccarose, manose. – Không lên men đường lactose, arabinose. – Oxydase (+), indol (+). – H2S (-), urease (-). 3.1.4. Cấu tạo kháng nguyên và phân loại Phẩy khuẩn tả có 2 loại kháng nguyên: – Kháng nguyên H là kháng nguyên chung cho tất cả các loại vi khuẩn tả, dễ bị phá huỷ ở O 100 C/2 giờ. – Kháng nguyên O là một lipopolysaccharid, có tính đặc hiệu cao, bị phá huỷ ở 100OC/1 giờ. Căn cứ vào sự khác nhau của kháng nguyên O, Vibrio cholerae được chia thành hơn 100 nhóm, các chủng gây dịch tả trước năm 1992 đều thuộc nhóm O1. Năm 1992 xuất hiện một nhóm mới là O139

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 175 of 263

gây dịch tả ở nhiều nước trên thế giới. Dựa vào cấu trúc kháng nguyên chia Vibrio cholerae O1 ra 3 typ huyết thanh:

Dựa vào tính chất sinh học, vi khuẩn tả được chia thành 2 typ sinh học (sinh typ): V. cholerae sinh typ cổ điển (gọi tắt là V. cholerae) được chúng tôi phân lập năm 1883 trong một vụ dịch lớn ở Ai Cập và V. cholerae sinh typ Eltor (gọi tắt là V. Eltor). Eltor là tên trạm cách ly bệnh nhân tả, nơi mà Gotschlich phân lập được vi khuẩn từ tử thi bệnh nhân năm 1905. Sự khác nhau về tính chất giữa 2 typ sinh học này là:

3.1.5. Sức đề kháng Phẩy khuẩn tả có sức đề kháng yếu, dễ bị tiêu diệt bởi các chất sát khuẩn thông thường, nhưng có thể sống được một vài giờ trong phân và một vài ngày trong nước.

3.2. Khả năng và cơ chế gây bệnh – Gây bệnh tả ở người: + Xâm nhập vào cơ thể bằng đường ăn uống. + Thời gian ủ bệnh ngắn, có thể một vài ngày. + Cơ chế: Vi khuẩn gây bệnh khi vượt qua dạ dày ở người có độ acid giảm. (Vi khuẩn dễ chết khi qua dạ dày ở người (bình thường có pH xấp xỉ 3). Đối với những người dạ dày tiết dịch bình thường thì thức ăn, nước uống phải có khả năng trung hoà bớt acid của dịch vị, vi khuẩn mới có thể gây bệnh được). Sau khi xuống ruột non, vi khuẩn bám vào niêm mạc nhưng không xâm nhập nên không gây tổn thương cấu trúc niêm mạc ruột. Vi khuẩn phát triển nhanh nhờ pH thích hợp (pH ≈ 8), tiết ra độc tố ruột LT (thermolabile toxin), LT gắn vào thụ thể phù hợp trên màng tế bào niêm mạc ruột non làm hoạt hoá men adenyl cyclase dẫn đến tăng quá nhiều AMP vòng, làm cho tế bào niêm mạc ruột giảm hấp thu Na+, tăng tiết nước và Cl- gây tiêu chảy cấp. Bệnh nhân chết vì mất nước và điện giải. – Miễn dịch của bệnh: + Cơ chế đề kháng không đặc hiệu: Độ acid của dịch vị, hệ vi khuẩn chí cạnh tranh vị trí bám với phẩy khuẩn tả. + Cơ chế đề kháng đặc hiệu: Bệnh có khả năng tạo miễn dịch khá bền vững, thời gian bảo vệ của kháng thể khoảng 3 năm, với vai trò quan trọng của IgA tiết đường ruột. – Dịch tễ: Dịch tả là một trong những bệnh nguy hiểm do lây lan nhanh, tỷ lệ tử vong cao. Hiện nay, bệnh tả vẫn tản phát ở nhiều tỉnh nước ta, đặc biệt là vùng đồng bằng sông Cửu Long. Nguồn lây là phân người bệnh và người lành mang bệnh, nước là yếu tố làm lan truyền bệnh.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 176 of 263

3.3. Chẩn đoán vi khuẩn học 3.3.1. Chẩn đoán trực tiếp – Bệnh phẩm là phân hoặc chất nôn của bệnh nhân, cần lấy sớm trước khi bệnh nhân uống kháng sinh. – Soi tươi và nhuộm soi: Trên tiêu bản soi tươi thấy vi khuẩn hình hơi cong và di động, phương pháp này để quan sát tính di động của vi khuẩn tả như sao đổi ngôi, nếu quan sát ở kính hiển vi nền đen. Nhuộm soi để quan sát hình thể, tính chất bắt màu của phẩy khuẩn tả và bạch cầu trong phân. – Nuôi cấy phân lập: + Bệnh phẩm được nuôi cấy vào môi trường pepton kiềm, sau 6 giờ lấy váng trên mặt môi trường nhuộm soi và cấy chuyển sang các môi trường phân lập. + Đồng thời cấy bệnh phẩm vào môi trường như thạch kiềm, hoặc TCBS, sau 18 – 24 giờ, nhuộm soi và xác định tính chất sinh hoá học. – Phản ứng ngưng kết: Làm phản ứng ngưng kết trên lam kính với kháng huyết thanh đa giá. Nếu ngưng kết thì tiếp tục làm phản ứng ngưng kết với kháng huyết thanh đơn giá để xác định nhóm và typ. – Kỹ thuật kháng thể huỳnh quang trực tiếp: Làm tiêu bản từ bệnh phẩm hoặc từ váng môi trường pepton kiềm, nhuộm tiêu bản bằng kháng thể gắn huỳnh quang rồi soi kính hiển vi huỳnh quang. Phương pháp này cho kết quả nhanh và tính đặc hiệu cao. 3.3.2. Chẩn đoán gián tiếp Trên thực tế thường không làm vì bệnh tả có thời kỳ ủ bệnh nhanh, kháng thể có thể chưa xuất hiện, kết quả chậm. Nhưng có thể dùng để điều tra dịch tễ học.

3.4. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: + Phòng bệnh đặc hiệu: Hiện nay đã có các loại vaccin dùng bằng đường uống kích thích đáp ứng miễn dịch tại ruột. Vaccin phòng tả hiện nay ở Việt Nam đang dùng gồm cả O1 và O139 là vaccin bất hoạt dạng huyền dịch, đưa vào cơ thể bằng đường uống. + Phòng không đặc hiệu: Những biện pháp phòng bệnh quan trọng là vệ sinh ăn uống, phát hiện sớm và cách ly triệt để bệnh nhân, xử lý phân và chất nôn bệnh nhân. Diệt ruồi nhặng trung gian truyền bệnh. – Điều trị: + Bù nước và điện giải: Có vai trò quan trọng nhất để cứu sống bệnh nhân, cho bệnh nhân uống oresol (ORS) và các chất lỏng tương đương với số nước mất. Truyền tĩnh mạch khi cần thiết. + Kháng sinh: Thường dùng tetraxyclin, cloramphenicol, bactrim.

4. TRỰC KHUẨN KHÁNG CỒN ACID

4.1. Trực khuẩn lao (Mycobacterium tuberculosis) Trực khuẩn lao được Robert Koch phân lập được năm 1884 nên còn gọi là trực khuẩn Koch (Bacille Koch- BK). 4.1.1. Đặc điểm sinh vật học 4.1.1.1.Hình thể và tính chất bắt màu Trực khuẩn lao có hình thẳng hoặc hơi cong, mảnh, đứng riêng rẽ hoặc thành từng đám. Vi khuẩn không có lông, không di động, không có vỏ, không sinh nha bào. Nhuộm Ziehl Neelsen vi

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 177 of 263

khuẩn bắt màu đỏ.

Hình 8.11. Trực khuẩn lao (ảnh dưới kính hiển vi quang học)

4.1.1.2. Tính chất nuôi cấy Trực khuẩn lao rất hiếu khí. Nhiệt độ thích hợp là 37OC. Môi trường nuôi cấy đòi hỏi phải giàu chất dinh dưỡng. Vi khuẩn phát triển rất chậm, thường sau 1 – 2 tháng trên môi trường mới có khuẩn lạc. – Trên môi trường đặc Loewenstein, vi khuẩn mọc sau khoảng 1 tháng, khuẩn lạc dạng R, khô, xù xì, màu trắng vàng giống như chiếc súp lơ. – Trên môi trường lỏng Sauton, trực khuẩn lao mọc thành váng nhăn nheo, khô và dính vào thành bình, đáy có lắng cặn. 4.1.1.3. Sức đề kháng Trực khuẩn lao có sức đề kháng cao với các yếu tố lý hoá. Vi khuẩn bị tiêu diệt ở nhiệt độ 70 – O 80 C trong 10 phút. Trong đờm ẩm, vi khuẩn có thể sống được một tháng, trong sữa có thể sống được nhiều tuần. Các thuốc sát khuẩn như cresyl, javel, formaldehyd có thể tiêu diệt được vi khuẩn. Vi khuẩn ngày càng kháng các thuốc chống lao như rifampicin, streptomycin, ethabutol, INH,… 4.1.1.4. Độc tố Trực khuẩn lao không có nội và ngoại độc tố, hiện nay chưa xác định được yếu tố độc lực của trực khuẩn, nhưng có thể là tập hợp của nhiều yếu tố trong đó yếu tố sợi và lớp sáp ở vách tế bào có ý nghĩa quan trọng. 4.1.2. Phân loại Gây bệnh lao cho người gồm M. tuberculosis (trực khuẩn lao người); M. bovis (trực khuẩn lao bò); M. avium (trực khuẩn lao chim). Chúng được phân biệt với nhau bởi các tính chất:

4.1.3. Khả năng gây bệnh 4.1.3.1. Gây bệnh cho người Bệnh lao là một bệnh xã hội, lây lan dễ ở các nước kém phát triển. Bệnh lao được thấy ở trên 50% ở các bệnh nhân AIDS. Trực khuẩn lao xâm nhập vào cơ thể chủ yếu theo đường hô hấp qua các

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 178 of 263

giọt nước bọt gây lao phổi (chiếm 90% các thể lao), các mô của phế nang bị vi khuẩn xâm nhập tạo ra các ổ chứa vi khuẩn, sau đó đến hạch lympho trong vùng rồi đến các mô khác. Trực khuẩn lao có thể xâm nhập vào cơ thể qua đường tiêu hoá (thường qua sữa bò tươi) gây lao dạ dày, ruột. Từ các cơ quan bị nhiễm lao đầu tiên, trực khuẩn lao theo đường máu hay đường bạch huyết đi khắp cơ thể gây bệnh lao thứ phát như lao màng não, lao màng bụng, lao xương, khớp, hạch, thận,… 4.1.3.2. Gây bệnh thực nghiệm Chuột lang là súc vật thường được dùng nhất để gây bệnh, thực nghiệm. Ngoài ra thỏ, khỉ cũng cảm nhiễm đối với trực khuẩn lao. 4.1.4. Miễn dịch Sau khi khỏi bệnh lao, người bệnh có cả miễn dịch dịch thể và miễn dịch tế bào nhưng kháng thể không có vai trò bảo vệ. Phản ứng Mantoux là một test nội bì để đánh giá miễn dịch lao, bản chất là phản ứng quá mẫn muộn có nguyên lý là khi đưa một lượng kháng nguyên tuberculin tinh chế (từ trực khuẩn lao) vào trong da bệnh nhân. Ở những bệnh nhân mắc lao hoặc những người đã nhiễm lao thì sau 72 giờ tại nơi tiêm sẽ xuất hiện một phản ứng dị ứng đặc hiệu trong da với biểu hiện nổi quầng đỏ quanh chỗ tiêm, nền cứng, đường kính to nhỏ khác nhau tuỳ mức độ. Nếu đường kính từ 1cm trở lên là phản ứng dương tính, tức là cơ thể có miễn dịch đối với trực khuẩn lao. Đường kính nhỏ hơn 1cm là phản ứng âm tính, cơ thể chưa có hoặc chưa đầy đủ miễn dịch với vi khuẩn lao. Có thể những người đang bị bệnh lao nhưng cơ thể suy giảm miễn dịch hoặc đang bị lao nặng cơ thể đã suy kiệt thì phản ứng cũng âm tính. 4.1.5. Chẩn đoán vi khuẩn học 4.1.5.1. Chẩn đoán trực tiếp – Bệnh phẩm: Có thể là đờm, phân, nước não tuỷ, nước tiểu, tuỳ theo từng thể bệnh lao. Bệnh phẩm là đờm được xử lý với hoá chất để làm lỏng đờm và diệt tạp khuẩn. Sau đó ly tâm lấy cặn nhuộm soi hoặc nuôi cấy. – Nhuộm soi trực tiếp: Làm tiêu bản từ bệnh phẩm, nhuộm Ziehl Neelsen phát hiện vi khuẩn kháng cồn acid – AFB (Acid Fast Bacillus). Kết hợp với các dấu hiệu lâm sàng và X quang thì rất có giá trị chẩn đoán. Nhuộm soi trực tiếp là phương pháp được sử dụng chủ yếu trong chẩn đoán bệnh lao phổi. – Nuôi cấy phân lập: Bệnh phẩm sau khi đã được xử lý được nuôi cấy trên môi trường lỏng Sauton hoặc môi trường đặc Loewenstein, hoặc cả 2 môi trường, nuôi cấy cho kết quả chính xác nhưng chậm, nên chẩn đoán thường dựa vào các kỹ thuật khác. Hiện nay, một số môi trường nuôi cấy nhanh đang được nghiên cứu để sử dụng vào chẩn đoán bệnh lao. 4.1.5.2. Gây bệnh thực nghiệm Tiêm truyền chuột lang, hiện nay ít dùng. 4.1.5.3. Phản ứng khuếch đại gen PCR Phản ứng cho kết quả nhanh, chính xác, áp dụng tốt cho các chẩn đoán lao ngoài phổi nhưng chỉ thực hiện được ở cơ sở có điều kiện. Đây là kỹ thuật có độ nhạy và đặc hiệu cao nhưng đắt. 4.1.6. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: + Phòng đặc hiệu: Vaccin BCG (Bacillus Calmette – Guerin) được hai nhà bác học Calmette và Guerin điều chế vaccin bằng cách nuôi cấy trực khuẩn lao bò nhiều lần trên môi trường có mật bò, làm cho trực khuẩn này mất khả năng gây bệnh nhưng còn sống và gây được miễn dịch tốt. Vaccin này được dùng cho trẻ sơ sinh trong chương trình tiêm chủng mở rộng, trẻ lớn và người lớn chỉ dùng khi phản ứng Mantoux âm tính. + Các biện pháp khác: Nâng cao đời sống vật chất và tinh thần, cải thiện điều kiện sống và làm việc. Phát hiện sớm bệnh nhân lao và điều trị triệt để.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 179 of 263

– Điều trị: Các thuốc điều trị bệnh lao như INH, rifampicin, pyrazinamide, ethambutol được dùng phối hợp và điều trị trong thời gian dài 6 – 9 tháng.

4.2. Trực khuẩn phong (hủi) (Mycobacterium leprae) Trực khuẩn phong được Hansen, người Nauy phát hiện năm 1874, nên còn được gọi là trực khuẩn Hansen (Bacillus Hansen – BH). 4.2.1. Đặc điểm sinh vật học 4.2.1.1. Hình thể và tính chất bắt màu Trực khuẩn phong có hình dạng giống trực khuẩn lao nhưng mập hơn. Trên tiêu bản thường thấy vi khuẩn đứng với nhau thành từng đám như bó củi. Trực khuẩn phong không có vỏ, không có lông, không di động, không sinh nha bào.

Hình 8.12. Trực khuẩn phong

4.2.1.2. Tính chất nuôi cấy Hiện nay chưa nuôi cấy được trực khuẩn phong trên môi trường nhân tạo. Khi tiêm truyền vào chuột Hamster, trực khuẩn phong sinh sản nhanh tại chỗ tiêm, như vậy có thể giữ chủng vi khuẩn để nghiên cứu. 4.2.1.4. Độc tố và enzym Chưa hiểu biết đầy đủ về độc tố và enzym, tuy nhiên đã phát hiện được một số chất gây dị ứng của trực khuẩn phong. 4.2.2. Khả năng gây bệnh Trực khuẩn phong gây bệnh tự nhiên cho người. Vi khuẩn xâm nhập vào cơ thể chủ yếu qua đường da, có thể đường qua niêm mạc. Bệnh phong có lây nhưng khó lây hơn bệnh lao, không di truyền. Thời gian ủ bệnh trung bình 3 – 5 năm. Có trường hợp ủ bệnh rất dài tới vài chục năm. Các thể bệnh: Bệnh phong có 3 thể lâm sàng: – Phong ác tính (phong u): Có những thương tổn lớn ở da, niêm mạc và các cơ quan. Tổn thương thần kinh nặng, dẫn đến teo cơ, co rút các ngón tay, chân, rụng các đốt xương gây tàn phế. Tổn thương tạo thành u cục lớn, nhất là vùng sụn mũi khiến bệnh nhân có bộ mặt dị dạng. Thể này trong nước mũi có nhiều trực khuẩn, khả năng lây mạnh nhất. – Phong củ: Thể này còn gọi là phong lành tính, tổn thương thường thấy ở da và niêm mạc, tổn thương thần kinh nhẹ, bệnh tiến triển chậm. – Phong bất định: Còn gọi là phong trung gian. Biểu hiện lâm sàng trung gian giữa hai thể trên. Có thể trở thành phong ác tính hoặc phong củ. 4.2.3. Miễn dịch Miễn dịch trong bệnh phong là miễn dịch qua trung gian tế bào. Dùng phản ứng Mitsuda để đánh

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 180 of 263

giá và tiên lượng bệnh phong. 4.2.4. Chẩn đoán vi khuẩn học – Bệnh phẩm: Lấy dịch tiết ở hốc mũi, da vùng tổn thương,… – Nhuộm soi trực tiếp: Tiêu bản nhuộm Ziehl Neelsen có thể thấy trực khuẩn hủi đứng thành từng đám, như bó củi, bắt màu đỏ nhạt. 4.2.5. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: + Cách ly bệnh hủi ác tính kịp thời. Các thể khác có thể điều trị tại nhà hoặc tại các trại điều trị tập trung. + Tiêm vaccin BCG cũng có tác dụng phòng bệnh hủi. + Cải thiện đời sống cộng đồng, vệ sinh cá nhân tốt. – Điều trị: Trước đây người ta quan niệm bệnh phong không chữa được. Hiện nay có nhiều thuốc điều trị khỏi hoàn toàn bệnh phong. Thuốc thường được dùng điều trị là DDS (Diamino Diphenyl Sulfon).

5. XOẮN KHUẨN GÂY BỆNH Xoắn khuẩn gây bệnh được giới thiệu nằm trong bộ Spirochaetales, gồm họ Spirochaetaceae và Leptospiraceae. Chúng có đặc điểm chung sau: – Hình thể mảnh, xoắn lò xo, mềm mại. – Nhuộm Fontana Tribondeau có màu vàng nâu trên nền vàng. – Sức đề kháng yếu, nhạy với hoá chất sát trùng, kháng sinh. – Phân loại: Bộ Spirochaetales có 3 giống đại diện: + Giống Treponema đại diện là T. pallidum gây bệnh giang mai. + Giống Borrelia, đại diện là B. recurrentis gây sốt hồi quy. + Giống Leptospira gây bệnh Leptospirosis.

5.1. Xoắn khuẩn giang mai (Treponema pallidum) Năm 1905, Schaudin và Hoffmann tìm thấy vi khuẩn trong dịch tiết vết loét của bệnh nhân giang mai. 5.1.1. Đặc điểm sinh vật học 5.1.1.1. Hình thể và tính chất bắt màu Xoắn khuẩn giang mai rất mảnh, hình xoắn như lò xo, thường có 8 – 14 vòng xoắn đều đặn. Soi tươi trên kính hiển vi nền đen thấy xoắn khuẩn chuyển động quay tròn. Nhuộm bằng phương pháp Fontana Tribondeau xoắn khuẩn có màu vàng nâu trên nền vàng.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 181 of 263

Hình 8.13. Treponema pallidum (trên tiêu bản nhuộm)

5.1.1.2. Tính chất nuôi cấy Hiện nay chưa có môi trường nhân tạo nuôi cấy xoắn khuẩn giang mai. Năm 1948, Nelson và Mayer đã điều chế môi trường cơ bản có thể giữ xoắn khuẩn sống được vài ngày để làm các phản ứng huyết thanh đặc hiệu. Phương pháp giữ chủng của Nichols từ năm 1911 đến nay vẫn là tiêm truyền liên tục vào tinh hoàn thỏ. 5.1.1.3. Sức đề kháng Vi khuẩn bị tiêu diệt bởi các chất sát khuẩn thông thường. Dễ chết ở nhiệt độ phòng, đặc biệt ở điều kiện khô. Ở 50OC, vi khuẩn chết sau 1 giờ. 5.1.2. Khả năng gây bệnh 5.1.2.1. Gây bệnh cho người – Giang mai mắc phải: Giang mai là một bệnh xã hội hiện nay rất ít gặp. Xoắn khuẩn xâm nhập vào cơ thể chủ yếu qua đường tình dục. Có thể lây nhiễm qua da sây sát, niêm mạc mắt, miệng nhưng rất hiếm. Bệnh diễn biến qua 3 thời kỳ: + Giang mai thời kỳ I: Từ 10 – 30 ngày sau nhiễm khuẩn, xuất hiện các vết loét (chancre) ở bộ phận sinh dục. Vết loét nông, nền cứng, không ngứa, không đau, trong có nhiều xoắn khuẩn. Thời kỳ này dễ lây lan. Nếu không được điều trị thì sau vài tuần vết loét cũng lành không để lại sẹo. Vi khuẩn sẽ tiếp tục vào máu. + Giang mai thời kỳ II: Bắt đầu từ 4 – 8 tuần sau khi có vết loét. Tổn thương ngoài da là các dát màu hoa đào (gọi là đào ban). Trong các dát có ít vi khuẩn nhưng vẫn có khả năng lây lan. + Giang mai thời kỳ III: Sau thời gian từ vài năm tới vài chục năm, tổn thương ăn sâu vào tổ chức tạo nên các “gôm” (gumma) giang mai ở da, xương, gan, đặc biệt là tổn thương tim mạch và hệ thần kinh. Rất ít khi thấy vi khuẩn trong các “gôm” giang mai. – Giang mai bẩm sinh: Phụ nữ bị bệnh giang mai khi có thai từ tháng thứ 4 trở, đi xoắn khuẩn có thể qua nhau thai vào thai nhi gây sẩy thai, thai chết lưu, quái thai hoặc giang mai bẩm sinh: trẻ đẻ ra có những mụn phỏng ở bàn tay, bàn chân trong có nhiều xoắn khuẩn. Có thể giang mai chậm phát sau 5 – 6 năm, thậm chí khi trưởng thành mới biểu hiện bệnh. 5.1.3. Chẩn đoán vi khuẩn học 5.1.3.1. Chẩn đoán trực tiếp Thường áp dụng cho giang mai thời kỳ I, lấy bệnh phẩm là chất tiết ở các vết loét bộ phận sinh

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 182 of 263

dục. – Soi tươi trên kính hiển vi nền đen. – Nhuộm Fontana Tribondeau. Nếu kết quả (+) rõ, kết hợp với tiền sử và triệu chứng lâm sàng thì có thể kết luận được bệnh. 5.1.3.2. Chẩn đoán gián tiếp Việc tìm kháng thể trong huyết thanh thường được tiến hành ở giang mai thời kỳ II hoặc III. – Các phản ứng dùng kháng nguyên không đặc hiệu: Sử dụng kháng nguyên là cardiolipin chiết xuất từ tim bê nhưng có cấu trúc gần giống chất lipoid của xoắn khuẩn giang mai, để phát hiện kháng thể reagin trong huyết thanh bệnh nhân. Với kháng nguyên cardiolipin có thể làm các phản ứng sau: + Phản ứng lên bông VDRL(Veneral Disease Research Laboratories). + Phản ứng kết hợp bổ thể BW (Bodet- Wassemann). Vì kháng nguyên không đặc hiệu nên có thể có trường hợp (+) giả đối với một số bệnh như sốt rét, thận hư nhiễm mỡ hoặc phụ nữ có thai trên 7 tháng. Do vậy, phải làm phản ứng 2 lần nhằm kiểm tra kết quả. – Phản ứng dùng kháng nguyên đặc hiệu có độ nhạy cao, chính xác: + Phản ứng TPI (Treponema pallidum Immobilisation): Phản ứng bất động xoắn khuẩn giang mai. + Phản ứng FTA (Fluorescence Treponema Antibody): Phản ứng miễn dịch huỳnh quang gián tiếp. + Phản ứng TPHA (Treponema Pallidum Haemagglutination): Phản ứng ngưng kết hồng cầu thụ động. 5.1.4. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh không đặc hiệu: + Giải quyết các tệ nạn xã hội. + Giáo dục nếp sống lành mạnh, tình yêu chung thuỷ. + Giáo dục tình dục an toàn. + Phát hiện sớm và điều trị kịp thời bệnh nhân giang mai. – Điều trị: penicillin có tác dụng điều trị rất tốt tiêu diệt được xoắn khuẩn.

5.2. Xoắn khuẩn Leptospira Bệnh do xoắn khuẩn Leptospira do Weil (người Đức) phát hiện năm 1886 nhưng đến năm 1915 mới tìm thấy xoắn khuẩn. 5.2.1. Đặc điểm sinh vật học 5.2.1.1. Hình thể và tính chất bắt màu Vi khuẩn hình sợi dài, rất mảnh, 2 đầu cong như móc câu. Soi tươi trên kính hiển vi nền đen thấy xoắn khuẩn di động mạnh. Nhuộm thấm bạc Fontana Tribondeau, vi khuẩn bắt màu vàng nâu trên nền vàng.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 183 of 263

Hình 8.14. Leptospira trên tiêu bản nhuộm

5.2.1.2. Tính chất nuôi cấy Leptospira là xoắn khuẩn duy nhất nuôi cấy được trong điều kiện hiếu khí. Thường nuôi cấy xoắn khuẩn trong môi trường lỏng có thêm huyết thanh tươi của thỏ. Leptospira phát triển chậm, sau 5 – 10 ngày làm vẩn nhẹ môi trường như khói thuốc lá. 5.2.1.3. Sức đề kháng Leptospira có sức đề kháng yếu, bị tiêu diệt ở 50OC/10 phút, chết nhanh ở các môi trường acid, ánh sáng và các thuốc sát khuẩn thông thường dễ tiêu diệt được xoắn khuẩn. Tuy nhiên, xoắn khuẩn chịu được lạnh, trong nước sống được khoảng 3 tuần. Sống dai dẳng trong bùn lầy, nước đọng, thích hợp nhất là nước cống rãnh, đồng ruộng, khe suối. 5.2.2. Khả năng gây bệnh 5.2.2.1. Gây bệnh cho người Ổ chứa mầm bệnh thường xuyên là các loài gậm nhấm và chúng đào thải vi khuẩn qua nước tiểu. Đường lây truyền chủ yếu qua da sây sát, vết thương hoặc niêm mạc do tiếp xúc trực tiếp hoặc gián tiếp với nguồn lây. Ví dụ, tiếp xúc trực tiếp với gia súc bị bệnh như bác sĩ thú y, người chăn nuôi, công nhân lò mổ; hay nhiễm khuẩn gián tiếp qua nước, đất bị nhiễm khuẩn. Bệnh Leptospirosis diễn biến qua 2 thời kỳ: – Thời kỳ 1: Thời gian ủ bệnh 1 – 2 tuần. Sau đó, sốt cao đột ngột kéo dài 3 – 8 ngày. Triệu chứng chính là đau cơ, sung huyết và xuất huyết da, niêm mạc. Thời kỳ này trong máu có nhiều vi khuẩn.

– Thời kỳ 2: Xoắn khuẩn khu trú và gây tổn thương các cơ quan nội tạng. Biểu hiện lâm sàng là hội chứng nhiễm trùng nhiễm độc, hội chứng gan mật như vàng da, vàng mắt, nước tiểu vàng. Ngoài ra, còn các biểu hiện tổn thương thận, màng não và xuất huyết da, niêm mạc hoặc nội tạng. Bệnh mang tính chất nghề nghiệp, thường gặp hơn ở những người làm nghề chăn nuôi, giết mổ

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 184 of 263

gia súc, nông dân, công nhân địa chất, lâm nghiệp. Sau khi khỏi bệnh, cơ thể được miễn dịch vững bền. 5.2.2.2. Gây bệnh thực nghiệm Súc vật cảm nhiễm với xoắn khuẩn Leptospira là chuột lang. 5.2.3. Chẩn đoán vi khuẩn học 5.2.3.1. Chẩn đoán trực tiếp – Bệnh phẩm: Thời kỳ 1: Bệnh phẩm là máu lúc bệnh nhân đang sốt. Thời kỳ 2: Bệnh phẩm là nước tiểu, dịch não tuỷ, dịch màng bụng. – Soi tươi: Qua kính hiển vi nền đen thấy xoắn khuẩn di động. – Nhuộm Fontana Tribondeau. – Nuôi cấy bệnh phẩm vào môi trường cơ bản là Terskikh, EMTH thêm 10% huyết thanh thỏ. – Tiêm truyền cho chuột lang. 5.2.3.2. Chẩn đoán gián tiếp – Phản ứng ngưng kết tan Martin- Pettit. – Miễn dịch huỳnh quang hoặc phản ứng ELISA. 5.2.4. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: + Phòng đặc hiệu: Dùng vaccin chết cho các đối tượng tiếp xúc với mầm bệnh, có nguy cơ mắc bệnh. + Phòng không đặc hiệu: Cắt đứt dây chuyền dịch tễ bằng cách diệt chuột, phát hiện và điều trị kịp thời cho gia súc bị bệnh. Trang bị phòng hộ lao động cho người tiếp xúc với nguồn lây. – Điều trị: Dùng kháng sinh diệt xoắn khuẩn như penicillin, kết hợp với điều trị triệu chứng.

6. TRỰC KHUẨN UỐN VÁN (Clostridium tetani) Vi khuẩn kỵ khí là những vi khuẩn không sống được khi có mặt của oxy tự do, chúng sử dụng được các hợp chất dinh dưỡng nhờ hệ thống enzym. Có nhiều vi khuẩn kỵ khí khác nhau: cầu khuẩn, trực khuẩn, phẩy khuẩn và xoắn khuẩn. Có loài có nha bào (các Clostridium), có loài không có nha bào. Các vi khuẩn kỵ khí có nha bào có vai trò rất lớn trong các bệnh lý của người. Tổ chức Y tế thế giới xếp uốn ván là bệnh từ động vật truyền cho người vì tác nhân gây bệnh thường gặp ở phân các loài gia súc lớn. Năm 1889, Kitasato phân lập được vi khuẩn, xác định được độc tố và gây bệnh thực nghiệm thành công.

6.1. Đặc điểm sinh học 6.1.1. Hình thể và tính chất bắt màu Trực khuẩn thẳng và mảnh, không có vỏ, có lông và di động, bắt màu Gram(+). Khi gặp điều kiện không thuận lợi trực khuẩn có khả năng hình thành nha bào làm vi khuẩn giống hình vợt.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 185 of 263

Hình 8.15. Trực khuẩn uốn ván

6.1.2. Nuôi cấy Trực khuẩn kỵ khí tuyệt đối, phát triển trên môi trường đơn giản, nhiệt độ 37OC, pH= 7. Có thể nuôi cấy trực khuẩn trong các môi trường sau: canh thang glucose, canh thang thịt băm hoặc gan cục, môi trường thạch sâu. 6.1.3. Đặc điểm hoá sinh Trực khuẩn uốn ván làm lỏng gelatin chậm, không phân giải protein, sinh indol, lên men yếu các loại đường: galactose, lactose, saccarose, arabinose, có khả năng gây tan máu. 6.1.4. Khả năng đề kháng Trực khuẩn uốn ván bị tiêu diệt ở 56OC sau 30 phút, nhưng ở thể nha bào thì phải 120OC sau 30 phút mới chết, phenol 5% trong 5 giờ, nha bào có thể tồn tại nhiều năm trong đất. 6.1.5. Độc tố Độc tố của trực khuẩn uốn ván là một ngoại độc tố, bản chất là một protein có độc tính cao. Độc tố này gồm hai phần: – Tetanolysin: Tác dụng làm tan hồng cầu của thỏ, người và ngựa. Độc tố này có vai trò rất phụ trong gây bệnh. – Tetanospasmin là độc tố thần kinh gây nên những triệu chứng đặc trưng của bệnh uốn ván. Đây là loại độc tố có tính kháng nguyên mạnh, vì vậy có thể dùng để sản xuất vaccin.

6.2. Miễn dịch Sự hình thành miễn dịch hoạt động và bền vững do tiêm vaccin giải độc tố uốn ván (anatoxin). Người mẹ mang thai từ tháng thứ 6 được tiêm vaccin uốn ván, khi đáp ứng miễn dịch được hình thành, kháng thể sẽ được truyền cho thai nhi qua nhau thai giúp phòng bệnh uốn ván rốn.

6.3. Khả năng gây bệnh 6.3.1. Gây bệnh cho động vật Trực khuẩn uốn ván thường gây bệnh cho các loài động vật có vú như: trâu, bò, ngựa, chó, mèo và một số động vật nhỏ như thỏ, chuột,… 6.3.2. Gây bệnh cho người: Bệnh uốn ván Vi khuẩn hoặc nha bào xâm nhập vào cơ thể qua những vết thương ngoài da sâu và kín. Tại đó, vi khuẩn nhân lên và tiết độc tố. – Bệnh uốn ván ở người là hiện tượng nhiễm độc tố. – Thời gian nung bệnh từ 5 – 10 ngày, đôi khi lâu hơn. Triệu chứng khởi đầu là đau và căng cơ

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 186 of 263

nơi bị thương nhưng thường bị bỏ qua. Triệu chứng rõ rệt sớm nhất là cứng hàm do co cứng cơ nhai, sau đó là co cứng cơ mặt làm bệnh nhân khó há mồm và nét mặt thay đổi. Tiếp đến là co cứng các cơ gáy, lưng, ngực, bụng và các cơ chi làm cho lưng và cổ người uốn cong lên, vì vậy gọi là bệnh uốn ván. Giai đoạn cuối của bệnh, sự co thắt lan rộng ra các cơ hô hấp làm bệnh nhân nuốt và thở khó khăn, các chức năng tuần hoàn, hô hấp bị rối loạn. Những cơn co giật liên tiếp xuất hiện làm bệnh nhân vô cùng đau đớn và thường tử vong do suy hô hấp. Độc tố thần kinh thường làm thân nhiệt tăng cao, có khi đến 41 OC, mạch nhanh từ 150 đến 180 lần/phút, huyết áp giảm,…. – Dịch tễ: Đa số các động vật như trâu, bò, ngựa, cừu, lợn, ngay cả chó, mèo, chuột có thể mang vi khuẩn uốn ván ký sinh trong ruột. Nếu điều kiện vệ sinh thấp kém thì vi khuẩn có khả năng lây lan ra môi trường ngoài, rồi từ đó xâm nhập vào cơ thể người qua các vết thương ngoài da.

6.4. Chẩn đoán – Để chẩn đoán bệnh uốn ván chủ yếu dựa vào dấu hiệu lâm sàng. – Chẩn đoán vi sinh ít làm, nếu có thể chỉ áp dụng ở những cơ sở có đầy đủ điều kiện nuôi cấy vi khuẩn kỵ khí.

6.5. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: + Vệ sinh môi trường, xử lý phân gia súc. + Trường hợp vết thương có khả năng nhiễm uốn ván, cần xử lý ngoại khoa như: rửa sạch, cắt lọc, rạch rộng,… và tiêm kháng huyết thanh uốn ván SAT (serum anti tetani). + Tiêm vaccin uốn ván cho trẻ em và phụ nữ mang thai. – Điều trị: + Rửa sạch vết thương. + Trung hoà độc tố bằng huyết thanh kháng uốn ván SAT. + Chống co giật bằng các thuốc an thần, dãn cơ, tránh các kích thích thần kinh như ánh sáng, tiếng động mạnh,… + Kháng sinh diệt khuẩn. + Chế độ chăm sóc đặc biệt.

7. TRỰC KHUẨN THAN (Bacillus anthracis) Bacillus anthracis thuộc họ Bacillaceae chi Bacillus, chi này gồm nhiều loài trong đó chỉ có Bacillus anthracis gây bệnh cho người. Bacillus anthracis được Davaine và Rayer phát hiện năm 1850.

7.1. Đặc điểm sinh vật học 7.1.1. Hình thể và tính chất bắt màu Trực khuẩn than có hình gậy, 2 đầu vuông, đứng riêng rẽ hoặc xếp với nhau thành chuỗi, nhuộm bắt màu Gram (+), nha bào hình trứng hoặc hình trụ, thường ở giữa và không làm biến dạng thân vi khuẩn.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 187 of 263

Hình 8.16. Trực khuẩn than

7.1.2. Tính chất nuôi cấy Trực khuẩn than hiếu khí, phát triển dễ dàng trên các môi trường nuôi cấy thông thường, ở nhiệt độ 35OC và pH 7 – 7,4. 7.1.3. Tính chất sinh hoá học – Lên men không sinh hơi đường glucose, maltose, levulose, saccarose. – Không lên men đường lactose, galactose, arabinose. – Có khả năng ly giải protein, làm lỏng gelatin. 7.1.4. Độc tố Độc tố của trực khuẩn than gồm cả nội độc tố và ngoại độc tố. 7.1.5. Cấu trúc kháng nguyên – Kháng nguyên vỏ là polypeptid. – Kháng nguyên thân là polyozid. – Kháng nguyên phức hợp hoà tan có khả năng miễn dịch khi bào chế thành vaccin. 7.1.6. Sức đề kháng Trực khuẩn than dễ bị chết ở 58OC/1 giờ, nhạy cảm với các chất sát khuẩn thông thường. Nha bào bị chết ở 100OC sau 10 phút hoặc các chất giàu oxy (H2O2, thuốc tím). Nha bào tồn tại 20 – 30 năm ở trong đất.

7.2. Khả năng gây bệnh

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 188 of 263

7.2.1. Gây bệnh cho động vật Trực khuẩn than gây bệnh cấp tính ở động vật ăn cỏ, có thể gây bệnh cho một số động vật khác. Thường gặp thể nhiễm khuẩn huyết gây tử vong. Sau khi súc vật chết, dù được chôn sâu nhưng nha bào có thể lên mặt đất do nhiều nguyên nhân nên nha bào có trong cây cỏ và súc vật ăn cỏ sẽ dễ mắc bệnh. 7.2.2. Gây bệnh cho người Người bị mắc bệnh than do tiếp xúc với da hay thịt, lông động vật bị bệnh. Bệnh thường gặp 3 thể: – Thể da: Vi khuẩn xâm nhập qua da do tiếp xúc gây tổn thương tại chỗ. Da xuất hiện nốt phỏng, sau đó, ở giữa có màu đen rồi hoại tử. Bệnh hay gặp ở công nhân lò mổ và thuộc da. Thể này chiếm tới 90%. – Thể phổi: Người mắc bệnh do hít phải nha bào vào đường hô hấp gây viêm phổi nặng, viêm thận, nhiễm độc, có thể nhiễm khuẩn huyết và tử vong. Thể này chiếm khoảng 5%. – Thể ruột: do bệnh nhân nhiễm vi khuẩn bằng đường tiêu hoá, gây xuất huyết và hoại tử hạch lympho ruột và hạch mạc treo, có thể tổn thương hạch lympho hầu, họng. Thể này rất nặng nhưng ít khi gặp. Ở các thể bệnh trên, đa số bệnh nhân nhiễm nha bào, sau khi vào cơ thể, nha bào trở thành thể hoạt động gây phù keo tổ chức và sung huyết các mô. Trực khuẩn than tới các hạch lympho, lách rồi đến máu, từ máu đến các tổ chức cơ quan sau khi đã nhân lên rất nhanh ở máu. Do tạo thành nha bào có khả năng đề kháng cao nên vi khuẩn than được dùng làm vũ khí sinh học. Vấn đề này đã xảy ra ở nước Mỹ năm 2001. 7.2.3. Gây bệnh thực nghiệm Súc vật cảm nhiễm là chuột nhắt, chuột lang. Chuột chết sau khi đưa một liều nhỏ vi khuẩn vào cơ thể.

7.3. Chẩn đoán vi sinh học 7.3.1. Chẩn đoán trực tiếp – Bệnh phẩm: Tuỳ thuộc vào thể bệnh mà bệnh phẩm có thể là các nốt mủ ở da, đờm, máu. – Nhuộm soi: Có giá trị định hướng, nhuộm Gram tìm vi khuẩn. – Nuôi cấy: + Bệnh phẩm là mủ, đờm, chất tiết nuôi cấy vào môi trường thông thường hoặc thạch máu, để 35 O – 37 C, sau 24 – 48 giờ, quan sát khuẩn lạc và xác định các tính chất sinh hoá học. + Bệnh phẩm là máu: Cấy máu ở tất cả bệnh nhân mắc bệnh than, phải theo dõi ít nhất 1 tuần, nếu có vi khuẩn thì xác định tính chất sinh hoá học. 7.3.2. Gây bệnh thực nghiệm Tiêm trực tiếp bệnh phẩm vào dưới da hoặc phúc mạc của chuột lang, chuột chết sau 24 – 72 giờ do nhiễm khuẩn huyết. 7.3.3. Chẩn đoán gián tiếp Tìm kháng thể trong huyết thanh bệnh nhân.

7.4. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: + Phát hiện sớm động vật mắc bệnh, cách ly và điều trị kịp thời, nếu động vật chết, cần chôn sâu và xử lý cùng hoá chất như vôi bột, chôn xa các nguồn nước, bãi cỏ.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 189 of 263

+ Trang bị bảo hộ lao động cho công nhân thuộc da, người giết mổ động vật. + Đảm bảo vệ sinh môi trường ở cơ sở sát sinh, thuộc da. – Dùng vaccin cho các đối tượng có nguy cơ. – Điều trị: Penicillin là thuốc có tác dụng tốt với trực khuẩn than.

8. VI KHUẨN HAEMOPHILUS INFLUENZAE

8.1. Đặc điểm sinh vật học 8.1.1. Hình thể và tính chất bắt màu H. influenzae là vi khuẩn đa hình thái, nhuộm bắt màu Gram(-). Không có lông, không di động, có thể có vỏ, không sinh nha bào.

Hình 8.18. Haemophilus influenzae (ảnh dưới kính hiển vi quang học)

8.1.2. Tính chất nuôi cấy Vi khuẩn hiếu khí, chỉ phát triển trên môi trường có 2 yếu tố X và V. Yếu tố X bao gồm các chất màu chứa sắt như Hemin, Hematin. Yếu tố V là NAD (nicotinamide dinucleotide) nằm trong tế bào máu. Nhiệt độ thích hợp 37OC, khí trường 5%CO2. 8.1.3. Tính chất sinh hoá học – Lên men đường glucose. – Catalase (+). 8.1.4. Cấu trúc kháng nguyên H. influenzae có kháng nguyên vỏ có bản chất là polysaccharid. Dựa vào kháng nguyên vỏ chia 6 typ huyết thanh: a, b, c, d, e, f. Typ b thường gặp gây bệnh. Vỏ có vai trò quan trọng giúp vi khuẩn chống lại hiện tượng thực bào. Vỏ của typ b được dùng để sản xuất vaccin. 8.1.5. Sức đề kháng H. influenzae có sức đề kháng rất yếu. 8.2. Khả năng gây bệnh H. influenzae và phế cầu là hai vi khuẩn hàng đầu gây nhiễm khuẩn đường hô hấp ở trẻ em dưới 5 tuổi. H. influenzae ký sinh bắt buộc ở đường hô hấp của người, gặp nhiều ở trẻ em, khoảng 75% trẻ có mang vi khuẩn này ở mũi họng nhưng không gây bệnh. Bệnh do H.influenzae thường gây bệnh thứ phát sau bệnh cúm, sởi, gặp nhiều nhất ở trẻ 2 tháng – 5 tuổi. Vi khuẩn có thể gây nhiễm khuẩn đường hô hấp trên, viêm họng, viêm mũi, viêm xoang, viêm tai giữa, đặc biệt, gây viêm phổi và viêm màng phổi. Vi khuẩn có thể xâm nhập vào máu rồi đến màng não

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 190 of 263

gây viêm màng não. Viêm màng não ở trẻ nhỏ do H. influenzae thường rất nặng, cần được chẩn đoán sớm và điều trị kịp thời.

8.3. Chẩn đoán vi khuẩn học 8.3.1. Chẩn đoán trực tiếp – Bệnh phẩm: Dịch mũi họng, dịch não tuỷ, máu,… – Nhuộm soi quan sát hình thể. – Nuôi cấy bệnh phẩm vào môi trường thích hợp. Sau 18 – 24 giờ nhuộm soi khuẩn lạc và xác định các tính chất sinh hoá học. – Tìm kháng nguyên vỏ typ b trong bệnh phẩm bằng kỹ thuật miễn dịch. 8.3.2. Kỹ thuật PCR phát hiện đoạn ADN đặc hiệu

8.4. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: + Phòng đặc hiệu vaccin được tinh chế từ vỏ polysaccharid của H. influenzae typ b. + Phòng không đặc hiệu: Bệnh nhân viêm màng não do H. influenzae phải được cách ly, dùng kháng sinh dự phòng cho những người có tiếp xúc. – Điều trị: Hiện nay đã có nhiều chủng H. influenzae kháng lại các thuốc trên nên tốt nhất điều trị theo kháng sinh đồ. Loại kháng sinh còn tác dụng tốt với H. influenzae là cephalosposin như cefotaxin, ceftriaxon.

9. TRỰC KHUẨN BẠCH HẦU (Corynebacterium diphteriae) Năm 1884, Loffler đã phân lập được trực khuẩn bạch hầu và xác định vai trò gây bệnh, do đó, trực khuẩn bạch hầu còn mang tên là vi khuẩn Klebs-Loffler.

9.1. Đặc điểm sinh vật học 9.1.1. Hình thể và tính chất bắt màu Trực khuẩn hình thẳng, có 1 hoặc 2 đầu phình to như hình trùy, không vỏ, không sinh nha bào. Nhuộm Gram bắt màu Gram(+), nhuộm Albert vi khuẩn bắt màu xanh.

Hình 8.19. Trực khuẩn bạch hầu (ảnh dưới kính hiển vi điện tử)

9.1.2. Tính chất nuôi cấy Trực khuẩn phát triển trên môi trường giàu chất dinh dưỡng, nhiệt độ thích hợp là 37OC. Môi trường nuôi cấy thường dùng là: môi trường huyết thanh đông (Loffler), môi trường trứng, môi trường Schroer (thạch máu có muối kali telurit).

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 191 of 263

9.1.3. Tính chất sinh hoá học – Enzym urease (-), đây là tính chất quan trọng để phân biệt với trực khuẩn giả bạch hầu. – Catalase (+), indol (-). – Lên men không sinh hơi đường glucose, maltose. – Không lên men đường lactose. Dựa vào tính chất sinh hoá học để phân biệt trực khuẩn bạch hầu và trực khuẩn giả bạch hầu có ở họng:

Giữa các trực khuẩn bạch hầu có sự khác nhau về đặc điểm sinh học, trên cơ sở này chia thành 3 typ sinh học là: Gravis, Mitis và Intermedius, với các đặc điểm sau:

Ba typ sinh học trên có sự khác nhau về khả năng gây bệnh: Gravis thường gây dịch bạch hầu lớn, còn Mitis gây dịch tản phát, nhưng tồn tại dai dẳng. Dịch bạch hầu ở nước ta thường do Mitis. 9.1.4. Cấu trúc kháng nguyên Có 2 loại: Kháng nguyên thân O và kháng nguyên bề mặt K. 9.1.5. Độc tố – Ngoại độc tố, bản chất là glycoprotein. – Ngoại độc tố bạch hầu được xử lý bằng formalin 0,5% ở 37OC thì không còn khả năng gây bệnh nhưng còn tính kháng nguyên và được dùng để điều chế vaccin phòng bệnh bạch hầu rất hiệu quả. 9.1.6. Sức đề kháng Tương đối cao, vi khuẩn có thể sống được 2 – 3 tuần trong đồ dùng dụng cụ, 5 tuần trong bụi. Bị chết ở 58OC sau 10 phút, 100OC sau 1 phút. Bị chết dưới ánh sáng mặt trời trong vài giờ.

9.2. Khả năng gây bệnh Trực khuẩn bạch hầu xâm nhập vào cơ thể bằng đường hô hấp và cư trú ở phần trên đường hô hấp, thường gặp nhất là vùng hầu họng. Trực khuẩn phát triển ở đó tiết ra ngoại độc tố gây hoại tử lớp biểu mô, kích thích tăng xuất tiết tạo ra màng giả. Màng giả trắng xám, dai, khó bóc tách, khi bóc hay chảy máu. Màng giả có thể lan xuống thanh quản, khí quản gây bít tắc đường hô hấp. Ngoại độc tố bạch hầu thấm vào máu gây nhiễm độc toàn thân. Các cơ quan bị tổn thương nặng do ngoại độc tố bạch hầu là tim (bệnh nhân thường chết do biến chứng tim), thần kinh ngoại biên (có thể gặp biến chứng liệt), tuyến thượng thận và gan. Bệnh bạch hầu thường gặp ở trẻ em, sau khi khỏi bệnh, cơ thể thu được miễn dịch. Đây là một bệnh dịch nguy hiểm ở trẻ em.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 192 of 263

9.3. Chẩn đoán vi khuẩn học – Bệnh phẩm: Màng giả bạch hầu, dịch ngoáy họng. – Nhuộm soi: Bệnh phẩm thường được nhuộm bằng phương pháp Gram và Albert hoặc xanh methylen. – Nuôi cấy phân lập: Bệnh phẩm được nuôi cấy vào môi trường phân lập thích hợp như môi trường trứng, môi trường huyết thanh đông, môi trường Schroer. Nhuộm soi khuẩn lạc, nếu là trực khuẩn Gram(+) thì kiểm tra các tính chất của trực khuẩn bạch hầu. – Xác định độc tố bạch hầu: Để khẳng định trực khuẩn bạch hầu có độc lực, cần xác định độc tố của chúng, có thể dùng 2 phản ứng sau: + Phản ứng trung hoà trên chuột lang. + Phản ứng Elek.

9.4. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: + Phòng đặc hiệu: Vaccin là giải độc tố bạch hầu. + Phòng không đặc hiệu: Phát hiện sớm và cách ly triệt để bệnh nhân, dập tắt kịp thời khi có dịch xảy ra. – Điều trị: + Dùng kháng độc tố bạch hầu SAD (serum anti diphterique). + Dùng kháng sinh diệt khuẩn: Tốt nhất là penicillin, erythromycin. + Chế độ điều dưỡng thích hợp đề phòng biến chứng tim mạch.

10. TRỰC KHUẨN HO GÀ (Bordetela pertussis) Trực khuẩn ho gà thuộc chi Bordetela họ Alcaligenaceae do J. Bordet và O. Gengou phân lập từ một bệnh nhi bị ho gà năm 1906.

10.1. Đặc điểm sinh vật học 10.1.1. Hình thể và tính chất bắt màu B. pertussis hình cầu trực khuẩn nhỏ, bắt màu Gram(-), vi khuẩn không có lông mà có các sợi ngưng kết hồng cầu (filamentous hemagglutinin – FHA). FHA giúp vi khuẩn bám vào tế bào có lông chuyển của biểu mô hô hấp.

Hình 8.20. Trực khuẩn ho gà

10.1.2. Tính chất nuôi cấy

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 193 of 263

B. pertussis hiếu khí tuyệt đối, nhiệt độ thích hợp là 37OC, rất khó nuôi cấy trên các môi trường thông thường. Mọc chậm trên môi trường Bordet-Gengou. 10.1.3. Tính chất sinh hoá học B. pertussis chuyển hoá đường theo lối hô hấp, không bao giờ lên men. 10.1.4. Sức đề kháng Đề kháng yếu với các yếu tố ngoại cảnh, chết nhanh khi ra khỏi cơ thể. 10.1.5. Độc lực – Độc tố ho gà (pertussis toxin-PT) là ngoại độc tố có bản chất là protein, gây ra các triệu chứng lâm sàng của bệnh. – Độc tố tế bào khí quản gây tổn thương các tế bào có lông chuyển biểu mô đường hô hấp. 10.1.6. Kháng nguyên FHA và PT là những kháng nguyên mạnh và quan trọng nhất, ngoài ra vi khuẩn còn có các yếu tố kháng nguyên chịu nhiệt.

10.2. Khả năng gây bệnh Gây bệnh ho gà là bệnh nhiễm trùng nhiễm độc hô hấp cấp tính nặng và rất dễ lây lan ở trẻ em. Người là vật chủ duy nhất của B. pertussis, vi khuẩn ký sinh trên niêm mạc hô hấp, bám vào các tế bào có lông chuyển bằng sợi ngưng kết hồng cầu và tiết các độc tố làm tổn thương niêm mạc dẫn đến những cơn ho dữ dội. Niêm mạc hô hấp bị tổn thương thường dẫn đến bội nhiễm vi khuẩn gây viêm phổi làm tình trạng bệnh càng trầm trọng. Trong trường hợp ho gà nặng, có thể gây hạ đường huyết và tổn thương não do thiếu oxy, gây biến chứng, ảnh hưởng đến trí tuệ của trẻ. Trẻ sơ sinh không mắc ho gà vì còn kháng thể của mẹ. Nhưng nếu không được tiêm chủng thì lứa tuổi 1 – 5 dễ mắc bệnh nhất do lúc này miễn dịch thụ động đã hết trong khi miễn dịch chủ động chưa được thiết lập. Sau mắc bệnh có miễn dịch bền vững lâu dài.

10.3. Chẩn đoán vi khuẩn học 10.3.1. Chẩn đoán trực tiếp – Bệnh phẩm là dịch mũi họng. – Nhuộm soi theo kỹ thuật miễn dịch huỳnh quang trực tiếp. – Nuôi cấy vào môi trường thích hợp xác định tính chất sinh học đặc trưng. – Kỹ thuật PCR tìm đoạn ADN đặc trưng. 10.3.2. Chẩn đoán gián tiếp Tìm kháng thể kháng PT và FHA đặc hiệu trong huyết thanh.

10.4. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: + Phát hiện sớm, cách ly bệnh nhân. + Tiêm vaccin cho trẻ em trong chương trình tiêm chủng mở rộng. – Điều trị: + Kháng sinh chọn là erythromycin. + Chế độ chăm sóc và dinh dưỡng thích hợp.

11. TRỰC KHUẨN MỦ XANH (Pseudomonas aeruginosa) Trực khuẩn mủ xanh thuộc họ Pseudomonaceae chi Pseudomonas do Schroeter mô tả năm 1872. Năm 1900, Migula chuyển sang chi Pseudomonas.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 194 of 263

11.1. Đặc điểm sinh vật học 11.1.1. Hình thể và tính chất bắt màu Trực khuẩn thẳng hoặc hơi cong, hai đầu tròn. Có một lông ở một đầu, di động, ít khi có vỏ, không sinh nha bào. Nhuộm bắt màu Gram(-).

Hình 8.21. Trực khuẩn mủ xanh (ảnh dưới kính hiển vi điện tử)

11.1.2. Tính chất nuôi cấy Trực khuẩn mủ xanh mọc dễ dàng trên các môi trường nuôi cấy thông thường, hiếu khí. Nhiệt độ thích hợp 37OC, pH thích hợp 7,2 – 7,5. Trên môi trường đặc có thể gặp 2 loại khuẩn lạc: 1 loại to, nhẵn, dẹt, trung tâm lồi lên, có xu hướng mọc lan; 1 loại xù xì, bờ không đều, đôi khi có loại khuẩn lạc nhày. Trong môi trường lỏng vi khuẩn mọc váng ở trên, môi trường đục. 11.1.3. Sắc tố Tính chất đặc trưng của trực khuẩn mủ xanh là sinh sắc tố và chất thơm. Có 2 loại sắc tố chính: – Pyocyanin: Có màu xanh lá cây. Đa số trực khuẩn mủ xanh sinh sắc tố này. Sắc tố này làm cho mủ vết thương do trực khuẩn có màu xanh. – Pyoverdin là loại sắc tố huỳnh quang. Sắc tố này không bền vững, dễ bị mất đi trong điều kiện nuôi cấy không tốt. Sắc tố của trực khuẩn mủ xanh dưới ảnh hưởng của các nhân tố hoá học có thể thay đổi thành sắc tố nâu, đen. Chất thơm do trực khuẩn mủ xanh sinh ra là kimetylamin. 11.1.4. Tính chất sinh hoá học – Không lên men đường lactose. – Oxydase (+), catalase (+). – Indol (-); H2S (-). 11.1.5. Cấu tạo kháng nguyên – Kháng nguyên lông H. – Kháng nguyên thân O. 11.1.6. Sức đề kháng Trực khuẩn mủ xanh bị tiêu diệt ở nhiệt độ 100OC và các thuốc sát khuẩn thông thường.

11.2. Khả năng gây bệnh

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 195 of 263

Trực khuẩn mủ xanh thường sống ở trong đất, nước hoặc trên da, niêm mạc người và động vật. Là loại vi khuẩn gây bệnh có điều kiện, khi cơ thể bị suy giảm miễn dịch, bị mắc bệnh ác tính hoặc mãn tính. Trực khuẩn mủ xanh có ở nhiều nơi, như trong nhiều dụng cụ máy móc trong bệnh viện như ống thông, máy hô hấp nhân tạo. Chúng xâm nhập vào cơ thể qua da (nhất là sau khi bị bỏng) hoặc qua vết thương, do phẫu thuật. Tại chỗ vi khuẩn gây viêm có mủ, điển hình là mủ có màu xanh. Nếu cơ thể giảm sức đề kháng hoặc do bệnh toàn thân, vi khuẩn xâm nhập và gây viêm các cơ quan như viêm bàng quang, viêm tai giữa, viêm màng não, viêm màng bụng,… Có thể vi khuẩn vào máu gây nhiễm khuẩn huyết, viêm nội tâm mạc. Ngoài ra, ngày nay trực khuẩn mủ xanh được coi là tác nhân gây nhiễm khuẩn bệnh viện mắc phải ở những bệnh nhân nằm viện lâu ngày. Nhiễm khuẩn do trực khuẩn mủ xanh ngày càng trở nên trầm trọng do sự kháng kháng sinh rất mạnh của vi khuẩn.

11.3. Chẩn đoán vi khuẩn học – Bệnh phẩm: Mủ, dịch màng phổi, dịch màng bụng, dịch não tuỷ, nước tiểu, máu tuỳ theo từng thể bệnh. – Nhuộm Gram. – Nuôi cấy trên môi trường thích hợp. Sau 18 – 24 giờ nhận xét khuẩn lạc, chọn khuẩn lạc màu xanh và làm xanh môi trường nhuộm soi, rồi xác định tính chất sinh hoá học.

11.4. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: Ngăn ngừa nhiễm trực khuẩn mủ xanh bằng các biện pháp vệ sinh, khử trùng nhất là ở các bệnh viện và cơ sở y tế. – Điều trị: Trực khuẩn mủ xanh đã kháng lại rất nhiều loại kháng sinh. Hiện nay, loại kháng sinh còn tác dụng là amikacin hay các cephalosporin thế hệ 3. Tốt nhất cần điều trị theo kháng sinh đồ.

12. HELICOBACTER PYLORI Năm 1979, Warren (Australia) đưa ra nhận xét, ở những tiêu bản giải phẫu bệnh lý của bệnh nhân viêm loét dạ dày, tá tràng có một loại vi khuẩn hình xoắn nằm ở lớp niêm mạc. Năm 1981, Marshall (Australia) bắt đầu phân lập vi khuẩn và chính thức công bố vi khuẩn này vào năm 1983. Năm 1989, Goodwin nghiên cứu về cấu trúc tế bào và đề nghị đặt tên là H. pylori.

12.1. Đặc điểm sinh vật học 12.1.1. Hình thể và tính chất bắt màu H. pylori có hình xoắn hoặc hơi cong. Di động mạnh do có chùm lông ở đầu, không có vỏ, không sinh nha bào, bắt màu Gram(-). 12.1.2. Tính chất nuôi cấy Nuôi cấy H.pylori rất khó. Môi trường nuôi cấy phải giàu dinh dưỡng và một số yếu tố đặc biệt, nhiệt độ thích hợp 37OC và khí trường 7% CO2. Trên môi trường nuôi cấy sau 48 – 72 giờ, khuẩn lạc trong hoặc xám nhạt, đôi khi tan máu đường kính khoảng 1mm.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 196 of 263

Hình 8.22. Helicobacter pylori

12.2. Phân loại Hiện nay đã tìm thấy 15 loài trong giống Helicobacter, trong đó có 4 loài ký sinh ở người nhưng chỉ có H. pylori gây bệnh.

12.3. Khả năng gây bệnh Ước tính 5 – 10% dân số thế giới bị bệnh đau dạ dày, tỷ lệ này ở Việt Nam là 7%. Điểm quan trọng nhất y học khám phá ra là có đến 70% số dân có nguy cơ mắc bệnh và nguyên nhân đã được xác định là do H. pylori. H. pylori gây viêm loét dạ dày, tá tràng do tiết ra các enzym làm suy thoái màng nhày bảo vệ dẫn đến viêm và loét. H. pylori còn tiết ra độc tố gây độc và phá huỷ tế bào và độc tố gây tăng tiết dịch vị. Tổ chức y tế thế giới đã xác định H. pylori cũng là một trong những tác nhân gây ung thư dạ dày. Nguy cơ ung thư dạ dày ở người nhiễm H. pylori sẽ tăng từ 6 – 10 lần so với người không

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 197 of 263

nhiễm. H. pylori có mặt trong khoảng 65 – 70% trường hợp viêm dạ dày, 70 – 80% ung thư dạ dày, hơn 90% loét dạ dày hoặc tá tràng. Sự lây truyền bệnh qua đường tiêu hoá; ruồi là trung gian truyền bệnh quan trọng.

12.4. Chẩn đoán vi khuẩn học 12.4.1. Chẩn đoán trực tiếp – Bệnh phẩm: Mảnh sinh thiết vùng viêm, ổ loét của dạ dày, tá tràng. – Nhuộm soi: Nhuộm Gram. – Nuôi cấy: Nghiền bệnh phẩm rồi nuôi cấy vào môi trường thích hợp, xác định tính chất sinh hoá học của vi khuẩn. – Kỹ thuật khuếch đại gen PCR: Kỹ thuật này cho phép phát hiện được đoạn gen đặc hiệu của H. pylori ở cả mảnh sinh thiết dạ dày, dịch dạ dày. 12.4.2. Chẩn đoán gián tiếp – Test urease trong bệnh phẩm: Dựa vào khả năng sinh urease rất mạnh của H. pylori. – Test urease trong hơi thở: Phát hiện sự có mặt của men urease trong trường hợp viêm niêm mạc dạ dày do nhiễm H. pylori. – Tìm kháng thể trong huyết thanh bệnh nhân. Phương pháp này có giá trị cao trong chẩn đoán dịch tễ học.

12.5. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: Hiện nay chưa có vaccin phòng bệnh. Đây là bệnh phụ thuộc nhiều vào điều kiện kinh tế xã hội. Chủ yếu là nâng cao đời sống, vệ sinh môi trường, vệ sinh ăn uống. – Điều trị: + Dùng kháng sinh diệt khuẩn: amoxicillin, clarithromycine. + Điều trị viêm loét và tăng tiết dịch vị. + Chế độ ăn tránh các chất kích thích như chua, cay,….

CÂU HỎI LƯỢNG GIÁ 1. Trình bày đặc điểm sinh vật học của tụ cầu vàng. 2. Nêu 4 loại enzym ứng dụng trong chẩn đoán VSV tụ cầu vàng. 3. Nêu 4 thể bệnh do tụ cầu vàng gây ra 4. Nêu các bước trong chẩn đoán VSV tụ cầu vàng. 5. Trình bày đặc điểm sinh vật học của liên cầu. 6. Tên enzym có tác dụng làm tan tơ huyết của liên cầu. 7. Trên môi trường thạch màu, liên cầu có những hình thức tan máu nào? 8. Nêu các bước trong chẩn đoán trực tiếp liên cầu nhóm A. 9. Nêu nguyên lý của phương pháp chẩn đoán gián tiếp liên cầu nhóm A. 10. Trình bày đặc điểm sinh học và các yếu tố độc lực của phế cầu. 11. Nêu tên kháng nguyên quan trọng để định typ phế cầu. 12. Nêu các bước trong chẩn đoán trực tiếp phế cầu. 13. Trình bày đặc điểm sinh học của não mô cầu. 14. Tên kháng nguyên quan trọng để định nhóm não mô cầu. 15. Trình bày đặc điểm sinh học và khả năng gây bệnh của lậu cầu.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 198 of 263

16. Phương pháp chẩn đoán trực tiếp lậu cầu. 17. Tính chất hoá sinh quan trọng để phân biệt lậu cầu và não mô cầu. 18. Trình bày đặc điểm sinh học của Haemophilus influenza. 19. Nêu phương pháp chẩn đoán trực tiếp Haemophilus influenza. 20. Trình bày đặc điểm sinh học của Salmonella. 21. Kể tên 4 loại Salmonella gây bệnh thương hàn. 22. Trình bày 2 thể bệnh lâm sàng do Salmonella. 23. Nêu các thời điểm lấy bệnh phẩm chẩn đoán bệnh thương hàn. 24. Nêu phương pháp chẩn đoán vi sinh bệnh thương hàn. 25. Trình bày đặc điểm sinh học của Shigella. 26. Kể tên 4 nhóm vi khuẩn Shigella. 27. Nêu các bước trong chẩn đoán vi sinh trực khuẩn Shigella. 28. Trình bày đặc điểm sinh học của E. coli. 29. Nêu tên 5 nhóm E. coli gây tiêu chảy. 30. Nêu phương pháp chẩn đoán trực tiếp E. coli. 31. Trình bày đặc điểm sinh học của phẩy khuẩn tả. 32. Nêu cấu tạo kháng nguyên và phân loại phẩy khuẩn tả. 33. Nêu tính chất sinh học quan trọng để phân biệt V. cổ điển và V. Eltor. 34. Nêu phương pháp chẩn đoán trực tiếp trực khuẩn tả. 35. Trình bày đặc điểm sinh học của trực khuẩn lao. 36. Nêu phương pháp chẩn đoán trực tiếp trực khuẩn lao. 37. Trình bày về phương pháp phòng và nguyên tắc điều trị bệnh lao. 38. Trình bày đặc điểm sinh vật học và khả năng gây bệnh của trực khuẩn phong. 39. Trình bày đặc điểm sinh vật học và khả năng gây bệnh của xoắn khuẩn giang mai. 40. Trình bày đặc điểm sinh vật học và khả năng gây bệnh của xoắn khuẩn Leptospira. 41. Trình bày đặc điểm sinh vật học và khả năng gây bệnh của trực khuẩn uốn ván. 42. Trình bày đặc điểm sinh vật học và khả năng gây bệnh của trực khuẩn bạch hầu. 43. Trình bày đặc điểm sinh vật học và khả năng gây bệnh của trực khuẩn mủ xanh. 44. Trình bày đặc điểm sinh vật học và khả năng gây bệnh của vi khuẩn H. pylori.

Chương 9

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 199 of 263

VI NẤM GÂY BỆNH

1. MỞ ĐẦU Trong những năm gần đây trên thế giới, các bệnh do vi nấm gây ra xuất hiện ngày một tăng. Theo nhiều chuyên gia trong lĩnh vực lâm sàng đánh giá thì mối đe doạ của vi nấm đối với sức khỏe con người nói riêng và động vật nói chung chỉ đứng sau virus và vi khuẩn. Sự phát triển các bệnh do vi nấm gây ra trong vài thập niên trở lại đây là do nhiều nguyên nhân. Trong đó một nguyên nhân quan trọng không thể không nói đến, đó là sự bùng nổ của đại dịch AIDS. Sự lây nhiễm virus HIV đã làm tổn thương hệ thống miễn dịch và là cơ hội cho các bệnh nấm xuất hiện. Tiếp đến là các nguyên nhân như việc sử dụng kháng sinh, các chất corticoid một cách tuỳ tiện cũng là yếu tố quan trọng làm gia tăng các bệnh do nấm. Bên cạnh đó, số người bị bệnh tiểu đường ngày một tăng (cơ địa của người mắc bệnh tiểu đường dễ bị mắc một số bệnh nấm), các ca ghép cơ quan đặc biệt là ghép thận cũng không ngừng tăng lên là những cơ hội cho nấm lây nhiễm và gây bệnh. Trong khi đó, việc đầu tư cho nghiên cứu sản xuất các thuốc kháng sinh kháng nấm chưa được chú ý cả về thời gian lẫn kinh phí. Ngoài những yếu tố trên, điều kiện khí hậu nóng ẩm, điều kiện sống, điều kiện vệ sinh phòng bệnh nói chung còn thấp như ở nước ta cũng là những yếu tố thuận lợi cho sự phát triển của các bệnh do vi nấm gây ra.

2. ĐẶC ĐIỂM VÀ PHÂN LOẠI VI NẤM

2.1. Đặc điểm của vi nấm Vi nấm thuộc nhóm sinh vật nhân thật (Eucaryota), cơ thể nấm không có mạch, sinh sản bằng bào tử và thường phát tán vào môi trường nhờ gió. Bào tử của nấm gồm 2 loại: bào tử hữu tính và bào tử vô tính. Các loại bào tử này được sinh ra tuỳ thuộc vào loài và các điều kiện ngoại cảnh. Nấm giống thực vật đều có sự thay đổi thế hệ. Nấm không có khả năng di động, ngoại trừ một số rất ít thuộc Bộ Nấm roi (Chytridiales) có pha di động. Thể sinh dưỡng của nấm có thể là đơn bào (nấm men) hoặc dang sợi (nấm mốc). Một số loài nấm có dạng lưỡng hình (tồn tại cả 2 dạng trên ở các điều kiện môi trường khác nhau). Thành tế bào của nấm có cấu trúc tương tự thành tế bào thực vật nhưng khác nhau về thành phần hoá học: thành tế bào nấm cấu tạo chủ yếu là chất chitin, thành tế bào thực vật cấu tạo chủ yếu là cellulose. Nấm không phải là các sinh vật tự dưỡng mà là các sinh vật dị dưỡng. Cũng là sinh vật dị dưỡng nhưng nấm khác với động vật ở chỗ, động vật nuốt thức ăn vào dạ dày rồi mới tiêu hoá còn nấm thì ngược lại, tiết ra các enzym ngoại bào phân giải các chất hữu cơ phức tạp thành các chất đơn giản rồi mới hấp thu vào cơ thể. Nấm tích trữ năng lượng dưới dạng glycogen như động vật và khác với thực vật tích trữ năng lượng dưới dạng tinh bột. Màng tế bào nấm có một sterol duy nhất, đó là

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 200 of 263

ergosterol, chất thay thế cho cholesterol có ở màng tế bào động vật có vú. Hầu hết nấm có nhân tế bào rất nhỏ và ADN ít trùng lặp. Quá trình nguyên phân nói chung được kết thúc mà không có sự phân huỷ màng nhân. Tuỳ thuộc vào loài và điều kiện ngoại cảnh, nấm có thể có các trạng thái dinh dưỡng: hoại sinh, ký sinh và cộng sinh. 2.1.1. Hình dạng và cấu trúc Các loại nấm gây bệnh có 2 dạng: dạng sợi gọi là nấm mốc, dạng đơn bào gọi là nấm men. Nấm mốc phát triển thành các ống dạng sợi, nhỏ bé, thường không nhìn thấy bằng mắt thường và phân nhánh. Các đoạn sợi này được gọi là hyphae và tập trung thành hệ sợi (mycelium). Hệ sợi là cái mà chúng ta nhìn thấy khi chúng ta quan sát lớp màu trắng trên các loại quả bị mốc. Các sợi (hyphae) hoặc có vách ngăn, hoặc dạng cộng bào (sợi đa nhân nhưng không có các vách ngăn riêng từng tế bào) (hình 9.1). Đây là các đặc điểm hình thái của nấm được sử dụng trong chẩn đoán xác định nấm ở các labo xét nghiệm. Trên thạch, các sợi phát triển lan ra từ điểm cấy bằng việc phát triển các chóp sợi và sau đó phân thành các nhánh. Dạng nấm men là các tế bào đơn, hình trứng hoặc hình cầu với thành tế bào cứng và phức hợp tế bào cũng tương tự như dạng sợi. Hầu hết nấm men phân chia theo kiểu nảy chồi (hình 9.2), một số ít loài khác phân chia theo kiểu phân đôi (fission) giống vi khuẩn. Trên môi trường thạch chúng hình thành các khuẩn lạc tương tự các khuẩn lạc của vi khuẩn nhưng thường lớn hơn đáng kể. Một số tạo ra các vỏ (capsule) có cấu tạo bởi polysaccharid, một đặc tính quan trọng của loài Cryptococcus neoformans, một tác nhân gây bệnh viêm màng não rất thường gặp ở bệnh nhân AIDS.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 201 of 263

Hình 9.2. Sinh sản nảy chồi của nấm men

2.1.2. Tính lưỡng hình và sự phát triển Nhiều loại nấm gây bệnh có khả năng tồn tại ở hai dạng hình thái khác nhau, đó là khả năng tồn tại hoặc dạng nấm sợi hoặc dạng nấm men tuỳ thuộc vào điều kiện môi trường phát triển. Ví dụ, các tác nhân của penicilliosis và histoplasmosis lần lượt là Penicillium marneffei và Histoplasma capsulatum phát triển như một nấm men ở một số điều kiện và phát triển thành dạng sợi ở một số điều kiện khác (hình 9.3).

Hình 9.3. Hiện tượng lưỡng hình của Penicillium marneffei

Hiện tượng này được gọi là tính lưỡng hình (dimorphism). Ở điều kiện phòng thí nghiệm, sự chuyển đổi giữa hai pha này có thể được tạo ra một cách thuận nghịch bởi sự thay đổi nhiệt độ. Pha nấm men điển hình hơn ở nhiệt độ cơ thể người. Sự chuyển đổi nấm men – nấm sợi hoặc nấm sợi –

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 202 of 263

nấm men thường xuyên xuất hiện khi một loài nấm sống tự do ở ngoài môi trường trở thành một sinh vật ký sinh. Hầu hết các loài nấm gây ra các bệnh toàn thân như các tác nhân của histoplasmosis và blastomycosis, sẽ có dạng nấm men khi ký sinh ở người, và có dạng sợi khi phát triển ở ngoài môi trường (chủ yếu là trong đất). Trong một số ít trường hợp không bình thường như Candida quy luật này bị đảo ngược, dạng sợi (đúng hơn là giả sợi) thường tìm thấy trong các mô của vật chủ (hình 9.4). Không phải tất cả các loại nấm gây bệnh đều tồn tại dưới dạng lưỡng hình và trải qua sự biến đổi hình thái khi chúng xâm nhiễm vào cơ thể: chi Aspergillus là một trong số nấm mốc phổ biến nhất ở ngoài môi trường và luôn tồn tại ở dạng nấm sợi. Trái lại loài Cryptococcus neoformans thì luôn tồn tại ở dạng nấm men. Một số loại nấm men nhất định, đặc biệt là các loài của chi Candida đã xuất hiện một dạng nảy chồi biến đổi, trong đó, các tế bào con mới được tạo thành do nảy chồi vẫn dính vào các tế bào mẹ và trở thành chuỗi dài giống như sợi. Sự kết hợp này được gọi là các sợi giả hay giống sợi (pseudohyphae), hoặc tạo thành là hệ sợi giả (pseudomycelium). Hầu hết các vấn đề về sinh học phân tử và di truyền của các loại nấm đã được nghiên cứu ứng dụng, đặc biệt là nấm men bia hoặc nấm men bánh mỳ (baker’s or brewer’s yeast) Saccharomyces cerevisiae và ở tầm hẹp hơn là các loại nấm sợi như Aspergillus nidulans và Neurospora crassa. Ít được biết hơn là các loại nấm gây bệnh mặc dầu nhiều công trình nghiên cứu đang được tiến hành về các khía cạnh như khả năng gây bệnh, mức độ nguy hiểm của bệnh do chúng gây ra và các dạng hình thái chuyển đổi của chúng. Ở điều kiện phòng thí nghiệm, hầu hết nấm phát triển trên các môi trường tương tự như các môi trường dùng nuôi cấy vi khuẩn, nhưng thường ở pH thấp hơn. Đa số nấm là các sinh vật hiếu khí, nhưng nấm men bánh mỳ có thể phát triển trong các giai đoạn ngắn không có oxy. Nói chung, nấm ưa nhiệt độ từ 25 – 30°C, mặc dầu vậy, một số loài có khả năng gây ra các bệnh nấm sâu, phát triển tốt ở 37°C hoặc lớn hơn. Một tác nhân gây bệnh ưa nhiệt điển hình là loài A. fumigatus có khả năng phát triển tốt ở nhiệt độ cao tới 50°C.

Hình 9.4. Hình thái giả sợi của Candida albicans

2.2. Phân loại nấm Dựa vào phương thức sinh sản bào tử hữu tính của nấm hiện nay người ta chia giới nấm thành 4 ngành và một nhóm sau đây: 2.2.1. Ngành nấm roi (Chytridiomycota) Hầu hết là nấm thuỷ sinh và sống dị dưỡng, một số có thể ký sinh gây các bệnh ở thực vật. Các

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 203 of 263

bào tử hữu tính và cả bào tử vô tính đều có roi và có khả năng di động. 2.2.2. Ngành nấm tiếp hợp (Zygomycota) Là ngành rất phổ biến và thường được gọi là mốc bánh mỳ. Hầu hết sống hoại sinh, nhưng cũng có khá nhiều loài sống ký sinh gây bệnh ở người và thực vật. Ngoài ra trong ngành này có bộ Glomales, sống cộng sinh khá phổ biến với khoảng 70% thực vật trên thế giới. Các bào tử hữu tính là dạng bào tử nghỉ, có thành dày, và được gọi là bào tử tiếp hợp (zygospore). Các bào tử vô tính được sinh ra trong một nang gọi là nang bào tử (sporangium). 2.2.3. Ngành nấm túi (Ascomycota) Ngành này bao gồm các loại nấm sợi và đa số nấm men. Hầu hết các tác nhân gây bệnh ở thực vật đều thuộc ngành này. Các bào tử hữu tính được sinh ra trong một túi gọi là ascus. Các bào tử vô tính được sinh ra bên ngoài (bào tử trần) được gọi là conidi. 2.2.4. Ngành nấm đảm (Basidiomycota) Các bào tử hữu tính của ngành này được sinh ra bên ngoài, trên một cấu trúc hình chùy được gọi là đảm (basidium). Bào tử vô tính thường không có. 2.2.5. Nhóm nấm bất toàn (Fungi Imperfecti hay nhóm deuteromycetes) Gồm các loài nấm chưa biết, hoặc không có trạng thái sinh sản hữu tính. Trạng thái vô tính chính là sự hình thành conidi. Bất kỳ một loài nấm nào chưa biết, hay không có trạng thái hữu tính hay quá trình giảm phân trong chu kỳ sống của chúng, để tiện lợi, người ta đều xếp chúng vào nhóm này. Hầu hết các loài của nhóm này có mối quan hệ thân thuộc với ngành nấm túi và đã có khoảng 1.680 chi với 17.000 ngàn loài đã được mô tả và xếp vào nhóm này. Đa số các loài của nhóm này sống trên cạn, hoại sinh hoặc ký sinh ở thực vật. Một số ít ký sinh gây bệnh ở động vật, trong đó có con người.

3. CÁC CƠ CHẾ GÂY BỆNH CỦA VI NẤM Mặc dầu số lượng chi và loài đã được mô tả của giới nấm là rất lớn (trong từ điển nấm của Hawksworth và cộng sự xuất bản 1983, đã mô tả 6.000 chi với 65.000 loài) nhưng một điều may mắn là chỉ có khoảng 50 loài là có khả năng gây bệnh ở người. Nấm có thể gây bệnh thông qua 3 cơ chế chủ yếu sau đây:

3.1. Gây bệnh thông qua đáp ứng miễn dịch Một số nấm gây ra các đáp ứng miễn dịch và các đáp ứng này có thể dẫn đến các phản ứng dị ứng (hiện tượng quá mẫn) khi xuất hiện các kháng nguyên nấm đặc hiệu. Ví dụ, các loài của chi Aspergillus sống hoại sinh rất phổ biến trong tự nhiên là các tác nhân gây dị ứng thường gặp, có thể gây ra các cơn co thắt phế quản (asthma) và các phản ứng quá mẫn khác.

3.2. Gây bệnh thông qua độc tố (mycotoxin) Các độc tố nấm thường được tạo ra trên các chất hữu cơ chết khi nấm lây nhiễm và phát triển. Mycotoxin (chủ yếu là exotoxin) là các sản phẩm chuyển hoá thứ cấp của nấm, đây là một nhóm lớn các hợp chất đa dạng về cấu trúc. Nhiều chất trong số này rất độc với người và động vật khi ăn phải, hít phải và kể cả khi tiếp xúc với da. Chúng có thể gây ra hàng loạt các tác động xấu đối với sức khỏe con người. Tuỳ thuộc vào lượng độc tố và thời gian tiếp xúc, chúng có thể gây ra các bệnh cấp tính hay mãn tính và có thể dẫn đến quái thai và ung thư. Ví dụ điển hình nhất của độc tố nấm là aflatoxin, tác nhân gây bệnh nguy hiểm (aflatoxicosis) ở động vật nói chung và con người nói riêng, và các loài nấm chủ yếu sinh độc tố này thường gặp trên các cơ chất thực phẩm bảo quản không hợp lý, nhất là các loại hạt.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 204 of 263

3.3. Gây bệnh thông qua nhiễm nấm ký sinh (mycosis) Nhiều loại nấm có thể gây ra các bệnh ở người thông qua hình thức ký sinh. Sự phát triển của một loài nấm bên trên hay bên trong cơ thể được gọi là một bệnh nấm (mycosis). Tuỳ trường hợp, các bệnh nấm có thể gây ra các tác hại cho ký chủ ở các mức độ khác nhau từ vô hại (lành tính) đến các bệnh nấm gây khó chịu và các bệnh nặng có thể đe doạ tới tính mạng của người bệnh.

4. BỆNH DO AFLATOXIN (aflatoxicosis)

4.1. Định nghĩa Aflatoxicosis là bệnh gây ra do con người và động vật ăn phải thực phẩm bị nhiễm aflatoxin, một nhóm chất chủ yếu do 2 loài nấm Aspergillus flavus (hình 9.5, hình 9.6) và A. parasiticus sinh ra.

4.3. Phòng bệnh Để phòng ngừa căn bệnh nguy hiểm này, cần bảo quản tốt lương thực, thực phẩm, không sử dụng các loại lương thực, thực phẩm và thức ăn đã bị mốc. Nếu tận dụng làm thức ăn cho động vật nuôi, cần phải được kiểm tra xử lý trước khi đưa vào sử dụng. Nếu các động vật nuôi ăn phải các thức ăn nhiễm các loại độc tố này thì ngoài các tác hại như giảm cân, giảm sản lượng trứng, sữa,… các sản phẩm chuyển hoá thứ cấp (điển hình là aflatoxin M1) của các độc tố ban đầu (điển hình là aflatoxin B 1) có trong sữa, trứng, thịt vẫn có độc tính cao gây nguy hiểm cho sức khỏe người tiêu dùng. Ngoài ra, phải có một hệ thống quản lý, giám sát chặt chẽ chất lượng các loại lương thực, thực phẩm và thức ăn chăn nuôi đang lưu hành trên thị trường cũng như bảo quản ở các kho. Công việc này phải được tiến hành một cách thường xuyên dựa trên các tiêu chuẩn cụ thể về giới hạn tối đa cho phép của các độc tố nấm trong các loại thực phẩm và thức ăn cho vật nuôi, kể cả các loại thức ăn cho tôm, cá. Có như vậy, chúng ta mới có hy vọng giảm bớt các nguy cơ bệnh tật do các loại độc tố nấm mốc gây ra cho con người.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 205 of 263

Hình 9.5. Khuẩn lạc trên môi trường Czapek của loài A. flavus

Hình 9.6. Cấu trúc sinh conidi của loài A. flavus

5. CÁC BỆNH NẤM KÝ SINH (MYCOSES)

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 206 of 263

Paracoccidioides brasiliensis bị giới hạn ở vùng Nam và Trung Mỹ. Blastomyces dermatitidis, một loài được cho là chỉ có ở phía Bắc lục địa Châu Mỹ, đã gây ra những ổ dịch địa phương ở Châu Phi. Loài Sporothrix schenckii, một tác nhân gây các bệnh nấm dưới da đã phân lập được rất phổ biến ở hoa hồng, cây hoàng liên gai và các thảm thực vật bị sâu mục. Qua nghiên cứu sự phân bố cho thấy, loài C. albicans đã xuất hiện ở miệng, hệ thống dạ dày – ruột và các vùng niêm mạc khác nhau như là một phần của hệ VSV bình thường của cơ thể. Loài Malassezia furfur (Pytyrosporum ovale) là nấm men đã tìm thấy trên da của người bình thường, đặc biệt ở vùng thân, mặt và da đầu, những nơi giàu tuyến bã nhờn tạo nguồn lipid cho các nấm này sử dụng. Cuối cùng là nhóm dermatophytes gây các bệnh ringworm và athlete’s foot, đôi khi cũng được tìm thấy trên da ở vùng thân và đầu của một số người không có các triệu chứng của bệnh. Người ta cho rằng, đây chỉ là sự xuất hiện nhất thời của quần thể hoặc một trạng thái mang tải mầm bệnh. 5.1.2. Xâm nhiễm Mức độ miễn dịch thiên phú chống lại các loại nấm gây bệnh là cao ở tất cả mọi người. Bằng chứng thực tế là các trường hợp nhiễm nấm thường nhẹ và tự có giới hạn. Bề mặt da và niêm mạc nguyên vẹn là các hàng rào bảo vệ đầu tiên đối với sự xâm nhiễm của nấm. Điều kiện khô, sạch, sự thay thế các tế bào biểu mô, các acid béo và pH thấp của da được cho là các yếu tố quan trọng trong khả năng đề kháng của cơ thể. Ngoài ra, hệ vi khuẩn của da và niêm mạc cũng cạnh tranh với nấm và ngăn chặn sự phát triển lan rộng của nấm. Tất cả những tác động làm thay đổi sự cân bằng của hệ VSV bình thường của cơ thể như sử dụng corticoid, kháng sinh phổ rộng dài ngày hoặc các thay đổi về mặt dinh dưỡng sẽ làm cho các loài nấm như C. albicans phát triển mạnh hơn bình thường và làm tăng khả năng gây bệnh. Sự tổn thương của các hàng rào bảo vệ như chấn thương, ghép cơ quan sẽ tạo điều kiện cho nấm xâm nhập vào các vùng mô lành của cơ thể. Cũng như trong tất cả các trường hợp lây nhiễm, mức độ ảnh hưởng đối với cơ thể phụ thuộc vào độc tính của sinh vật xâm nhiễm, phạm vi xâm nhiễm và sự toàn vẹn trong các cơ chế bảo vệ của cơ thể. 5.1.3. Chẩn đoán Lây nhiễm nấm được chẩn đoán trong các phòng thí nghiệm bằng các tiêu bản vi học trực tiếp (tiêu bản sinh thiết hoặc tiêu bản từ các dịch cơ thể được nhuộm, soi bằng kính hiển vi), nuôi cấy và chẩn đoán huyết thanh học. Các đặc điểm hình thái của VSV sẽ trợ giúp cho việc nhận diện tất cả các loại nấm gây bệnh cả ở trong các mô lẫn trên môi trường nuôi cấy. Các yếu tố này là cực kỳ quan trọng trong chẩn đoán các trường hợp nhiễm nấm toàn thân nặng. Một số các đặc tính riêng biệt như các nang bào tử của Coccidioides immitis trong mô, các tế bào nấm men nảy chồi lớn điển hình của Blastomyces dermatitidis trong các ổ mủ, các sợi nấm cộng bào của các loại nấm gây mucormycosis và các tế bào nấm men C. neoformans được bao bọc bởi một lớp vỏ (capsule) xuất hiện trong dịch não tuỷ (cerebrospinal fluid) và mô não, giúp chẩn đoán nhanh, chính xác trong các trường hợp nhiễm nấm sâu (toàn thân). Đối với các tác nhân gây bệnh nấm cơ hội như Mucor, Candida và Aspergillus, việc xét nghiệm vi học các mẫu bệnh phẩm lâm sàng là đặc biệt hữu ích, bởi chỉ có tiêu bản vi học nuôi cấy có thể không đủ độ tin cậy, do các sinh vật này thường tồn tại ở ngoài môi trường ở mức độ cao và cũng có thể là một phần của hệ VSV bình thường của cơ thể. Các bằng chứng về mô bệnh học của sự lây nhiễm luôn là yếu tố có giá trị nhất trong chẩn đoán, mặc dầu kết quả của bước này âm tính cũng không loại trừ có sự lây nhiễm nấm. Các nấm gây bệnh cũng có thể tìm thấy từ các mô bị nhiễm bằng cách nuôi cấy. Khi sinh vật phân lập được là tác nhân gây bệnh nguyên phát như H. capsulatum thì việc chẩn đoán là chính xác, không thể nhầm lẫn. Việc phân lập các sinh vật cơ hội như Candida từ các khu vực bề mặt cơ thể có ý nghĩa lâm sàng ít bởi kết quả này có thể là sự xâm nhiễm của nấm, nhưng quá trình nuôi cấy các sinh vật này từ máu mới là kết quả luôn có ý nghĩa quyết định. Nuôi cấy các mẫu bệnh phẩm lâm sàng không phải lúc nào cũng có kết quả về sự phát triển của VSV. Ví dụ, các trường hợp nhiễm Aspergillus lan toả cho các kết quả dương tính trong nuôi cấy máu thấp hơn 10% các ca xét nghiệm. Chính các nhà nghiên cứu cũng không có câu trả lời chắc chắn mà chỉ giải thích rằng có lẽ chỉ một phần nhỏ của hệ sợi có khả năng phát triển hoạt tính và tạo ra một chủng nuôi cấy dương tính, hoặc phải cấy một lượng lớn bệnh phẩm nhiễm loại nấm này mới có khả năng phát triển ở điều kiện phòng thí nghiệm. Do nấm phát triển chậm và thường xuyên có sự chậm trễ đáng kể giữa thời gian có bệnh phẩm và kết quả nuôi cấy dương tính, việc dựa trên các kết quả nuôi cấy có thể gây ra một sự chậm trễ đáng kể trong việc bắt đầu liệu pháp điều trị. Mặc dầu có những hạn chế như vậy nhưng việc nuôi cấy vẫn phải luôn được

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 207 of 263

5.2. Phân loại

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 208 of 263

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 209 of 263

Hình 9.7. Hình thái vi học của loài Microsporum nanum

Hình 9.8. Hình thái vi học của loài Trichophyton ajelloi

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 210 of 263

Hình 9.9. Hình thái vi học của loài Epidermophyton floccosum

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 211 of 263

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 212 of 263

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 213 of 263

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 214 of 263

Một số bệnh nấm cơ hội thường gặp:

5.3. Các bệnh nấm toàn thân cơ hội thường gặp 5.3.1. Bệnh do Cryptococcus 5.3.1.1. Một số nét về chi Cryptococcus Có khoảng 37 loài trong đó loài C. neoformans gây bệnh ở người, mọc và phát triển ở 37OC. Các loài khác: C. anbidus, C. laurentii, C. terreus, C. uniguttulatus phân lập được ở môi trường ngoài (không khí, nước và đất), sống hoại sinh ở người (da, phế quản), phát triển chậm ở 37OC. 5.3.1.2. Loài C. neoformans – 1894, Sanfelice phân lập lần đầu tiên từ nước đào với tên gọi Saccharomyces neoformans. – 1894, Phân lập lần đầu tiên ở người từ một vết loét chân với tên cũng thuộc chi Saccharomyces. + 1901, Wuillemain đã xếp loài này vào chi Cryptococcus. + 1914, xuất hiện ca đầu tiên bị bệnh viêm màng não do Cryptococcus. Đề cập tới 2 thứ: C. neoformans var. neoformans và C. neoformans var. gattii. 5.3.1.3. Dịch tễ học Thứ C. neoformans var. neoformans có mặt ở khắp nơi, phân bố rộng rãi ngoài môi trường. Nguồn bệnh chính là phân chim, trong đó đặc biệt là chim bồ câu. Nấm có thể sống được 2 năm trong đất. Thứ C. neoformans var. gattii: 1990 phân lập lần đầu tiên ở Úc từ cây bạch đàn. Phân bố ở những vùng nhiệt đới và cận nhiệt đới (Châu Úc, Châu Á và California – Mỹ). Hiếm thấy trường hợp bệnh gây ra do thứ này ở những người làm việc trong rừng bạch đàn. 5.3.1.4. Phương thức lây nhiễm Do hít phải tế bào nấm là chủ yếu, bệnh cũng có thể xảy ra do chấn thương. 5.3.1.5. Khả năng gây bệnh

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 215 of 263

Là bệnh nấm cơ hội, thường gặp ở những người bị suy giảm miễn dịch, Bệnh nhân bị HIV là chủ yếu (khi tế bào CD4 < 200/mm3, là những tế bào trợ giúp T, chúng là mục tiêu đối với sự lây nhiễm HIV). Người sử dụng liệu pháp corticoid, bệnh tự miễn. Cấy ghép cơ quan (đặc biệt là thận thường dễ mắc), bị u lympho, Hodgkin, u tuỷ. Nấm này thường gây bệnh ở phổi, não, da, xương, mắt, tuyến tiền liệt. – Bệnh do C. neoformans ở phổi: Lần đầu nhiễm thường không có triệu chứng hoặc sốt nhẹ, ho, khó thở, đau họng. Nếu suy giảm miễn dịch bệnh sẽ phát tán rất nhanh. – Bệnh do Cryptococcus ở não và màng não: Bệnh phát triển từ từ, xuất hiện hội chứng màng não; dấu hiệu điển hình là đau đầu, sốt, buồn nôn, nôn, cứng gáy và sợ ánh sáng. Rối loạn tính cách, trí nhớ, buồn ngủ, hôn mê và co giật. U do nấm (ít gặp): khối cứng, cố định. – Bệnh do Cryptococcus ở da: Xuất hiện hạch nhú, ban đỏ, cứng lõm, apxe, dạng không điển hình giống một molluscum hoặc herpes, bệnh chủ yếu ở mặt và chân. * Bệnh ở những vị trí khác: + Xương: Gây apxe lạnh (đau). + Ở mắt: Viêm lưới võng mạc, viêm màng sừng. + Ở gan: Gây viêm gan. + Một số vị trí khác như tim, thận, tuyến tiền liệt, xoang, thực quản,… 5.3.1.6. Tiên lượng Phụ thuộc vào chẩn đoán sớm hay muộn, nếu chẩn đoán sớm, điều trị kịp thời, bệnh sẽ khỏi. 5.3.1.7. Chẩn đoán + Bệnh phẩm: Dịch não tuỷ, nước tiểu, sinh thiết, cấy máu. + Soi trực tiếp: Dạng tế bào nấm men hình tròn, đường kính 3 – 12µm, nảy chồi nhiều phía. Khi nhuộm với mực tàu pha loãng, đỏ carmin, nhuộm bằng Giemsa nhìn thấy rõ nang (capsule). + Cấy nấm: Ở 37OC nấm mọc sau 2 – 5 ngày (đôi khi lâu hơn) nhạy cảm với actidione. – Xác định bằng mắt thường: Khuẩn lạc có màu kem, sáng, nhày và trơn. Lúc đầu có màu trắng sau chuyển sang màu đất. – Xác định VSH: Dạng nấm men hình cầu, có nang (capsule) cấy trên môi trường Plate Count Broth không có sợi. Nhạy cảm với actidione. Phản ứng ure dương tính ở 37OC. Không lên men đường, khử yếu các muối tetrazolium, đồng hoá inositol. – Chẩn đoán theo loài: Phản ứng ure dương tính (trước 4h) phản ứng phenol – oxydase. 5.3.1.8. Mô học Vỏ capsule (bản chất polysaccharid) chỉ được nhuộm màu đỏ bằng muxi-carmin, nếu không nhuộm đỏ carmin thì chỉ xuất hiện các vòng sáng. 5.3.1.9. Điều trị – Trường hợp nặng: Amphotericin B: Tiêm tĩnh mạch với liều 0,7 – 1mg/kg/24h, kết hợp với 5-fluorocytosine bằng đường uống hoặc tiêm tĩnh mạch ở liều 150mg/kg/24h (nếu bệnh nhân dương tính với HIV, dùng liều 100mg/kg/24h và điều trị từ 15 ngày cho đến 6 tuần). Sau đó, tiếp tục điều trị bằng fluconazole bằng đường uống hoặc tiêm tĩnh mạch với liều 400mg/24h (có thể tới 800mg/24h) trong thời gian 8 tuần. – Trường hợp nhẹ: Fluorocytosine 400mg/24h kết hợp với 5-fluorocytosine 150mg/kg/24h hoặc itraconazole 600mg/24h trong thời gian 7 ngày, sau đó dùng 400mg/24h. Thường kết hợp với 5-fluorocytosine. – Dung nạp và độc tính của thuốc:

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 216 of 263

+ Amphotericin B: Dung nạp kém, nhức đầu, rét run, viêm tĩnh mạch huyết khối. + Fluconazole: Dung nạp tốt, độc tính với gan và hệ tiêu hoá. – Các trường hợp phối hợp thuốc không nên sử dụng: + Amphotericin B: * Thuốc độc với thận: nhóm aminozide, cyclosporine. * Thuốc tác động lên kali huyết: corticoid, digitan, diure, các thuốc chống hen, thuốc làm tăng tái hấp thu. + Fluorocytosine: Tránh phối hợp với thuốc chống giảm bạch cầu. + Fluconazole: Sulfamid, thuốc chống đông đường uống, cyclosporine. – Điều trị dự phòng: Tiếp tục điều trị trong tình trạng suy giảm miễn dịch kéo dài: fluconazole 200mg/24h. 5.3.2. Bệnh do Aspergillus (aspergilloses) 5.3.2.1. Căn nguyên Bệnh do các loài thuộc chi Aspergillus gây ra. Đặc biệt là các loài Aspergillus fumigatus, A. flavus, A. niger, A. nidulans. Chủ yếu là do hít phải bào tử của các loại nấm này. Ngoài ra, có thể nhiễm bệnh do dụng cụ phẫu thuật, do tiếp xúc trực tiếp với các loài nấm này. Chi Aspergillus có khoảng trên 200 loài, có mặt ở khắp nơi, sống hoại sinh trên các cơ chất chết trong tự nhiên, trong đất. Sự phát triển hoại sinh của chúng đã tạo ra hàng triệu bào tử phát tán trong không khí, trong bụi nhà, máy điều hoà nhiệt độ, máy hút ẩm, các loại giấy, bìa carton,… Ngoài việc gây bệnh bằng 2 cơ chế: gây dị ứng và gây ngộ độc bằng độc tố, các loài của nhóm này còn gây các bệnh nguy hiểm bằng khả năng xâm nhiễm các cơ quan của cơ thể. 5.3.2.2. Các yếu tố thuận lợi cho sự xâm nhiễm của nấm Đây là các loại nấm cơ hội, chúng chỉ phát triển trên người khi gặp các điều kiện thuận lợi sau: – Các yếu tố chung: + Giảm bạch cầu hạt. + Suy giảm miễn dịch. + Sử dụng liệu pháp corticoid. – Yếu tố tại chỗ: Tổn thương phế quản. – Yếu tố môi trường: Tồn tại mật độ bào tử trong không khí và con người hít phải vào phổi. 5.3.2.3. Các bệnh do Aspergillus gây ra – Các bệnh đường hô hấp: Chủ yếu do hít phải bào tử. U nấm do Aspergillus xuất phát từ các hang lao, apxe, dãn nở phổi, hoại tử, ung thư. – Dính màng phổi do nấm xâm nhiễm (chủ yếu ở bệnh nhân suy giảm miễn dịch trầm trọng) mà biểu hiện rõ nhất là giảm bạch cầu đa nhân trung tính. Bệnh nhân sốt, khó thở, ho, đau họng và bệnh phát tán nhanh lên não, tim, da,… – Viêm xoang do Aspergillus: * Các bệnh ở các bộ phận sâu trong cơ thể: Thường do phẫu thuật như viêm màng bụng, viêm xương, tuỷ. Nhiễm nấm vào não thường do phẫu thuật thần kinh, viên màng trong tim do phẫu thuật tim,… * Các bệnh ở các bộ phận bên ngoài cơ thể: – Bệnh nấm tai: Bội nhiễm viêm tai ngoài do dùng kháng sinh hoặc corticoid. – Viêm móng: Lan sâu dưới móng. – Nhiễm nấm ở da: Ở những người bị bỏng. – Nhiễm nấm ở mắt: Viêm màng sừng, giác mạc do tổn thương ở mắt. 5.3.2.4. Tiên lượng Diễn biến xấu trong các trường hợp suy giảm miễn dịch trầm trọng, tỷ lệ tử vong trong các dạng bệnh: 90% trong ghép xương; 60 – 80% ghép cơ quan khác.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 217 of 263

5.3.2.5. Chẩn đoán Có thể bằng các phương pháp: Xác định nấm, X-quang và huyết thanh học. – Lấy bệnh phẩm: Ở phổi: lấy đờm, dịch phế quản ở các vị trí khác như dịch xoang, dịch ống tai ngoài, sinh thiết. – Soi trực tiếp: Sợi nấm có kích thước bình thường sau 7 ngày, đường kính sợi 2 – 3µm, phân nhánh tạo góc nhọn so với sợi ban đầu, các khối conidi hình cầu hoặc toả tròn. Thường trong soi trực tiếp bệnh phẩm phải vừa có bào tử, vừa có sợi nấm mới có giá trị trong chẩn đoán. – Nuôi cấy: Môi trường Sabouraud (SDA) ở 37OC và 27OC. A. fumigatus có thể phát triển tốt ở nhiệt độ cao tới 57OC. A. flavus có thể phát triển tốt ở nhiệt độ cao tới 42OC. Nấm mọc sau 1 đến 3 ngày, nhạy cảm với actidione. + Xác định đại thể: Khuẩn lạc mới mọc có màu trắng, sau đó chuyển màu do sự xuất hiện của bào tử, có thể có màu nâu, đen, xanh lá cây hay màu vàng. Môi trường chuẩn dùng để nuôi cấy xác định là Czapek. + Xác định vi thể: Các khối conidi hình cột hoặc hình tia. * Conidiophore: Trơn hoặc xù xì (có gai), có màu. * Bọng (vesicle): Hình cầu hoặc gần cầu. * Thể bình (phialid): Hình chai, 1 lớp hoặc 2 lớp (không có hoặc có cuống thể bình). * Conidi hình cầu, trơn hoặc sần sùi. 5.3.2.6. Điều trị – Amphotericin B: Tiêm tĩnh mạch 1mg/kg thể trọng/24h, là thuốc có phổ hoạt tính rộng, dung nạp tức thời, gây cảm giác ớn lạnh, khó chịu, sốt, viêm tĩnh mạch huyết khối, đau tĩnh mạch, độc với máu và thận. Cần theo dõi công thức máu và chức năng gan, thận. – Itraconazole: Uống: 200 – 400mg/24h. Phổ hoạt tính rộng với cả nấm men, nấm sợi và nấm lưỡng hình. Dung nạp tốt, gây khó chịu ở đường tiêu hoá (1 – 4%), nổi ban, ngứa. – Voriconazole: Phổ hoạt tính rộng với cả nấm men, nấm sợi và nấm lưỡng hình. Dung nạp tốt, các trường hợp rối loạn rõ rệt chiếm 30%. Gây rối loạn các test về gan (10%), ban đỏ mề đay (5%). + Đường dùng: Uống hoặc tiêm tĩnh mạch. Uống 400mg/24h chia 2 lần. Tiêm tĩnh mạch 6mg/kg thể trọng chia 2 lần/24h với ngày đầu, sau đó 4mg/kg thể trọng chia 2 lần/24h. – Caspofungine: Tiêm tĩnh mạch 70mg/24h với ngày đầu, sau đó 50mg cho 24h. Là thuốc kháng nấm phổ rộng với cả nấm men, nấm sợi và nấm lưỡng hình. + Dự phòng: Tránh hít phải bào tử, đặc biệt với người có hội chứng AIDS, ăn uống sạch, ở sạch, kiểm soát nấm tốt trong môi trường không khí và thực phẩm, không trồng các cây hoa trong phòng. 5.3.3. Bệnh do histoplasma (histoplasmosis) 5.3.3.1. Căn nguyên Do các loài nấm thuộc chi Histoplasma gây ra. Trong đó, đáng chú ý là loài H. capsulatum với hai thứ quan trọng là H. capsulatum var. capsulatum và H. capsulatum var. duboisii. 5.3.3.2. Dịch tễ học Thứ H. capsulatum var. capsulatum phân bố khắp nơi trên thế giới, lúc xuất hiện ở nước này lúc xuất hiện ở nước khác. Các vùng dịch chủ yếu là: Châu Mỹ đặc biệt là Hoa Kỳ ở thung lũng 2 con sông Ohio và Mississipi; Mehico; Trung Mỹ; vùng Caribe; Brazin; Achentina,… Các vùng rừng sâu thuộc Châu Á: Ấn Độ, Sri Lanka, Philippine, Nhật Bản, Thái Lan, Việt Nam,… Châu Phi: Nam Phi. Châu Đại Dương: Newzealand. Châu Âu.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 218 of 263

5.3.3.3. Phương thức lây nhiễm Chủ yếu là do hít phải bào tử. + Nấm thường xuất hiện trong đất có nhiều nitơ. + Trong phân động vật như phân chim, phân dơi, hiếm khi lây qua đường tiêu hoá hoặc qua da trầy xước, không lây từ người sang người. 5.3.3.4. Khả năng gây bệnh * Với người có hệ thống miễn dịch tốt: Nếu bị lây nhiễm ít sẽ không có triệu chứng bệnh (90%). Nếu nhiễm nhiều như ở dạng phổi thường lành tính. Thời gian ủ bệnh 5 – 20 ngày. Với các hội chứng giả cúm, sốt, ho khan, đôi khi khó thở, ho ra máu, đau họng, đau cơ, tiếp theo là sự vôi hoá phổi. * Với người bị suy giảm miễn dịch: Rất dễ bị lây lan toàn thân, đôi khi tồn tại lâu sau khi nhiễm với các triệu chứng sốt, suy nhược nghiêm trọng, gầy đi, gan to, lách to, xuất hiện hạch, loét miệng, hầu. Da bị thương tổn, xuất hiện các nốt sần, nổi hạch, phát ban. Các bệnh nội tạng thường ở đường tiêu hoá gan, thận, tim,… – Cơ địa những người dễ bị mắc bệnh: + Ở người có HIV dương tính: Thường bị mắc khi số lượng tế bào CD4 khoảng 200/mm3. + Ở những người không bị HIV thường mắc khi bị: Ung thư, tiểu đường, nghiện rượu, điều trị corticoid dài ngày. * Về các yếu tố sinh học: Thiếu máu, giảm tiểu cầu, tăng men gan. 5.3.3.5. Chẩn đoán – H. capsulatum var. capsulatum là loại nấm lưỡng hình. Khi cấy ở 25OC có dạng sợi (trường hợp hoại sinh), dạng nấm men khi cấy ở 37OC (trường hợp ký sinh). – Lấy mẫu: Ở phổi lấy đờm. Lấy máu, tuỷ xương, sinh thiết (da, hạch, gan). – Soi trực tiếp: Có dạng nấm men: hình cầu, hình trứng kích thước 1-3 × 2,5 µm, thường nảy chồi một phía. Khi nhuộm bằng giemsa (MGG) hoặc xanh metylen xuất hiện vùng sáng xung quanh tế bào (capsule). – Nuôi cấy xác định: Mẫu lấy phải tiến hành thử ngay không để lây nhiễm vi khuẩn, vi nấm. – Xác định đại thể (bằng mắt thường): * Trên môi trường Sabouraud (SDA) 25 – 27OC: khuẩn lạc lúc đầu hoàn toàn có dạng sợi, sau đó chuyển sang dạng bột (do xuất hiện nhiều bào tử). Từ màu trắng chuyển sang màu be rồi nâu nhạt. Mặt trái khuẩn lạc không màu (đôi khi có màu vàng cam). Lưu ý: Phân biệt với những khuẩn lạc mọc do nhiễm từ không khí. * Trên môi trường thạch – tim – não thêm 5% máu ở 37OC: khuẩn lạc dạng nấm men, có màng và các nếp gấp xù xì. Từ màu trắng chuyển sang màu be rồi nâu nhạt. + Xác định vi thể: * Trên môi trường Sabouraud ở 25 – 27OC: Sợi nấm sau 7 ngày mảnh, trong suốt, có đường kính 2 – 3µm. Microconidi trơn hoặc hơi sần sùi, hình tròn hoặc quả lê, đường kính 2 – 3µm thường được mang bởi một cuống. Macroconidi: tròn, thành dày, có núm, kích thước 8 – 16µm, được mang bởi một cuống đính bào tử dài (cấy dài ngày). * Trên môi trường thạch – tim – não có 5% máu ở 37OC: các bào tử nảy chồi nhỏ, đường kính 2 – 5µm, hình tròn hoặc hình trứng nảy chồi ở góc hẹp. 5.3.3.6. Điều trị Với các dạng viêm phổi cấp và dạng phát tán ở những người suy giảm miễn dịch, việc điều trị gồm hai giai đoạn: điều trị tấn công và điều trị duy trì. + Amphotericine B (tiêm tĩnh mạch): 1mg/kg thể trọng/24h.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 219 of 263

+ Itraconazole (uống): 400mg/24h (với người bị suy giảm miễn dịch). 200mg/24h (với người có hệ miễn dịch bình thường). + Ketoconazole (uống) 400 – 600mg/24h (có thể tăng tới 800mg/24h) trong 3 tháng. Sau đó dùng liều 400mg/24h trong suốt 6 – 12 tháng. Kết hợp với fluconazole (uống hoặc tiêm tĩnh mạch) 400mg/24h. Lưu ý: Thuốc độc với máu, gan và thận, cần kiểm tra công thức máu, chức năng gan, thận. 5.3.3.7. Dự phòng + Phòng tránh hít phải bào tử (đặc biệt ở các địa điểm như hang, động, chuồng trại, gà, vịt,…) + Dùng: Itraconazole 200mg/24h. Đối với thứ Histoplasma capsulatum var. duboisii chủ yếu xuất hiện ở Châu Phi, ở Việt Nam chưa bắt gặp trường hợp nào. 5.3.4. Penicilliosis và loài Penicillium marneffei 5.3.4.1. Tác nhân gây bệnh Bệnh do các loài thuộc chi Penicillium (hình 9.10) gây ra. Chi này có khoảng 200 loài, trong đó, chỉ có loài P. marneffei là gây bệnh trên người. Chủ yếu là các đối tượng bị suy giảm miễn dịch có nguồn gốc ở Đông Nam Á hoặc từng sống và hoạt động ở Đông Nam Á. Loài này mọc tốt ở 37OC, các loài khác sống hoại sinh trên các cơ chất chết, mọc kém hoặc không mọc ở 37OC và rất phổ biến ở ngoại cảnh.

Hình 9.10. Hình thái vi sinh học chi Penicillium

5.3.4.2. Dịch tễ học Vật chủ thường gặp là chuột, thường phân lập được từ các mẫu đất ở các hang của các loài gặm

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 220 of 263

nhấm ở Đông Nam Á nên các vùng dịch địa phương chủ yếu ở Đông Nam Á, nơi có nhiều người mắc hội chứng AIDS như Bắc Thái Lan, Nam Trung Quốc, Việt Nam, Campuchia, Malaixia, Hồng Kông, Đài Loan,… 5.3.4.3. Phương thức lây nhiễm – Qua đường hàng không, du lịch,… – Qua da do chấn thương, tai nạn phòng thí nghiệm,… 5.3.4.4. Khả năng gây bệnh Nấm phát tán trong toàn bộ hệ lưới nội mô với triệu chứng lâm sàng đa dạng, mức độ lây lan nhanh và mức độ nguy kịch phụ thuộc vào hiện trạng miễn dịch của cơ thể người bệnh. – Với người nhiễm HIV bị nhiễm P. marneffei sẽ xuất hiện bệnh khi tế bào D4<50/ml máu. – Với người có HIV âm tính: Do sử dụng liệu pháp corticoid dài ngày, bị bệnh tự miễn. Thời kỳ ủ bệnh: Có thể tới 11 năm. 5.3.4.5. Triệu chứng Giai đoạn đầu sốt, ho dai dẳng, sút cân, xuất hiện hạch, phì đại lách. Giai đoạn kế tiếp là tổn thương da, dưới da, các nốt nhú hoặc các mụn to, các hạch dạng trứng cá ở mặt, toàn thân, các đầu của ngón tay và chân. Gây loét hệ tiêu hoá ở nội tạng gây viêm màng ngoài tim, viêm màng bụng, viêm màng phổi. 5.3.4.6. Tiên lượng Nếu không điều trị sẽ tử vong; điều trị sớm 80% trường hợp được cứu sống. Bệnh phát triển nhanh và trầm trọng hơn ở những bệnh nhân bị SIDA. 5.3.4.7. Chẩn đoán – Chẩn đoán phân biệt: Lưu ý tránh nhầm lẫn với các bệnh nấm nội tạng do Histoplasma, bệnh nấm da do Cryptococcus gây ra. – Chẩn đoán tìm nấm: + Lấy mẫu bệnh phẩm: Da, tim, dịch não tuỷ, tuỷ xương, sinh thiết tổ chức, cấy máu. + Soi trực tiếp: Trước hết lưu ý P. marneffei là loại nấm lưỡng hình: có dạng sợi khi cấy ở 25OC (dạng hoại sinh), dạng nấm men khi cấy ở 37OC (dạng ký sinh gây bệnh). Nhuộm màu bằng MGG (May-Grunwald-Giemsa), tế bào dạng nấm men có dạng hình tròn hoặc hình trụ, kích thước 3 × 2 – 5µm, có vách ngăn ở giữa và không có chồi. + Nuôi cấy nấm: Nuôi cấy ở 25OC và 37OC. Nấm mọc sau 2 – 5 ngày trên tất cả các môi trường thông dụng, nhạy cảm với actidione (cycloheximide, một loại thuốc kháng nấm do một loài xạ khuẩn là Streptomyces griseus sinh ra). – Xác định đại thể: Môi trường Sabouraud hoặc SDA ở 25 – 27OC: Khuẩn lạc nấm có dạng sợi, lúc đầu có màu vàng, sau đó là nâu, xanh chuyển sang nhạt và cuối cùng chuyển màu đỏ tươi. Màu đỏ lan toả khắp môi trường nuôi cấy. + Xác định vi thể: Môi trường Sabouraud hoặc SDA ở 25 – 27OC, conidiophore trơn nhẵn và phân nhánh, cuống thể bình (metula) có từ 3 – 5 và chiều dài không đều nhau. Thể bình ngắn, rộng, thẳng đứng, số lượng từ 4 – 6. Conidi trơn, hình ô van và tạo thành chuỗi ngắn. Môi trường Sabouraud hoặc SDA ở 37OC, chuyển từ dạng nấm sợi sang dạng nấm men trong 2 tuần. Khuẩn lạc chuyển sang màu trắng đục, trơn bóng. Tế bào hình cầu hoặc ô van, đường kính 3 – 7µm (nhân lên bằng cách phân chia). 5.3.4.8. Điều trị – Điều trị tấn công trong 2 – 4 tuần: + Cách 1: Tiêm tĩnh mạch amphotericin B (0,6mg/kg thể trọng/24h) kết hợp với 5- fluorocytosine 100mg/kg thể trọng/24h, có thể sử dụng voriconazole. + Cách 2: Điều trị duy trì 2 – 6 tháng:

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 221 of 263

* Itraconazole 400mg/24h. * Ketoconazole 400mg/24h. * Fluconazole 400mg/24h. – Điều trị dự phòng thứ cấp: Do bệnh thường tái phát ở những người bị AIDS (25%) nên sau đợt điều trị tấn công, thường phải dùng liều dự phòng itraconazole 200mg/24h suốt đời.

CÂU HỎI LƯỢNG GIÁ Hiện tượng lưỡng hình gặp ở các loài nấm nào sau đây? A. Sporothrix schenckii. B. Aspergillus parasiticus. C. Histoplasma capsulatum. D. Penicillium marneffei 2. Aflatoxin được sinh ra bởi A. Penicillium notatum. B. Crypyococcus neoformans. C. Aspergillus flavus. D. Fusarium moniliforme. 3. Nhóm nấm bất toàn bao gồm những loài nấm chưa tìm thấy trạng thái sinh sản hữu tính. A. Đúng. B. Sai. 4. Đặc điểm nào sau đây không đúng trong bệnh lang ben? A. Vi nấm gây bệnh ưa chất béo. B. Vi nấm gây bệnh ưa keratin. C. Hay đổ mồ hôi là yếu tố thuận lợi cho bệnh. D. Các mảng da bệnh thường sưng tấy lên. E. Đèn Wood là phương tiện chẩn đoán và theo dõi bệnh tốt nhất. 5. Về ái tính với ký chủ, người ta chia vi nấm gây bệnh ở da ra 3 nhóm A……………………. B. ……………………… C. ……………………….. 6. U nấm do Aspergillus hay gặp ở người có hang lao hay dãn phế quản. A. Đúng. B. Sai. 7. Khi muốn tìm Histoplasma capsulatum, người ta phải xử lý bệnh phẩm trong vòng……………………, lý do là………………………………………………… 8. Người ta có thể gặp bệnh do vi nấm Aspergillus dưới dạng A. bệnh dị ứng. B. bệnh lan toả. C. viêm ống tai ngoài. D. bệnh ở phổi. E. tất cả các thể trên. 9. Vi nấm Cryptpcoccus neoformans có rất ít trong ruột chim bồ câu, chỉ thực sự phát triển mạnh khi theo phân ra ngoại cảnh. A. Đúng. B. Sai. 10. Dạng nấm men của Penicillium marneffei sinh sản chủ yếu bằng cách 1.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 222 of 263

A. nảy 1 chồi. B. nảy 2 chồi. C. nảy nhiều chồi. D. phân đôi bằng vách ngăn. 11. Động vật mang nấm Penicillium marneffei là A. Chó. C. Gà. E. Chuột túi. B. Mèo. D. Chuột tre.

PHẦN BỐN

Chương 10

ĐẠI CƯƠNG VỀ VIRUS

1. ĐẠI CƯƠNG

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 223 of 263

2. HÌNH THÁI VÀ CẤU TRÚC CỦA VIRUS

2.1. Kích thước và hình thái của virus

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 224 of 263

Kích thước của virus rất nhỏ bé, có thể lọt qua các nến lọc vi khuẩn, chính vì thế mà không thể quan sát được qua kính hiển vi quang học. Kích thước virus thường được đo bằng nanômet (1nm = 10-9m). Sử dụng kính hiển vi điện tử và các kỹ thuật phụ trợ có thể quan sát, đo đạc, nghiên cứu tỷ mỷ hình thái của từng loại virus (hình 10.1). Về hình thái học virus có hình dạng khá phong phú: dạng hình que, hình khối đa diện và tổ hợp phức hợp của các dạng đó (hình 10.2).

2.2. Cấu trúc của virus Như đã nêu, virus chưa có cấu tạo tế bào, mỗi virus không thể được gọi là một tế bào mà chỉ được gọi là hạt virus hay virion (virus particle). Virion là một virus trưởng thành, có kết cấu hoàn chỉnh với thành phần chủ yếu là acid nucleic (ADN hoặc ARN) được bao quanh bởi lớp vỏ protein. Acid nucleic – hạt nhân – nằm ở giữa hạt virus, là hệ gen của virus, còn protein bọc bên ngoài tạo thành vỏ gọi là capsid. Capsid được tạo thành bởi các tiểu phần capsid còn được gọi là capsome, mang các thành phần kháng nguyên (KN) đặc thù và có tác dụng bảo vệ lõi acid nucleic. Lõi và vỏ hợp lại tạo thành nucleocapsid, là cấu trúc cơ bản của virus.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 225 of 263

Một số virus có cấu trúc phức tạp hơn: Bên ngoài capsid còn có màng bao lipid hay lipoprotein, có thể còn có các mấu gai (spikes) bám xung quanh. Màng bao thực chất là màng tế bào chất của tế bào chủ, nhưng được virus cấu tạo lại và mang tính KN đặc trưng của virus. Màng bao có thể bị các dung môi hoà tan lipid phá huỷ (ete, aceton,…) (hình 10.3).

Các kết quả nghiên cứu sử dụng kỹ thuật nhiễu xạ rơnghen, kính hiển vi điện tử cho thấy các virion có 3 dạng cấu trúc chính là cấu trúc xoắn, cấu trúc đối xứng khối, và cấu trúc hỗn hợp với các đặc trưng rất đặc thù. 2.2.1. Virus cấu trúc xoắn Các virus khảm thuốc lá (TMV-Tobaco mosaic virus), dại,… là các virus có cấu trúc xoắn: acid nucleic và protein sắp xếp dạng xoắn lò xo hình que hay sợi. Tuỳ loại virus mà chiều dài, đường kính và chu kỳ lặp của nucleocapsid khác nhau. Virus khảm thuốc lá là virus có cấu trúc xoắn đặc trưng, dạng hình que thẳng, chiều dài 300nm, đường kính ngoài 15nm, đường kính lõi rỗng 4nm. TMV có chứa 5% ARN mạch đơn (ss ARN) và 95% protein. Capsid được cấu tạo bởi 2130 capsome hình chiếc giầy. Mỗi capsome được cấu thành từ 158 gốc acid amin, có phân tử lượng là 17.500 Da. Các capsome bám vào sợi ARN xoắn lò xo, có 130 vòng xoắn, với bước nâng vòng xoắn là 2,3nm, và trung bình có 16,33 capsome gắn vào. Cứ một capsome gắn với 3 nucleotid của ARN, nên mỗi vòng xoắn của ARN có 49 nucleotid. Sợi ssARN chứa 6.390 base nucleotid, có phân tử lượng là 2 × 106 D (hình 10.4).

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 226 of 263

2.2.2. Virus đối xứng khối Cấu trúc đối xứng khối đặc trưng cho các loại virus như Adenovirus, Reovirus, Herpes virus, Picorna virus,… với typ đối xứng 2 mặt, 3 mặt, 5 mặt. Khi khảo sát cấu trúc Adenovirus (hình 10.5), nếu quan sát thoáng qua thấy gần giống hình cầu, nhưng khi quan sát kỹ hơn nhận thấy đây là virus không có màng bao, đường kính khoảng 70 – 80nm, có cấu trúc đối xứng khối, đa diện 20 tam giác đều, 30 cạnh, 12 đỉnh, mỗi đỉnh là nơi gặp nhau của 5 mặt. Capsid được cấu thành bởi 252 capsome với phân tử lượng capsome là 70.000 Da.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 227 of 263

2.2.3. Virus cấu trúc phức hợp Virus cấu trúc phức hợp rất phổ biến trong trường hợp các phage, trong đó có phage T chẵn của E. coli. Loại phage này gồm có các kiểu T2, T4 và T6 phân bố rất rộng rãi trong tự nhiên. Đây là các mô hình đã được nghiên cứu sâu, nhất là đối với phage T4. Phage T4 được cấu tạo bởi 3 bộ phận: đầu, cổ và đuôi. 2.2.3.1. Đầu Dài 95nm, đường kính 65nm, có 20 mặt. Capsid được cấu tạo bởi 8 loại capsome, đường kính 8nm, tổng cộng có 212 capsome. Lượng protein chiếm 71 – 86% trong phage. Bên trong đầu có ADN sợi đúp (ds ADN), đầu được nối với đuôi qua cổ. 2.2.3.2. Cổ Là đĩa lục giác, đường kính 37,5nm. Từ đĩa cổ mọc ra 6 tua cổ. 2.2.3.3. Đuôi Gồm có bao đuôi, ống đuôi, đĩa gốc, 6 mấu ghim và 6 sợi đuôi. Bao đuôi dài 95nm, có 24 vòng xoắn, cấu tạo bởi 144 capsome (mỗi capsome có phân tử lượng là 55.000Da), đầu bao đuôi gắn với vòng cổ. Lồng trong bao đuôi là ống đuôi với chiều dài và vòng xoắn tương tự, đường kính 8nm, rỗng giữa có đường kính 2,5 – 3,5nm, là ống dẫn ADN từ trong đầu phage xâm nhiễm vào tế bào mẫn cảm. Đĩa gốc gắn với đầu cuối ống đuôi cũng là đĩa lục giác rỗng ở giữa có đường kính 30,5nm, trên đó mọc ra 6 sợi đuôi và 6 mấu ghim.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 228 of 263

Mấu ghim dài 24nm có chức năng hấp phụ. Sợi đuôi dài 140nm có thể gấp lại ở chính giữa, đường kính 2nm. Sợi đuôi được cấu tạo bởi 2 loại protein khá lớn và 4 loại protein khá nhỏ, có tác dụng hấp phụ vào vùng mẫn cảm của tế bào chủ (hình 10.6).

Hình 10.6. Cấu tạo của phage

Khi sợi đuôi hấp phụ vào vùng mẫn cảm, đĩa gốc bị kích thích làm co rút bao đuôi và làm cho ống đuôi đâm mấu ghim vào tế bào chủ. Các capsome của bao đuôi phát sinh chuyển động chuyển vị phức hợp làm co chiều dài đuôi lại 50%, giống sự co rút của các protein sợi cơ.

2.3. Acid nucleic của virus Acid nucleic lưu giữ thông tin di truyền đặc thù của mọi virus, nên rất đa dạng và là cơ sở tin cậy để phân loại virus. Các loại acid nucleic của virus có thể được phân biệt dựa trên các đặc tính sau: – ADN hay ARN? – Chuỗi đơn (ss-single strand) hay chuỗi kép (ds-double strand)? – Dạng mạch thẳng hay dạng vòng? – Hệ gen chứa 1 thành phần, hay 2, 3 hoặc nhiều thành phần? Những virus mang ADN thì chủ yếu là mạch kép, còn các virus mang ARN chủ yếu là mạch đơn. Phân loại một số virus đến họ trên cơ sở acid nucleic với các tiêu chí đã nêu như sau: 2.3.1. Các virus chứa ADN a) Chuỗi đơn (ss ADN) – Mạch thẳng: Họ Parvoviridae (gây bệnh sốt ban đỏ ở trẻ em) chưa được nghiên cứu nhiều. – Mạch vòng: Thực khuẩn thể ễX 174, M13, fd, f1 của E. coli. b) Chuỗi kép (ds ADN) – Mạch thẳng: + Họ Adenoviridae (gây nhiều hội chứng lâm sàng khác nhau): Adeno virus typ 1, 8, 14, 21,… + Họ Herpesviridae (gây bệnh mụn rộp herpes ở người, gây bệnh đậu gà), có vỏ bao quanh capsid: Herpes simplex typ 1, Herpes simplex typ 2, Varicella zoster virus, Cytomengalovirus

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 229 of 263

3. SỰ NHÂN LÊN CỦA VIRUS Khi nhiễm sinh vào tế bào sống cảm thụ, qua điều khiển bộ máy trao đổi chất cũng như hoạt động trao đổi chất của tế bào mà virus tổng hợp được các thành phần cấu trúc và tạo ra được các hạt virus mới, “phát triển” nhân lên. Các hạt virus trưởng thành thoát ra khỏi tế bào chủ bắt đầu chu kỳ nhân lên mới. Sự nhân lên của virus mang tính bùng phát chu kỳ, khác hẳn thời kỳ sinh trưởng, phát triển 4 pha của vi khuẩn. Thời gian chu kỳ nhân lên của các virus khác nhau là khác nhau. Ví dụ: Picornavirus cần 6 đến 8 giờ, còn Herpesvirus cần hơn 40 giờ. Số lượng các virus “con” (thế hệ sau) được tạo ra cũng không giống nhau: Picornavirus tạo ra khoảng 100.000 hạt virus mới trong mỗi tế bào chủ, trong khi đó Poxvirus chỉ tạo ra khoảng 1.000 hạt virus mới.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 230 of 263

Quan điểm chung của các nhà khoa học là quá trình nhân lên của virus gồm 5 giai đoạn: Hấp phụ – Xâm nhập – Tổng hợp – Lắp ráp – Giải phóng.

3.1. Sự hấp phụ của virus lên bề mặt tế bào chủ Các chuyển động tự nhiên tạo ra va chạm ngẫu nhiên giúp virus bám vào thụ thể (receptor) đặc hiệu trên tế bào cảm thụ. Ví dụ: Poliovirus chỉ hấp phụ được lên màng tế bào người và linh trưởng, mà không hấp phụ lên tế bào động vật khác vì không có thụ thể. Một số yếu tố ảnh hưởng đến sự hấp phụ của virus: số lượng virus, sự hiện diện của một số cation (Ca2+, Mg2+) có tác dụng xúc tiến hấp phụ, ngược lại Al3+, Fe3+ lại làm giảm hoạt tính hấp phụ của virus. Nhiệt độ không ảnh hưởng đến hấp phụ của virus.

3.2. Xâm nhập của virus Ngay sau khi hấp phụ, acid nucleic virus lập tức xâm nhập tế bào. Quá trình xâm nhập này xảy ra theo một trong 3 cách sau: Xâm nhập nhờ cơ chế “cởi áo”: Màng của virus dung hợp với màng sinh chất của tế bào (về bản chất các màng này là giống nhau), ví dụ Paramyxovirus và Retrovirrus, phần nucleocapsid bị đẩy vào trong tế bào chất. Capsid của virus bị enzym decapsidase của tế bào phân huỷ, giải phóng acid nucleic. Xâm nhập nhờ cơ chế thực bào hoặc nhập bào: Sau khi virus hấp phụ lên bề mặt tế bào, màng tế bào lõm vào tạo thành không bào đưa virus vào tế bào chất. Tại đây màng không bào bị dung giải, nucleocapsid được giải phóng. Bơm acid nucleic vào tế bào chủ: Các phage sau khi hấp phụ, sợi đuôi co lại làm cho mấu đuôi ở đĩa gốc cắm vào thành tế bào; các lysozym ở đầu ống đuôi làm tan một lỗ ở thành tế bào, tạo ra kích thích làm cho capsome của bao đuôi co lại, ống đuôi đâm qua thành và màng tế bào chất, và acid nucleic của phage được bơm vào tế bào chất.

3.3. Tổng hợp các thành phần của virus Trước tiên acid nucleic của virus cung cấp thông tin di truyền cho tế bào chủ và bắt tế bào chủ tổng hợp ra các thành phần của virus. Quá trình tổng hợp có thể được thực hiện trong nhân (Adenovirus) hoặc trong tế bào chất (Poxvirus) của tế bào chủ. Giai đoạn này là giai đoạn ẩn (tiềm tàng) của virus, có thể kéo dài vài giờ đến vài ngày. 3.3.1. Virus mang ADN Đại diện là các Adenovirus, Papovavirus và Herpesvirus. ADN của các virus này được sao chép nhân lên ở trong nhân của tế bào chủ để sinh ra mARN. Chương trình sao chép cần ít nhất 2 chu kỳ đối với Papovavirus và 3 chu kỳ với Herpesvirus và Adenovirus. Trong mỗi trường hợp, các polypeptid của các virion được tạo ra từ mARN (hình 10.7). ADN virus

ADN con

mARN

Protein sím

mARN

Protein trung gian ,

mARN

Protein muén

Virus con

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 231 of 263

Hình 10.7. Sơ đồ nhân lên của Adenovirus và Herpesvirrus

Trong cả hai trường hợp, genom của virus được sao chép trong 3 chu kỳ bởi ADN polymerase. Trước tiên, các ADN mới được tạo ra (nhờ ADN pol tế bào chủ) được phiên mã thành mARN (mARN E1, mARN a) mà được dịch mã thành protein điều hoà (protein rất sớm). Protein này hỗ trợ phiên mã ADN mới thành mARN E2 (hay mARN b) mà được dịch mã thành ADN polymerase (protein sớm sau) mới tổng hợp. ADN polymerase này sao chép genom virus thành rất nhiều genom virus con mà một phần trong số đó được phiên mã thành mARN L1 (mARN g) mà được dịch mã thành protein cấu trúc. Protein cấu trúc lắp ghép với genom virus con tạo thành virion hoàn chỉnh. Ở Papovavirus, 2 chu kỳ đầu được gộp làm một. 3.3.2. Virus mang ARN Các virus mang ARN được chia làm 3 nhóm: 3.3.2.1. Nhóm 1: Đại diện là Picornavirus. Hệ gen nhóm này có 2 chức năng, vừa là mARN gọi là sợi dương (+) (nếu phân tử ARN có trình tự nucleotid trùng với trình tự của mARN thì được quy ước là sợi (+), còn ngược lại là sợi (-)) và cũng là khuôn để tổng hợp sợi bổ sung gọi là sợi (-). Sau khi xâm nhập vào tế bào ARN virus gắn vào ribosom và được dịch mã. Sản phẩm là polyprotein và sau đó được tách thành các polypeptid. Với chức năng thứ hai, ARN của virus được dùng làm khuôn để tổng hợp nên sợi âm với sự tham gia của ARN polymerase được tạo ra nhờ việc tách polyprotein nói trên. Sau đó sợi âm lại được dùng làm khuôn để tổng hợp sợi dương mới. Sợi dương này được lắp ghép lại để tạo ra virus con (hình 10.8). ARNvirus sîi (+) Protein ®−îc m· ho¸ trong hÖ gen

ARNvirus sîi (-)

ARN con sîi (+) Virus con Hình 10.8. Sơ đồ nhân lên của Picornavirus

3.3.2.2. Nhóm 2: Gồm các virus mà ARN đóng vai trò là sợi (-), đại diện là Myxoviridae, Paramyxoviridae. Đặc điểm của nhóm này là ss ARN chỉ có một chức năng là làm khuôn cho quá trình sao chép, vì vậy, chúng phải được sao chép để tạo ra mARN mà tế bào lại thiếu các enzym thích hợp. Toàn bộ sợi âm của virus cùng với enzym sao chép có trong virion. Quá trình sao chép trải qua 2 giai đoạn. Giai đoạn đầu tiên tạo ra mARN mà mỗi ARN này chỉ mã hoá một chuỗi polypeptid, đến giai đoạn thứ hai sẽ hình thành chuỗi đầy đủ và sợi dương, sợi này được dùng làm khuôn để tổng hợp sợi âm con (hình 10.9).

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 232 of 263

ARN pol (virus)

ARN virus sîi (-)

Protein

mARN

ARN Pol phô thuéc ARN míi tæng hîp

ARN virus sîi (+)

ARN virus sîi (-) con

C¸c virus con tr−ëng thµnh Hình 10.9. Sơ đồ nhân lên của Orthomyxovirus

3.3.2.3. Nhóm 3: Đại diện là nhóm Retrovirus, đặc tính của nhóm này là nhiễm sắc thể ARN virus sao chép ngược thành ADN trung gian (hình 10.10). ARN virus sîi (+) ARN måi vµ Reverse transcriptase ADN

ADN trung gian (cµi xen vµo NST)

ARN (+) mARN (Genome virus con)

Protein

Virus con Hình 10.10. Sơ đồ nhân lên của Retrovirus

3.4. Giai đoạn lắp ráp Khi các phân tử protein capsid và acid nucleic được tổng hợp với một lượng vừa đủ (khoảng 2 – 3 giờ sau khi xâm nhiễm) thì giai đoạn lắp ráp bắt đầu. Các protein của capsid bao bọc một phần tử acid nucleic để tạo thành một hạt virus hoàn chỉnh. Quá trình này có thể là tự phát, không cần năng lượng, nhưng có thể bị ngăn cản bởi một số chất có khả năng gắn vào acid nucleic của virus hoặc làm hỏng cấu trúc protein. Kết quả là quá trình lắp ráp có thể tạo thành hạt virus không hoàn chỉnh: chỉ có capsid mà không có lõi acid nucleic. Những hạt virus này không có khả năng gây nhiễm, tuy nhiên, có mang tính kháng nguyên đặc hiệu. Picornavirus, Poxvirus và Reovirus lắp ráp trong bào tương, còn Adenovirus, Herpesvirus và Papovavirus lắp ráp trong nhân tế bào chủ. 3.5. Giai đoạn giải phóng Các hạt virus con được giải phóng khỏi tế bào sau vài giờ đến sau vài ngày theo hai cách. Nảy chồi: Một số virus có màng bao được giải phóng bằng cách nảy chồi qua các vị trí đặc biệt của màng tế bào chủ do virus đọc mã. Như vậy, virus sẽ nhận lấy một phần màng tế bào chủ với cơ cấu protein đặc trưng riêng mà virus gài vào đấy. Sự nảy chồi có thể xảy ra dọc màng tế bào chất: màng nhô ra phía ngoài cùng với nucleocapsid như nảy chồi, và các enzym đặc biệt trên bề mặt cắt

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 233 of 263

cho chồi rời ra. Ví dụ, màng ngoài của virus Paramyxoviridae có gai glycoprotein (hình 10.11). Phá huỷ màng tế bào chủ: Hàng loạt virus được giải phóng trong một thời gian ngắn bằng cách phá vỡ màng tế bào chủ (phage và một số loại virus khác) qua ly giải và từ đó thoát ra ngoài.

4. SỰ NHÂN LÊN CỦA PHAGE Có 2 loại phage chính là phage độc và phage ôn hoà (tiềm tàng). Phage độc: là những phage phá huỷ, gây ly giải tế bào chủ. Sau khi xâm nhập tế bào vi khuẩn, chúng nhân lên và phá vỡ tế bào chủ giải phóng các phage mới ra ngoài. Đây là quá trình ly giải (lysis). Phage ôn hoà còn gọi là phage tiềm tàng hay protophage. Khi phage ôn hoà xâm nhập vào tế bào vi khuẩn, acid nucleic của virus gắn vào ADN của vi khuẩn, và tồn tại, phân chia nhân lên cùng hệ gen của vi khuẩn qua nhiều thế hệ mà không ly giải tế bào. Đó là quá trình tiềm tan (lysogeny). Khi gặp điều kiện thích hợp, acid nucleic của phage được hoạt hóa, chỉ huy quá trình nhân lên và tạo ra các phage mới làm tổn hại tế bào. Quá trình này chỉ diễn ra với các phage mang ds ADN. Trong điều kiện thích hợp, phage ôn hoà có thể trở thành phage độc và gây ly giải tế bào chủ. Những tế bào mang phage tiềm tan gọi là tế bào tiềm tan hay tế bào sinh dung giải. Quá trình nhân lên của phage cũng tuân theo quy luật chung của virus (hình 10.12).

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 234 of 263

5. HẬU QUẢ CỦA QUÁ TRÌNH NHÂN LÊN CỦA VIRUS Sự ký sinh, nhân lên của virus trong tế bào gây nên những hậu quả nghiêm trọng tiếp theo đối với tế bào chủ cũng như vật chủ: – Phá huỷ tế bào (Cytopathic Effect, CPE): Trong phòng thí nghiệm, để đánh giá mức độ phá huỷ tế bào của virus ta xác định liều huỷ hoại 50% số tế bào (CPD 50 – Cytopathic Dose 50%) và đơn vị tạo plaque (vùng tan tế bào) (plaque forming unit- PFU). – Làm sai lệch nhiễm sắc thể của tế bào: Nhiễm sắc thể của tế bào chủ có thể bị gẫy, phân mảnh hoặc sắp xếp lại. Có thể xuất hiện những nhiễm sắc thể bất thường và thay đổi số lượng nhiễm sắc thể của tế bào. – Sinh khối u: Các nhà nghiên cứu đã gây ung thư thực nghiệm ở động vật do virus, còn ở người, một số cơ chế gây ung thư đã được xác định hoàn toàn. Cơ chế gây khối u có thể do virus gây thay đổi kháng nguyên bề mặt của tế bào, làm mất khả năng ức chế do tiếp xúc khi tế bào sinh sản. – Sinh thai nhi bất thường: Trong 3 tháng đầu của thời kỳ thai nghén, nếu phụ nữ mang thai bị nhiễm virus có thể gây những hậu quả bất thường cho thai nhi (hình 10.13). – Tạo ra hạt virus không hoàn chỉnh (defective interfering particle-DIP): Đó là những hạt virus không có acid nucleic, chỉ có vỏ protein. DIP không nhân lên được trong tế bào, mà chỉ mang kháng nguyên vỏ của virus hoàn chỉnh. – Tạo ra các tiểu thể: Các tiểu thể nội bào được tạo ra từ các thành phần của hạt virus, nhưng lớn hơn hạt virus, có thể ở trong nhân hoặc trong bào tương của tế bào.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 235 of 263

Virus

Phô n÷ cã thai c¶m thô

NhiÔm trïng èi

NhiÔm trïng mÑ

NhiÔm trïng nhau thai

NhiÔm trïng bµo thai

Thai b×nh th−êng

Thai nhiÔm trïng (cã thÓ bÞ s¶y thai)

Thai chÕt

Thai dÞ tËt

Hình 10.13. Ảnh hưởng của virus đối với phụ nữ có thai

– Chuyển thể tế bào (Transformation): Genom của virus tích hợp vào genom tế bào làm cho tế bào thể hiện tính trạng mới. Ví dụ, phage E15 tích hợp vào nhiễm sắc thể của Salmonella. – Sản xuất interferon: Virus đóng vai trò chất cảm ứng kích thích tế bào sinh interferon. Chất này đóng vai trò chất cảm ứng kích thích tế bào sinh ra protein kháng virus. – Biến tế bào thành tế bào tiềm tan (tế bào có tiềm năng sinh ly giải): Genom của virus (phage) tích hợp vào nhiễm sắc thể của tế bào (vi khuẩn) tồn tại và nhân lên cùng genom tế bào. Khi có điều kiện thích hợp, genom của virus sẽ được hoạt hoá, virus nhân lên và phá huỷ tế bào. Những tế bào có genom virus tích hợp trong nhiễm sắc thể được gọi là các tế bào tiềm tan.

CÂU HỎI LƯỢNG GIÁ 1. Trình bày 3 loại cấu trúc chính của virus. 2. Trình bày phân loại virus dựa trên acid nucleic virus. 3. Trình bày 5 giai đoạn nhân lên của virus. 4. Trình bày quá trình tổng hợp các thành phần của virus mang ADN. 5. Trình bày các quá trình nhân lên của virus mang ARN. 6. So sánh quá trình nhân lên của virus mang ARN sợi (-) và ARN sợi (+). 7. Trình bày quá trình nhân lên và giải phóng của phage. 8. Trình bày hậu quả của quá trình nhân lên của virus trong tế bào và vật chủ.

Chương 11

CÁC VIRUS GÂY BỆNH THƯỜNG GẶP

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 236 of 263

1. MYXOVIRUS Myxovirus được chia làm hai nhóm chính: Orthomyxovirus và Paramyxovirus. Orthomyxovirus gồm các thành viên là: Cúm A, B, C; Paramyxovirus gồm các thành viên là: quai bị, sởi, á cúm, virus hợp bào đường hô hấp và một số virus gây bệnh cho động vật.

1.1. Virus cúm (Influenza virus) Virus cúm là thành viên chính của nhóm Orthomyxovirus và là căn nguyên của bệnh cúm là bệnh nhiễm trùng đường hô hấp cấp tính dễ thành dịch. Orthmyxovirus gồm có 3 typ miễn dịch: cúm A, B, C. 1.1.1. Đặc điểm sinh học 1.1.1.1. Hình thể và cấu trúc Virus cúm có hình cầu, đường kính 80 – 120nm. Vỏ bao ngoài của virus là lớp lipid kép, trên bề mặt có các gai glycoprotein. Vật liệu di truyền là ARN chuỗi đơn (gồm có 8 đoạn với cúm A, B và 7 đoạn với cúm C). Protein capsid cùng với ARN tạo nên nucleocapsid đối xứng xoắn. 1.1.1.2. Sức đề kháng Virus cúm dễ bị tiêu diệt bởi các yếu tố vật lý, hoá học như: tia cực tím ánh sáng mặt trời và các dung môi hoà tan lipid (ete, formalin). 1.1.1.3. Nuôi cấy Virus cảm thụ với các tế bào tiên phát như: tế bào xơ non bào thai gà, bào thai người. Tế bào thường trực cảm thụ là: tế bào BHK, vero.

Hình 11.1. Influenza virus

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 237 of 263

1.1.1.4. Sự nhân lên Một chu kỳ nhân lên của virus cần 12 giờ. Sự tổng hợp ARN của virus thực hiện trong nhân tế bào cảm thụ, còn quá trình tổng hợp các protein cấu trúc và các thành phần khác của virus lại xảy ra ở bào tương. Cuối cùng, sự lắp ráp của virus thực hiện ở bào tương và chúng thoát ra khỏi tế bào chủ bằng hình thức nảy chồi có mang theo màng của tế bào chủ để làm thành vỏ envelope của hạt virus. 1.1.1.5. Kháng nguyên – Kháng nguyên kết hợp bổ thể và kháng nguyên hoà tan bản chất là nucleoprotein, đây là kháng nguyên đặc hiệu typ. – Kháng nguyên ngưng kết hồng cầu, gồm có: + Kháng nguyên H (Hemagglutinin): Đặc trưng cho typ virus. Hiện nay có 16 cấu trúc kháng nguyên H từ H1 đến H16. + Kháng nguyên N (Neuraminidase): đặc trưng cho thứ typ, gồm có 9 cấu trúc kháng nguyên từ N1 đến N9. Kháng nguyên H có vai trò quan trọng trong khả năng gây nhiễm của virus, còn kháng nguyên N giúp cho virus lan tràn trong cơ thể và thúc đẩy sự phóng thích các hạt virus ra khỏi tế bào chủ. Cấu trúc H và N thường dễ thay đổi để trở thành typ và thứ typ mới. 1.1.1.6. Cách gọi tên Trước hết gọi tên typ virus, sau đó là động vật cảm thụ, địa danh phân lập, số bệnh phẩm phân lập, năm phân lập, và cấu trúc H và N. Ví dụ: A/ BangKok/3/79/H3N2. B/ Singapor/7/79/H1N2. 1.1.2. Khả năng gây bệnh Bệnh cúm là một bệnh nhiễm trùng cấp tính, gây dịch. Virus xâm nhập vào cơ thể bằng đường hô hấp, sau thời gian ủ bệnh từ 1 đến 3 ngày thì xuất hiện các dấu hiệu khởi phát như: sốt cao 39 – 40OC, nhức đầu, đau mình mẩy, mệt mỏi, gai rét và hắt hơi, chảy nước mắt, nước mũi. Sang giai đoạn toàn phát, bệnh nhân tiếp tục sốt cao 39 – 40OC, mệt mỏi, đau đầu dữ dội, thường đau ở trán và hốc mắt, mắt sung huyết đỏ ngầu và có thể thấy nốt xuất huyết trên da. Ở một số bệnh nhân có bội nhiễm phổi, bệnh nặng lên rất nhiều. Diễn biến của bệnh trong vòng 7 ngày thì bệnh nhân khỏi (nếu không có bội nhiễm). Tuy nhiên, quá trình lại sức kéo dài khoảng 3 – 6 tháng với các dấu hiệu ăn kém, mất ngủ và giảm sức lao động. 1.1.3. Dịch tễ học Các đợt cúm thường xuất hiện vào mùa đông xuân. Sự lan tràn và độ trầm trọng của đợt bệnh thay đổi rất nhiều. Các vụ dịch toàn thể hay đại dịch xuất hiện thường là quãng 10 đến 15 năm một lần. Trong đó, dịch cúm lan tràn và nghiêm trọng nhất là do virus cúm A gây nên. Trong các năm 1889 – 1890, 1918 – 1919, 1957, 1968 đã có những đại dịch do cúm A. Virus cúm B và virus cúm C thường gây các vụ dịch nhỏ, ít lan rộng. 1.1.4. Chẩn đoán vi sinh học 1.1.4.1. Phân lập và xác định virus – Bệnh phẩm là dịch mũi họng lấy vào các ngày đầu của bệnh. – Nuôi cấy và phân lập trên các dòng tế bào nhạy cảm. – Xác định virus bằng phản ứng ngưng kết hồng cầu, sau đó định typ bằng phản ứng trung hoà trong tế bào hoặc ức chế ngưng kết với hồng cầu với kháng thể mẫu. 1.1.4.2. Chẩn đoán huyết thanh

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 238 of 263

Bệnh phẩm là huyết thanh bệnh nhân, lần 1 lấy vào tuần lễ đầu và lần 2 lấy cách lần 1 khoảng 7 – 10 ngày. Các phản ứng dùng để xác định là kết hợp bổ thể, ngăn ngưng kết hồng cầu. Kháng thể lần 2 phải tăng gấp 4 lần so với lần 1 mới kết luận được bệnh nhân có mắc bệnh. 1.1.5. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: + Phòng bệnh không đặc hiệu như: Cách ly bệnh nhân, nhỏ thuốc sát khuẩn đường mũi họng, sát khuẩn đồ dùng dụng cụ của bệnh nhân. + Phòng bệnh đặc hiệu: Hiện nay thường dùng vaccin bất hoạt cho những người chưa có miễn dịch, nhưng kháng thể hình thành chỉ kháng lại virus vaccin mà không có miễn dịch chéo với thứ typ mới. – Điều trị: Chủ yếu là điều trị triệu chứng, chăm sóc điều dưỡng và chống bội nhiễm. Các thuốc kháng virus cũng được dùng là Amantadine và Rimantadin đối với cúm A.

1.2. Virus quai bị (Mump virus) Virus quai bị là thành viên của nhóm Paramyxovirus được Johnson và Goodpasture phân lập từ nước bọt năm 1934. 1.2.1. Đặc điểm sinh học 1.2.1.1. Hình thể và cấu trúc Virus có hình cầu và đường kính khoảng 120 – 200nm. Vỏ envelope có cấu trúc lipid kép. Bề mặt của virus chứa các gai là hemagglutinin (H), neuraminidase (N) và hemolysin (F-glycoprotein). Vật liệu di truyền là ARN sợi đơn. 1.2.1.2. Sức đề kháng Virus quai bị dễ dàng bị tiêu diệt bởi các nhân lý hoá học như: ở 56OC trong 20 phút, tia cực tím và các dung môi hoà tan lipid. 1.2.1.3. Nuôi cấy Virus được nuôi cấy trên tế bào thai gà và tế bào thường trực vero. 1.2.1.4. Sự nhân lên Quá trình tổng hợp ARN xảy ra trong nhân của tế bào. Protein cấu trúc và các thành phần khác của virus được tổng hợp tại bào tương. Quá trình lắp ráp các hạt virus được thực hiện ở bào tương và giải phóng theo phương thức nảy chồi có lấy một phần màng tế bào chủ làm vỏ bọc. 1.2.1.5. Kháng nguyên – Kháng nguyên kết hợp bổ thể và kháng nguyên hoà tan là thành phần protein của nucleocapid. – Kháng nguyên ngưng kết hồng cầu: Hemagglutinin và Neuraminidase. Kháng nguyên này bị ức chế bởi huyết thanh đặc hiệu kháng quai bị. 1.2.2. Khả năng gây bệnh Bệnh quai bị là một bệnh truyền nhiễm cấp tính, gây dịch. Virus xâm nhập vào cơ thể qua đường hô hấp, thời kỳ ủ bệnh 12 – 25 ngày, virus nhân lên ở niêm mạc miệng, kết mạc mắt, từ đó vào máu và đi đến các cơ quan khác như màng não, tinh hoàn, buồng trứng, tuỵ,… Các biểu hiện của bệnh như sau: – Viêm tuyến nước bọt mang tai: là biểu hiện lâm sàng thường gặp nhất, bệnh nhân thấy đau vùng mang tai, khó há miệng, sốt, kém ăn, nhức đầu, đau nhức cơ khớp. Sưng tuyến nước bọt, thường một bên, sau 1 – 2 ngày thì sưng nốt phía bên kia. Tuỳ theo mức độ sưng mà có thể thấy biến đổi khuôn mặt.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 239 of 263

– Viêm tinh hoàn: Thường gặp ở tuổi thanh, thiếu niên, chiếm 20 – 30% trường hợp, xuất hiện sau sưng tuyến nước bọt 7 -10 ngày. Bệnh nhân thấy sốt cao và rét run và thấy sưng đau ở tinh hoàn. – Viêm buồng trứng: Gặp khoảng 7% sau tuổi dậy thì. Bệnh nhân thường thấy sốt và đau 1 bên hoặc 2 bên hố chậu. – Viêm màng não gặp ở 10 – 35% các trường hợp, nhất là ở trẻ nhỏ. – Ngoài ra, virus quai bị còn gây viêm tuỵ cấp, viêm não, viêm cơ tim… nhưng các thể này ít gặp. Miễn dịch sau bệnh khá bền vững, tỷ lệ tái nhiễm gặp dưới 3%. 1.2.3. Dịch tễ học Người là túc chủ tự nhiên độc nhất của virus quai bị. Bệnh có ở trên toàn thế giới. Bệnh thường xuất hiện trong mùa đông xuân, đặc biệt là tháng 4 hoặc tháng 5 và lây truyền qua đường hô hấp, rất dễ phát triển thành dịch ở các địa phương hoặc cộng đồng. Quai bị hiếm gặp ở trẻ em dưới 2 tuổi và người già nhưng hay gặp ở trẻ từ 3 – 14 tuổi, thanh niên từ 17 – 20 tuổi, nam nhiều hơn nữ. Khoảng 30 – 40% trường hợp nhiễm quai bị mà không có triệu chứng và đây là nguồn lây khó tránh nhất. 1.2.4. Chẩn đoán vi sinh học 1.2.4.1. Phân lập và xác định virus – Bệnh phẩm lấy từ nước bọt, nước tiểu hoặc dịch não tuỷ. – Phân lập trong bào thai gà hoặc các tế bào nuôi: Tế bào sơ non bào thai gà, tế bào thường trực vero. Ngoài ra, có thể dùng kỹ thuật miễn dịch huỳnh quang trực tiếp phát hiện kháng nguyên virus trong bệnh phẩm. 1.2.4.2. Chẩn đoán huyết thanh Phát hiện kháng thể chống quai bị trong huyết thanh bằng phản ứng kết hợp bổ thể, ức chế ngưng kết hồng cầu. Nhưng tốt nhất vẫn là ELISA. 1.2.5. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: + Phòng bệnh không đặc hiệu: Cách ly và tránh tiếp xúc với bệnh nhân. +Phòng bệnh đặc hiệu: Cùng vaccin rất có hiệu quả, thường tiêm chủng cho trẻ sau 1 tuổi, khi mà kháng thể do mẹ truyền đã hết hiệu lực. – Điều trị: không có thuốc đặc hiệu chống virus quai bị. Do vậy, khi mắc quai bị thường quan tâm đến chăm sóc điều dưỡng và điều trị phòng ngừa các biến chứng.

1.3. Virus sởi (Measle virus) Năm 1757, Francis Home chứng minh virus sởi là tác nhân gây bệnh sởi. Năm 1954, Enders và Peebles phân lập được virus. Virus sởi thuộc họ Paramyxovirus, giống Morbillivirus, loài measle. 1.3.1. Đặc điểm sinh học 1.3.1.1. Hình thể và cấu trúc Virus hình cầu đường kính 120 – 250nm; vỏ bao ngoài là lớp lipid kép, trên bề mặt có các gai glycoprotein mang tính kháng nguyên; vỏ capsid đối xứng xoắn; vật liệu di truyền là ARN sợi đơn. 1.3.1.2. Sức đề kháng Virus dễ bị tiêu diệt bởi các nhân lý hoá như: ở 56OC sau 30 phút, tia cực tím và các dung môi hoà tan lipid (ete, formol). 1.3.1.3. Kháng nguyên Virus sởi chỉ có 1 typ kháng nguyên duy nhất và ổn định, do vậy, nhiễm sởi tự nhiên có miễn

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 240 of 263

dịch suốt đời. 1.3.1.4. Nuôi cấy Virus sởi có thể được nuôi cấy trên tế bào một lớp của người hoặc khỉ, các dòng tế bào thường trực như vero, Hep-2. 1.3.2. Khả năng gây bệnh Virus sởi chỉ gây bệnh cho người. – Virus sởi xâm nhập vào cơ thể qua đường mũi họng và đường mắt. Thời gian ủ bệnh từ 10 – 12 ngày. Thời kỳ toàn phát với các dấu hiệu viêm long ở mắt: Chảy nhiều nước mắt, mi mắt sưng, kết mạc mắt đỏ và viêm long đường hô hấp trên: Chảy nước mũi, hắt hơi, ho, kèm theo sốt cao, mệt mỏi. Sau đó xuất hiện nốt Koplix trong niêm mạc miệng. Đây là giai đoạn dễ lây nhất. – Bệnh sởi điển hình thể hiện bằng phát ban đỏ theo thứ tự từ trên xuống dưới, sau 5 – 7 ngày, ban bay dần theo thứ tự khi mọc, để lại những vết đen trên da, gọi là vằn da hổ. Sau mắc sởi, bệnh nhân có miễn dịch bền vững suốt đời. – Bệnh sởi gây nhiều tai biến: + Viêm phổi: Do bội nhiễm vi khuẩn, rất nguy hiểm với trẻ nhỏ. + Viêm tai giữa. + Viêm não cấp: Tỷ lệ mắc 0,005 – 0,1% trong các trường hợp bị sởi. + Viêm xơ chai não bán cấp: Là bệnh mãn tính do nhiễm virus chậm ở não, có thể xuất hiện sau sởi từ 7 – 10 năm. Ngoài ra, khi mắc sởi, sức đề kháng của trẻ em bị suy giảm tạm thời nên có thể mắc nhiều bệnh nhiễm trùng cơ hội như: tiêu chảy, viêm giác mạc dễ dẫn tới mù loà,… 1.3.3. Dịch tễ học bệnh sởi – Bệnh lây theo đường hô hấp rất dễ thành dịch, thường gặp vào mùa đông xuân. – Đối tượng cảm nhiễm là những người chưa có miễn dịch bệnh ở mọi lứa tuổi, nhưng gặp nhiều ở trẻ em tuổi mẫu giáo và tiểu học. 1.3.4. Chẩn đoán vi sinh học 1.3.4.1. Phân lập virus và xác định virus – Bệnh phẩm: Dịch mũi họng hoặc kết mạc. – Phân lập trên dòng tế bào nhạy cảm B95-a. 1.3.4.2. Phát hiện kháng nguyên virus Bằng phương pháp miễn dịch huỳnh quang. 1.3.4.3. Chẩn đoán huyết thanh – Bệnh phẩm: huyết thanh bệnh nhân – Phát hiện kháng thể bằng kỹ thuật ELISA, kết hợp bổ thể, trung hoà,… 1.3.5. Phòng bệnh và điều trị – Phòng không đặc hiệu: Phát hiện sớm, cách ly bệnh nhân, xử lý chất thải. – Phòng đặc hiệu: Vaccin sởi sống giảm độc được tiêm cho trẻ em từ 9 – 11 tháng trong chương trình tiêm chủng mở rộng. – Điều trị: Chưa có thuốc đặc hiệu, việc điều trị nhằm giải quyết những triệu chứng bất lợi, chống bội nhiễm, nâng cao thể trạng giúp bệnh nhân tự hồi phục.

1.4. Virus hợp bào hô hấp (Respiratory Syncytial Virus- RSV)

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 241 of 263

RSV thuộc họ Paramyxovirus, được phân lập năm 1956, là căn nguyên chính gây viêm nhiễm hô hấp cấp ở trẻ nhỏ. 1.4.1. Đặc điểm sinh học Virus hình cầu, đường kính 150 – 300nm, ngoài cùng là lớp vỏ envelope có gai bám bản chất là glycoprotein, tiếp đến nucleocapsid, vật liệu di truyền là ARN sợi đơn. 1.4.2. Khả năng gây bệnh – Thời kỳ trẻ bắt đầu cảm nhiễm virus là từ 6 tuần – 6 tháng tuổi. – Dấu hiệu ban đầu là viêm đường hô hấp trên: sốt, ho, sổ mũi,… – Khoảng 25 – 40% trường hợp chuyển sang viêm đường hô hấp dưới với biểu hiện triệu chứng: viêm phế quản, viêm tiểu phế quản, phế quản phế viêm. Thường dẫn đến bội nhiễm vi khuẩn. – Sau nhiễm virus có kháng thể miễn dịch nhưng tồn tại không lâu, do đó trẻ thường bị tái nhiễm. – Trẻ lớn và người lớn khi nhiễm virus thường có bệnh cảnh của cảm lạnh, triệu chứng không rõ ràng, rất khó chẩn đoán lâm sàng. – Dịch tễ: RSV lây lan bằng đường hô hấp, sau đó nhân lên tại niêm mạc đường hô hấp. Bệnh thường gặp vào mùa đông xuân, có thể thành dịch. 1.4.3. Chẩn đoán vi sinh học 1.4.3.1. Phân lập virus và xác định virus – Bệnh phẩm: Dịch mũi họng. – Nuôi cấy trên dòng tế bào cảm thụ thích hợp. – Xác định virus bằng kỹ thuật miễn dịch huỳnh quang. 1.4.3.2. Chẩn đoán huyết thanh – Bệnh phẩm: Huyết thanh bệnh nhân. – Tìm kháng thể kháng virus bằng các kỹ thuật miễn dịch. 1.4.4. Phòng bệnh và điều trị – Chưa có vaccin đặc hiệu. – Phòng bệnh bằng các biện pháp không đặc hiệu như vệ sinh mũi họng, phát hiện và cách ly bệnh nhân. – Điều trị: Chưa có thuốc đặc hiệu, điều trị triệu chứng, chống bội nhiễm, nâng cao thể trạng.

1.5. Virus á cúm (Parainfluenzae virus) 1.5.1. Đặc điểm sinh học – Á cúm là virus đa hình thái, kích thước từ 150 – 200nm, vỏ bao ngoài có cấu trúc hemaglutinin và neuraminidase giúp cho chức năng bám của virus vào tế bào cảm thụ, có khả năng gây ngưng kết hồng cầu động vật, đồng thời là những kháng nguyên đặc hiệu kích thích cơ thể sinh kháng thể kháng virus, việc phát hiện kháng thể này trong huyết thanh có giá trị chẩn đoán. Vật liệu di truyền của virus là ARN một sợi. – Virus á cúm có 4 typ huyết thanh 1, 2, 3, 4. Trong đó, á cúm typ 1 còn gọi là cúm D hay cúm Sendai.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 242 of 263

1.5.2. Khả năng gây bệnh – Bệnh thường gặp ở trẻ em với biểu hiện; sốt, nhiễm trùng đường hô hấp, đôi khi bệnh cảnh giống ho gà, còn gọi là giả ho gà. Biến chứng thường gặp là bội nhiễm vi khuẩn: phế cầu, liên cầu, Haemophilus influenzae, viêm tai giữa. Khi bị bội nhiễm, tình trạng thường nặng lên có thể dẫn đến tử vong. – Bệnh lây trực tiếp qua đường hô hấp, có thể thành dịch trong cộng đồng. 1.5.3. Chẩn đoán vi sinh học 1.5.3.1. Chẩn đoán trực tiếp – Bệnh phẩm: Dịch mũi họng. – Nuôi cấy trên dòng tế bào cảm thụ thích hợp. – Xác định virus bằng kỹ thuật miễn dịch huỳnh quang. 1.5.3.2. Chẩn đoán huyết thanh – Bệnh phẩm: Huyết thanh bệnh nhân. – Tìm kháng thể kháng virus bằng các kỹ thuật miễn dịch. 1.5.4. Phòng bệnh và điều trị – Chưa có vaccin đặc hiệu. – Phòng bệnh bằng các biện pháp không đặc hiệu như vệ sinh mũi họng, phát hiện và cách ly bệnh nhân, xử lý chất thải. – Điều trị triệu chứng, chống bội nhiễm, nâng cao thể trạng.

2. ARBOVIRUS Arbovirus là những virus có thể nhân lên được trong các tổ chức của các động vật có xương sống (người, động vật có vú, chim), cũng như một số động vật không xương sống (ve, muỗi, dĩn). Các virus này muốn truyền bệnh từ động vật có xương sống này tới động vật có xương sống khác phải thông qua môi giới trung gian là côn trùng tiết túc.

2.1. Virus viêm não Nhật Bản (Japanese Encephalitis Virus) Được gọi là virus viêm não Nhật Bản bởi virus này được Hayshi phát hiện năm 1934 tại Nhật Bản. Ngoài ra, do virus thuộc nhóm B (Flavivirus) của Arbovirus cho nên được gọi là virus viêm não Nhật Bản B. 2.1.1. Đặc điểm sinh học 2.1.1.1. Hình thể và cấu trúc Virus có hình cầu, đường kính khoảng 40 – 50nm, vỏ bao ngoài là màng lipid kép, capsid đối xứng

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 243 of 263

hình khối, vật liệu di truyền là ARN. Trên bề mặt hạt virus có những gai glycoprotein mang tính kháng nguyên. 2.1.1.2. Sức đề kháng Virus bị tiêu diệt bởi các dung môi hoà tan lipid (ete, xà phòng, formalin), tia cực tím, ở 56OC sau 30 phút. 2.1.1.3. Nuôi cấy Phát triển tốt trên tế bào muỗi C6/36. Cũng có thể nuôi cấy vào não chuột nhắt trắng 1 – 3 ngày tuổi hoặc cấy vào lòng đỏ trứng gà ấp 8 – 9 ngày. 2.1.1.4. Kháng nguyên Virus viêm não Nhật Bản có kháng nguyên trung hoà, kháng nguyên ngưng kết hồng cầu và kháng nguyên kết hợp bổ thể. 2.1.2. Khả năng gây bệnh Bệnh viêm não Nhật Bản do muỗi đốt truyền virus, chủ yếu gặp ở trẻ em dưới 15 tuổi, biểu hiện lâm sàng thường gặp 2 thể sau: – Thể nhẹ: Bệnh nhân chỉ đau đầu, sốt nhẹ, mệt mỏi trong 2 – 3 ngày. – Thể nặng: Do có tổn thương não, nên từ các triệu chứng nhẹ đột ngột xuất hiện các triệu chứng viêm não cấp nặng như: đau đầu dữ dội, sốt cao, co giật, rối loạn cảm giác, rối loạn vận động, rối loạn ý thức ở nhiều mức độ. Tỷ lệ tử vong khoảng 10 – 12%, các bệnh nhân thoát khỏi thời kỳ nặng thường có các di chứng về thần kinh và tâm thần. 2.1.3. Dịch tễ học Bệnh viêm não Nhật Bản lưu hành rộng ở Châu Á, các vụ dịch thường xảy ra vào mùa hè. Virus được duy trì ở các động vật có xương sống hoang dã, một số loài chim (chim liếu điếu) và đặc biệt ở một số loài gia súc nuôi như lợn, bò, chó, ngựa. Vector truyền bệnh là muỗi Culex và Aedes, trong đó, muỗi Culex tritaeniorhynchus là vector chính. 2.1.4. Chẩn đoán vi sinh học 2.1.4.1. Phân lập và xác định virus – Bệnh phẩm: Máu và dịch não tuỷ của bệnh nhân sau khi phát bệnh 1 – 3 ngày hoặc não tử thi chết chưa quá 6 giờ. Ngoài ra, có thể lấy bệnh phẩm là vector truyền bệnh (muỗi Culex tritaeniorhynchus). – Thường dùng 2 kỹ thuật sau để phân lập virus: + Kỹ thuật phân lập trên chuột nhắt trắng 1 – 3 ngày tuổi. + Kỹ thuật phân lập trên tế bào muỗi C6/36. – Xác định virus này bằng 3 kỹ thuật: + Kỹ thuật ngăn ngưng kết hồng cầu. + Kỹ thuật miễn dịch huỳnh quang. + Kỹ thuật ELISA. 2.1.4.2. Chẩn đoán huyết thanh – Bệnh phẩm: mẫu huyết thanh kép của bệnh nhân. – Kỹ thuật thường dùng hiện nay là kỹ thuật ngăn ngưng kết hồng cầu, ELISA để tìm động lực kháng thể. 2.1.5. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: + Phòng bệnh không đặc hiệu: Diệt muỗi truyền bệnh, tránh bị muỗi đốt. + Phòng bệnh đặc hiệu: Tiêm phòng vaccin cho trẻ em dưới 15 tuổi, nhất là ở những vùng có

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 244 of 263

dịch lưu hành. – Điều trị: Hiện nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu virus, chủ yếu là điều trị triệu chứng kết hợp với chăm sóc điều dưỡng. Đối với thể nặng thì phải điều trị kịp thời, tránh các biến chứng và phải phục hồi chức năng cho bệnh nhân ở giai đoạn lui bệnh.

2.2. Virus Dengue Virus Dengue được Sabin phát hiện năm 1944 và được xếp vào nhóm B (Flavivirus) của Arbovirus. 2.2.1. Đặc điểm sinh học 2.2.1.1. Hình thể và cấu trúc Virus Dengue có hình cầu với đường kính khoảng 35 – 50nm. Cấu trúc của virus gồm có: Vỏ envelope bản chất là lipoprotein, vỏ capsid đối xứng hình khối, vật liệu di truyền là ARN một sợi dương. 2.2.1.2. Sức đề kháng Virus bị tiêu diệt bởi các dung môi hoà tan lipid (ete, formalin), tia cực tím, ở 600 sau 30 phút. 2.2.1.3. Nuôi cấy Nuôi cấy virus trên các tế bào nuôi như: tế bào Hela, tế bào muỗi C6/36. Ngoài ra, có thể cấy truyền vào não chuột nhắt trắng mới đẻ 1 – 2 ngày tuổi hoặc cấy vào cơ thể muỗi Aedes aegypty hoặc muỗi Toxorhynchites. 2.2.1.4. Kháng nguyên Virus Dengue có kháng nguyên kết hợp bổ thể, trung hoà và ngăn ngưng kết hồng cầu. Do cấu trúc của các quyết định kháng nguyên khác nhau cho nên virus Dengue được chia ra làm 4 typ, ký hiệu là: D1, D2, D3, D4. 2.2.2. Khả năng gây bệnh Bệnh sốt xuất huyết Dengue là bệnh truyền nhiễm gây dịch do muỗi truyền. Nhiễm virus có thể gây ra các bệnh cảnh sau: – Sốt Dengue: Nung bệnh 3 – 15 ngày; thời kỳ khởi phát, bệnh nhân sốt cao 39 – 40OC, rét run, đau đầu, đau mỏi cơ, khớp, sung huyết ở củng mạc mắt, đau nhức nhãn cầu, phát ban ngoài da kiểu sởi, đôi khi thấy có chấm xuất huyết dưới da, số lượng tiểu cầu bình thường. Sốt trong vòng 3 – 7 ngày, tiên lượng tốt không xảy ra sốc. – Sốt xuất huyết Dengue: Ngoài các triệu chứng như trên, bệnh nhân còn có các dấu hiệu của hội chứng xuất huyết dưới da, niêm mạc, xuất huyết tiêu hoá, số lượng tiểu cầu giảm. Khi bị sốt xuất huyết Dengue rất dễ dẫn đến sốc do giảm tuần hoàn (do tăng tính thấm thành mạch) với các dấu hiệu: mệt lả, tinh thần vật vã, mạch nhanh nhỏ, chi lạnh, huyết áp tụt, nổi vân tím trên da. Nếu không điều trị kịp thời, bệnh nhân có thể tử vong.

2.2.3. Dịch tễ học Ổ chứa virus là người, khỉ và muỗi, đường lây truyền virus là do muỗi đốt. Vì vậy, bệnh sốt xuất huyết Dengue có mặt ở nơi có muỗi Aedes aegypti lưu hành như Châu Á, Châu Phi, Châu Mỹ và Châu Úc. Ở Việt Nam, do có hệ thống ao hồ, kênh rạch phức tạp và khí hậu nóng ẩm, cho nên bệnh sốt xuất huyết Dengue có thể gặp quanh năm, đặc biệt là vào mùa mưa.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 245 of 263

2.2.4. Chẩn đoán vi sinh học 2.2.4.1. Phân lập và xác định virus – Bệnh phẩm: + Máu bệnh nhân lúc đang sốt. Ngoài ra, bệnh phẩm có thể là tổ chức gan, lách, hạch lympho,… lấy từ tử thi chết không quá 6 giờ và được bảo quản bởi glycerol 50%. + Vector: Muỗi Aedes aegypti. Bệnh phẩm lấy xong phải được bảo quản lạnh, riêng muỗi phải giữ cho sống và gửi ngay đến phòng thí nghiệm. – Phân lập virus: Hiện nay thường dùng một trong ba phương pháp sau: + Phân lập trên chuột bạch. + Phân lập trên muỗi sống. + Phân lập trên tế bào một lớp C6/36. – Xác định virus: Sau khi phân lập, xác định virus bằng một trong các phương pháp sau: + Phản ứng kết hợp bổ thể. + Phản ứng trung hoà. + Kỹ thuật miễn dịch huỳnh quang trực tiếp. + Kỹ thuật PCR (Polymerace chain reaction). 2.2.4.2. Chẩn đoán huyết thanh – Bệnh phẩm: Máu bệnh nhân lúc vào viện và lần thứ hai cách đó 7 ngày. – Các kỹ thuật thường dùng hiện nay: + Phản ứng ngăn ngưng kết hồng cầu. + Phản ứng kết hợp bổ thể. + Phản ứng trung hoà. Dựa vào các phản ứng huyết thanh, chúng ta tìm được hiệu giá kháng thể lần 1 và hiệu giá kháng thể lần 2. Từ đó, nếu hiệu giá kháng thể lần 2 lớn hơn lần 1 bốn lần thì có chẩn đoán dương tính. 2.2.5. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: Hiện nay chưa có vaccin phòng bệnh sốt xuất huyết Dengue, do vậy, để hạn chế mắc bệnh này thì chủ yếu dựa vào phòng bệnh không đặc hiệu, đó là: + Hạn chế và tiêu diệt vector truyền bệnh. + Hạn chế và tránh muỗi đốt. – Điều trị: Hiện nay chưa có thuốc đặc hiệu kháng virus. Chủ yếu là điều trị triệu chứng và biến chứng kết hợp với nâng cao thể trạng.

3. VIRUS BẠI LIỆT (POLIOVIRUS)

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 246 of 263

Virus bại liệt được tìm ra năm 1904, đây là một Enterovirus (virus đường ruột) thuộc họ Picornaviridae. Enterovirus gồm: Poliovirus, Coxsackievirus, ECHO virus, virus viêm gan A.

3.1. Đặc điểm sinh học 3.1.1. Hình thể và cấu trúc Virus bại liệt hình cầu, đường kính khoảng 27 – 30nm, capsid được cấu tạo bởi 32 capsome đối xứng hình khối. Vật liệu di truyền là ARN một sợi. 3.1.2. Sức đề kháng Virus bại liệt có sức đề kháng cao, trong nước có thể sống được khoảng 4 tháng, trong phân sống được trên 6 tháng, không bị bất hoạt bởi dung môi hoà tan lipid. Tuy nhiên, virus lại dễ bị tiêu diệt ở nhiệt độ 56OC/30 phút, tia cực tím và các chất sát khuẩn như oxy già, dung dịch iod.

Hình 11.3. Ảnh kính hiển vi điện tử của virus bại liệt

3.1.3. Nuôi cấy Hai dòng tế bào thường trực được sử dụng để phân lập virus bại liệt: – Tế bào L20B (dòng tế bào chuột có thụ thể đặc hiệu với virus bại liệt). – Tế bào RD (tế bào ung thư cơ vân). 3.1.4. Kháng nguyên Virus bại liệt có 3 typ huyết thanh khác nhau, đó là typ I, giống điển hình là Bruhilde; typ II, giống điển hình là Lansing; typ III, giống điển hình là Leon.

3.2. Khả năng gây bệnh Bệnh bại liệt (Poliomyelitis) là bệnh nhiễm trùng cấp tính lây theo đường tiêu hoá, có thể thành dịch. Thời kỳ ủ bệnh từ 4 – 35 ngày. Biểu hiện lâm sàng của bệnh rất đa dạng, thể liệt mềm cấp chỉ khoảng 1%, thể viêm não vô khuẩn khoảng 1%, còn khoảng 90% là thể ẩn. Biểu hiện của hội chứng liệt mềm cấp là: giảm hoặc mất vận động chi, cơ bị liệt mềm, nhẽo, giảm trương lực, tiến triển cấp tính trong 3 – 4 ngày.

3.3. Dịch tễ học Virus bại liệt phân bố rộng rãi khắp thế giới, lây truyền qua đường tiêu hoá. Nước nhiễm chất thải, thức ăn bị nhiễm hoặc côn trùng trung gian (ruồi, gián) là nguồn lây nhiễm. Bệnh thường xảy ra ở mùa hè và gặp ở trẻ em dưới 15 tuổi. Từ năm 2000, Việt Nam đã công bố thanh toán bại liệt, tuy nhiên bại liệt vẫn lưu hành tại một số nơi trên thế giới, do đó chúng ta vẫn phải

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 247 of 263

tiếp tục giám sát các trưòng hợp liệt mềm cấp theo thường quy của Tổ chức Y tế Thế giới.

3.4. Chẩn đoán vi sinh 3.4.1. Phân lập và xác định virus – Bệnh phẩm: Phân lấy trong vòng 0 – 14 ngày kể từ khi liệt, 2 mẫu lấy cách nhau 24 giờ. – Phân lập virus trên 2 dòng tế bào nhạy cảm: Tế bào L20B, tế bào RD. – Xác định sự có mặt của virus là những đám hoại tử tế bào. – Định typ virus bằng phản ứng trung hoà trên nuôi cấy tế bào. 3.4.2. Chẩn đoán huyết thanh – Bệnh phẩm: Huyết thanh bệnh nhân được lấy 2 lần cách nhau khoảng 7 ngày để tìm động lực kháng thể. – Các phản ứng thường dùng: Phản ứng trung hoà trên nuôi cấy tế bào.

4. ROTAVIRUS Được Bishop phát hiện năm 1973 khi quan sát dưới kính hiển vi điện tử mảnh sinh thiết niêm mạc ruột một trẻ em chết vì tiêu chảy. Sau đó được đặt tên là Rotavirus thuộc họ Reoviridae.

4.1. Đặc điểm sinh học 4.1.1. Hình thể và cấu trúc Dưới kính hiển vi điện tử, virus trông giống hình bánh xe, đường kính khoảng 70 – 75nm, có capsid đối xứng hình khối gồm có hai lớp bao bọc quanh một ARN sợi kép. Rotavirus không có vỏ envelope. 4.1.2. Sức đề kháng Rotavirus có thể tồn tại nhiều ngày trong phân ở nhiệt độ thường và không chịu tác dụng của các chất hoà tan lipid. Virus có khả năng tồn tại lâu trong buồng bệnh, nên tỷ lệ nhiễm trùng bệnh viện khá cao. Rotavirus dễ bị bất hoạt bởi hoá chất EDTA và nhiệt độ cao hơn 45OC. 4.1.3. Nuôi cấy Rotavirus có thể được nuôi cấy trên tế bào tiên phát như: tế bào ruột, tế bào thai người, tế bào thai lợn.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 248 of 263

4.1.4. Sự nhân lên trong cơ thể Rotavirus thường gây nhiễm các tế bào có nhung mao trưởng thành ở ruột non và quá trình nhân lên của chúng diễn ra hoàn toàn trong bào tương của tế bào.

4.2. Dịch tễ học và khả năng gây bệnh 4.2.1. Dịch tễ Nhiễm Rotavirus xuất hiện khắp thế giới. Đến 3 tuổi, gần như mỗi một cá thể đã bị nhiễm Rotavirus một lần. Ở vùng khí hậu ôn hoà, nhiễm Rotavirus thường xuất hiện vào mùa đông lạnh. Ở vùng nhiệt đới, nhiễm Rotavirus có xu hướng xuất hiện suốt năm nhưng nhiều nhất là mùa thu đông. Rotavirus chủ yếu gây tiêu chảy cấp ở trẻ dưới 3 tuổi nhưng cũng có thể gây bệnh ở người lớn, đặc biệt là những đối tượng suy giảm miễn dịch, nhiễm HIV. Sự lây truyền của Rotavirus là theo con đường tiêu hoá. Ở Việt Nam, từ 1980 đã xác định Rotavirus là căn nguyên gây viêm dạ dày, ruột cấp tính ở trẻ em, đây là một bệnh rất phổ biến đứng thứ hai sau nhiễm trùng hô hấp cấp tính ở trẻ em. 4.2.2. Khả năng gây bệnh Rotavirus gây viêm dạ dày, ruột cấp tính. ủ bệnh thường chỉ 1 – 2 ngày. Toàn phát xảy ra đột ngột với các triệu chứng sốt nhẹ, nôn, tiêu chảy nhiều lần, phân thường có nhày và không có máu. Dấu hiệu mất nước nhẹ hay nặng tuỳ theo mức độ tiêu chảy.

4.3. Miễn dịch Trẻ nhỏ dưới 3 tháng ít mắc bệnh do kháng thể có từ mẹ. Các loại kháng thể: – IgA tiết trong sữa mẹ, chiếm tỷ lệ cao và tồn tại đến 24 tháng. – IgA tiết ở niêm mạc ruột non, là cơ sở nghiên cứu vaccin đường uống. – IgM xuất hiện sớm trong máu ở giai đoạn cấp tính. – IgG tăng cao ở giai đoạn hồi phục.

4.4. Chẩn đoán vi sinh học – Bệnh phẩm: Là phân lấy trong tuần đầu của bệnh. – Phân lập virus: Ít làm. – Chẩn đoán nhanh phát hiện virus từ bệnh phẩm bằng một trong kỹ thuật sau: + Kỹ thuật miễn dịch men (ELISA): Hiện nay được sử dụng nhiều nhất.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 249 of 263

+ Miễn dịch huỳnh quang (Immuno Fluorescene). + Miễn dịch phóng xạ (RIA). + Ngưng kết hồng cầu (hoặc hạt Latex) thụ động. + Tìm và quan sát độ lớn và hình thái hạt virus bằng kính hiển vi điện tử.

4.5. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: Hiện nay chưa có vaccin phòng bệnh. Phòng bệnh không đặc hiệu với những công việc sau: vệ sinh ăn uống, vệ sinh môi trường, phòng chống nhiễm trùng bệnh viện. – Điều trị: Chủ yếu là bồi phụ nước và điện giải, kết hợp với nâng cao thể trạng cho bệnh nhân đến khi hồi phục hoàn toàn.

5. CÁC VIRUS GÂY VIÊM GAN (Hepatitis viruses) Các virus gây viêm gan là những virus có ái tính với tế bào gan, nhưng chúng có cấu trúc, đường xâm nhập, cơ chế lan truyền khác nhau. Những virus này xâm nhập, nhân lên và gây tổn thương ở tế bào gan. Hiện nay các virus gây viêm gan được chia thành 5 loại chính: A, B, C, D, E.

5.1. Virus viêm gan A (Hepatitis A virus – HAV) 5.1.1. Đặc điểm sinh học 5.1.1.1. Hình thể và cấu trúc HAV là typ thứ 72 của Enterovirus, thuộc họ Picornavirus, không có vỏ envelope, ngoài cùng là vỏ capsid đối xứng khối bao bọc vật liệu di truyền là ARN một sợi dương.

Hình 11.5. Ảnh hiển vi điện tử của virus viêm gan A

5.1.1.2. Sức đề kháng HAV không bị bất hoạt bởi các dung môi hoà tan lipid, nhưng lại dễ dàng bị bất hoạt bởi tia cực tím, hoá chất sát trùng, ở 100OC sau 5 phút. 5.1.1.3. Nuôi cấy Có thể nuôi cấy HAV trên tế bào lưỡng bội phổi người, tế bào vero,… 5.1.1.4. Kháng nguyên HAV chỉ có một kháng nguyên chung là HAAg, do đó, virus này chỉ có 1 typ đồng nhất. Đối với những người mắc bệnh viêm gan A thì cơ thể sẽ đáp ứng miễn dịch với kháng thể lớp IgG tồn tại trong nhiều năm và có thể là suốt đời. 5.1.2. Khả năng gây bệnh HAV gây bệnh viêm gan cho người, bệnh dễ lây lan thành dịch. Thời gian ủ bệnh khoảng 30 –

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 250 of 263

40 ngày rồi biểu hiện các triệu chứng như: sốt nhẹ, mệt mỏi, chán ăn, nước tiểu vàng, vàng da, niêm mạc, men gan tăng cao, rất hiếm có các triệu chứng nặng. Khoảng 40 – 60% người mắc HAV không có biểu hiện lâm sàng, đây là nguồn lây nguy hiểm.

5.1.3. Đặc điểm dịch tễ HAV có mặt khắp thế giới và lây truyền qua đường tiêu hoá. Nguồn lây chính là người mang virus không biểu hiện triệu chứng và người bệnh. Đối tượng nhiễm HAV chủ yếu là trẻ em và người sống thiếu vệ sinh. Bệnh viêm gan A có tỷ lệ mắc cao ở vùng nhiệt đới, đặc biệt là các nước nghèo có điều kiện vệ sinh thấp kém.

5.1.4. Chẩn đoán vi sinh học 5.1.4.1. Phân lập và xác định virus Bệnh phẩm là phân hoặc mảnh sinh thiết gan. Có thể xác định trực tiếp virus trong bệnh phẩm bằng kính hiển vi điện tử hay kỹ thuật miễn dịch huỳnh quang và miễn dịch phóng xạ. Ngoài ra, có thể nuôi cấy phân lập virus trong các tế bào vero hoặc tế bào lưỡng bội phổi người. 5.1.4.2. Chẩn đoán huyết thanh Bệnh phẩm là huyết thanh bệnh nhân. Có thể tìm thấy IgM ngay từ những ngày đầu của bệnh bằng phản ứng ELISA, sau đó là IgG cũng tìm được bằng các phản ứng kết hợp bổ thể, phản ứng trung hoà. 5.1.5. Phòng bệnh và điều trị – Phòng bệnh: + Phòng bệnh không đặc hiệu: Vệ sinh ăn uống, quản lý bệnh nhân và xử lý tốt chất thải, đồ dùng của bệnh nhân,…. + Phòng bệnh đặc hiệu: Dùng vaccin. – Điều trị: Chủ yếu là chăm sóc điều dưỡng và điều trị triệu chứng.

5.2. Virus viêm gan B (Hepatitis B virus – HBV) 5.2.1. Đặc điểm sinh học 5.2.1.1. Hình thể và cấu trúc HBV thuộc họ Hepadnaviridae. Năm 1970, Dane phát hiện thấy virus trong huyết thanh bệnh nhân bằng kính hiển vi điện tử dưới dạng hạt hình cầu phức tạp, đường kính khoảng 42nm và vùng lõi đậm kích thước khoảng 28nm. Hạt này được gọi là hạt Dane. Cấu trúc hạt Dane gồm: Vỏ ngoài dày 7nm cấu tạo bởi 3 protein cấu trúc làm cho virus có hình cầu; capsid đối xứng hình khối tạo thành lõi; vật liệu di truyền là ADN hai sợi không khép kín. 5.2.1.2. Sức đề kháng Virus bị bất hoạt bởi tia cực tím, nhiệt độ 100OC sau 5 phút 5.2.1.3. Nuôi cấy Hiện nay chưa tìm được hệ tế bào nuôi cấy thích hợp cho HBV.

file://C:WindowsTempqeraucnwjbvi_sinh_vat_hoc.html

5/25/2012

LỜI GIỚI THIỆU

Page 251 of 263

5.2.1.4. Kháng nguyên – HBV có 3 loại kháng nguyên chính: + HBsAg là kháng nguyên bề mặt. Đây là kháng nguyên có sự thay đổi giữa các thứ typ, gồm có 4 typ phụ: adw, ayw, adr, ayr. + HBcAg là kháng nguyên lõi nằm ở trung tâm của hạt virus. Muốn phát hiện được kháng nguyên này phải phá vỡ hạt virus. + HBeAg là kháng nguyên có nguồn gốc từ nucleocapsid, thường thay đổi ở các thứ typ và gồm có 2 typ phụ: HBeAg/1, HBeAg/2. 5.2.1.5. Kháng thể Khi cơ thể nhiễm HBV thì sẽ sinh các kháng thể tương ứng: + Kháng thể kháng HBsAg: Xuất hiện rất muộn sau khi nhiễm HBV, có tác dụng chống virus nên khi xuất hiện thì bệnh cảnh được cải thiện. + Kháng thể kháng HBcAg: Có sớm ở giai đoạn ủ bệnh, nhưng nếu kéo dài thì bệnh nhân sẽ mắc viêm gan mãn tính. + Kháng thể kháng HBeAg: xuất hiện rất muộn, thường ở thời kỳ lui bệnh và hồi phục. 5.2.2. Khả năng gây bênh HBV chỉ gây bệnh cho người, thời gian ủ bệnh thường 40 – 90 ngày hoặc dài hơn. Thời kỳ khởi phát và toàn phát thường biểu hiện rầm rộ, cấp tính với các triệu chứng: Sốt cao, mệt mỏi, chán ăn, mất ngủ, nước tiểu vàng, vàng da, vàng mắt. Thường bệnh nhân bình phục sau 4 tuần với triệu chứng đi tiểu nhiều, nước tiểu trong dần và bệnh nhân trở lại ăn khoẻ bình thường. Tuy nhiên, có khoảng 5 – 10% viêm gan B cấp có thể trở thành mãn tính và có các biến chứng xơ gan hay ung thư gan. 5.2.3. Đặc điểm dịch tễ HBV lây truyền chủ yếu qua 3 con đường chính: Đường máu, đường tình dục và từ mẹ sang con. Hiện nay, có nhiều con đường có thể dẫn đến nhiễm virus này, ví dụ: tiêm truyền (chủ yếu là tiêm chích ma tuý), gái mại dâm và các con đường khác như cắt tóc, nhổ răng, châm cứu. Do vậy, viêm gan B có thể gặp ở mọi lứa tuổi và có tỷ lệ cao. Ngoài ra, viêm gan B còn được biết là căn nguyên chủ yếu dẫn tới suy gan và ung thư gan. 5.2.4. Chẩn đoán vi sinh học Hiện nay, chẩn đoán viêm gan B thường dựa vào các phản ứng huyết thanh tìm các marker (dấu ấn) của HBV để xác định virus và các dạng nhiễm virus. Ngoài việc chẩn đoán dựa vào các marker của HBV, trên thực tế người ta có

Thuốc Fluoxetin: Những Điều Cần Biết

Thuốc có thành phần tương tự: Adep XL; Beeflor Cap.; Chertin; Flocept 20; Flumod; Fluotin 20; Fluoxecap; Fluozac; Flutonin 10; Fositine GPL; Fucepron; Intas Flunil-20; Kalxetin; Magrilan; Mawel; Nilkey; Nufotin; Oxedep; Oxeflu Cap; Oxigreen; PMS-Fluoxetine;

Các dạng thuốc và hàm lượng cụ thể

Công dụng của thuốc Fluoxetin

Fluoxetin là thuốc chống trầm cảm hai vòng

Thuốc có tác dụng ức chế chọn lọc thu hồi serotonin, làm tăng nồng độ serotonin, từ đó cải thiện các triệu chứng trầm cảm ở bệnh nhân trầm cảm.

Thuốc được dùng trên những bệnh nhân trong các trường hợp

Dị ứng với fluoxetin hoặc bất cứ thành phần nào khác có trong công thức thuốc.

Không dùng trên đối tượng suy thận nặng (độ thanh thải creatinin Clcr < 10 ml/phút).

Với những đối tượng đang dùng các thuốc ức chế MAO (dùng hai loại thuốc này phải cách nhau ít nhất 5 tuần)

Hoặc nếu người đã từng bị động kinh hoặc đối tượng là phụ nữ cho con bú không nên dùng thuốc

4. Cách dùng thuốc Fluoxetin hiệu quả

4.1. Cách dùng

Fluoxetin thường được dùng theo đường uống.

Nên dùng thuốc với một cốc nước

4.2. Liều dùng

Bắt đầu liều 20 mg/ngày

Uống 1 lần vào buổi sáng.

Lưu ý một số người bệnh có thể dùng liều thấp hơn, cụ thể 5 mg/ngày hoặc 20 mg cách 2 hoặc 3 ngày/ lần).

Duy trì liều được thay đổi theo đáp ứng lâm sàng của mỗi người. Thông thường sau một vài tuần mới đạt được hiệu quả điều trị đầy đủ. Do vậy không nên tăng liều thường xuyên.

Liều 60 mg/ngày có thể uống 1 lần vào buổi sáng hoặc chia làm nhiều lần trong ngày.

4.2.4. Điều trị hội chứng xung lực cưỡng bức ám ảnh

Bắt đầu liều 20 mg/ngày

Thông thường phải mất vài tuần mới đạt được đáp ứng điều trị đầy đủ.

Ngoài ra, một số trường hợp có thể cần liều cao tới 80 mg/ngày. Tuy nhiên, quan trọng là bao giờ cũng cần vài tuần (4 – 6 tuần) để đạt được kết quả về điều trị với 1 liều đã cho.

Lưu ý, liều chỉ mang tính chất tham khảo. Bệnh nhân nên tuân thủ chính xác liều lượng mà bác sĩ chỉ định.

Mệt mỏi, chóng mặt, ra mồ hôi.

Liệt dương, không có khả năng xuất tinh, giảm tình dục.

Phát ban da, ngứa.

Tình trạng bồn chồn, mất ngủ, lo sợ.

Nôn, rối loạn tiêu hóa, khô miệng.

Co thắt phế quản/phản ứng dạng hen.

Bí tiểu tiện.

Ngất, bệnh huyết thanh.

Loạn nhịp tim, mạch nhanh, viêm mạch.

Phản ứng ngoại tháp, rối loạn vận động, hội chứng Parkinson, dị cảm, động kinh, hội chứng serotonin.

Giảm hoặc tăng năng tuyến giáp, tăng prolactin huyết, chứng to vú đàn ông, chứng tiết nhiều sữa.

Dát sần, chứng mụn mủ, phát ban, lupus ban đỏ.

Viêm gan, vàng da ứ mật.

Xơ hóa phổi, phù thanh quản.

Giảm nồng độ natri trong máu.

Furazolidon, procarbazin và selegilin

Flecainid, encainid, vinblastin, carbamazepin và thuốc chống trầm cảm 3 vòng

Maprotilin hoặc trazodon

Thuốc chống đông máu

Digitalis hoặc digitoxin

7. Những lưu ý khi dùng thuốc Fluoxetin

Lưu ý tránh dùng đồng thời với các chất ức chế MAO. Chỉ nên bắt đầu dùng thuốc này khi đã thải trừ fluoxetin hoàn toàn (ít nhất 5 tuần). Thận trọng giảm liều cho người bệnh mắc bệnh gan hoặc suy giảm chức năng gan.

Ngoài ra, thuốc có thể gây buồn ngủ, giảm khả năng suy xét, phán đoán, suy nghĩ hoặc khả năng vận động, nên phải thận trọng khi lái xe, vận hành máy hoặc những công việc cần tỉnh táo.

Không nên đứng dậy đột ngột khi đang nằm hoặc ngồi vì thuốc có thể gây chóng mặt hoặc nhức đầu

Chú ý, fluoxetin có thể gây hạ đường huyết trên bệnh nhân đái tháo đường.

Thận trọng với người bệnh đã từng bị bệnh động kinh, do fluoxetin có thể hạ thấp ngưỡng gây cơn động kinh.

8. Các đối tượng sử dụng đặc biệt

8.1. Phụ nữ mang thai

Vẫn chưa xác định tính an toàn của fluoxetin đối với người mang thai. Do đó, phải tránh dùng thuốc này trong thời kỳ mang thai, trừ khi không có thuốc nào khác an toàn hơn.

8.2. Phụ nữ cho con bú

9. Xử trí khi quá liều Fluoxetin

Dấu hiệu khi quá liều fluoxetin

Khi uống quá liều fluoxetin, triệu chứng chủ yếu là buồn nôn, nôn.

Ngoài ra, cũng thấy triệu chứng kích động, hưng cảm nhẹ và các dấu hiệu kích thích TKTW.

Xử trí khi quá liều fluoxetin

Chủ yếu là tập trung điều trị triệu chứng và hỗ trợ.

Có thể cho dùng than hoạt và sorbitol.

Lưu ý duy trì hô hấp, hoạt động tim và thân nhiệt. +Ngoài ra, nếu cần, có thể dùng thuốc chống co giật như diazepam.

10. Xử trí khi quên một liều Fluoxetin

Dược sĩ Nguyễn Ngọc Cẩm Tiên

Thuốc Fluoxetine 10Mg/1 Là Gì?

Thuốc Fluoxetine 10mg/1 là gì? Tác dụng thuốc Fluoxetine, cách dùng, liều dùng, công dụng? Hướng dẫn sử dụng thuốc Fluoxetine bao gồm chỉ định, chống chỉ định, tác dụng, tác dụng phụ và các lưu ý khi dùng thuốc Fluoxetine. Thông tin dưới đây được biên tập và tổng hợp từ Dược thư quốc gia Việt Nam – Bộ Y tế mới nhất, Cục quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Hoa Kỳ (FDA) và các nguồn y khoa uy tín khác.

Fluoxetine là thuốc gì?

Thuốc Fluoxetine 10 mg/1 là Thuốc kê đơn – ETC sản xuất bởi Proficient Rx LP. Thuốc Fluoxetine chứa thành phần Fluoxetine Hydrochloride và được đóng gói dưới dạng Viên con nhộng

Dạng thuốc và hàm lượng

Những dạng và hàm lượng thuốc Fluoxetine

Thuốc Fluoxetine 10mg/1 dưới dạng Viên con nhộng

Chỉ định

Đối tượng sử dụng thuốc Fluoxetine 10mg/1

Tuân thủ sử dụng thuốc theo đúng chỉ định(công dụng, chức năng cho đối tượng nào) ghi trên tờ hướng dẫn sử dụng thuốc Fluoxetine 10mg/1 hoặc tờ kê đơn thuốc của bác sĩ.

Liều dùng và cách dùng

Liều dùng Fluoxetine 10mg/1

Cần áp dụng chính xác liều dùng thuốc Fluoxetine ghi trên bao bì, tờ hướng dẫn sử dụng thuốc hoặc chỉ dẫn của bác sĩ, dược sĩ. Không tự ý tính toán, áp dụng hoặc thay đổi liều dùng.

Quá liều, quên liều và xử trí

Nên làm gì trong trường hợp quá liều thuốc Fluoxetine 10mg/1

Những loại thuốc kê đơn cần phải có đơn thuốc của bác sĩ hoặc dược sĩ. Những loại thuốc không kê đơn cần có tờ hướng dẫn sử dụng từ nhà sản xuất. Đọc kỹ và làm theo chính xác liều dùng ghi trên tờ đơn thuốc hoặc tờ hướng dẫn sử dụng thuốc. Khi dùng quá liều thuốc Fluoxetine 10mg/1 cần dừng uống, báo ngay cho bác sĩ hoặc dược sĩ khi có các biểu hiện bất thường

Lưu ý xử lý trong thường hợp quá liều

Những biểu hiện bất thường khi quá liều cần thông báo cho bác sĩ hoặc người phụ trách y tế. Trong trường hợp quá liều thuốc Fluoxetine 10mg/1 có các biểu hiện cần phải cấp cứu: Gọi ngay 115 để được hướng dẫn và trợ giúp. Người nhà nên mang theo sổ khám bệnh, tất cả toa thuốc/lọ thuốc đã và đang dùng để các bác sĩ có thể nhanh chóng chẩn đoán và điều trị

Nên làm gì nếu quên một liều thuốc Fluoxetine 10mg/1

Thông thường các thuốc có thể uống trong khoảng 1-2 giờ so với quy định trong đơn thuốc. Trừ khi có quy định nghiêm ngặt về thời gian sử dụng thì có thể uống thuốc sau một vài tiếng khi phát hiện quên. Tuy nhiên, nếu thời gian quá xa thời điểm cần uống thì không nên uống bù có thể gây nguy hiểm cho cơ thể. Cần tuân thủ đúng hoặc hỏi ý kiến bác sĩ trước khi quyết định.

Chống chỉ định

Những trường hợp không được dùng thuốc Fluoxetine 10mg/1

Thông thường người mẫn cảm dị ứng với bất cứ chất nào trong thành phần của thuốc thì không được dùng thuốc. Các trường hợp khác được quy định trong tờ hướng dẫn sử dụng thuốc hoặc đơn thuốc bác sĩ. Chống chỉ định thuốc Fluoxetine 10mg/1 phải hiểu là chống chỉ định tuyệt đối, tức là không vì lý do nào đó mà trường hợp chống chỉ định lại linh động được dùng thuốc.

Tác dụng phụ

Những tác dụng phụ khi dùng Fluoxetine 10mg/1

Thông thường những tác dụng phụ hay tác dụng không mong muốn (Adverse Drug Reaction – ADR) tác dụng ngoài ý muốn sẽ mất đi khi ngưng dùng thuốc. Nếu có những tác dụng phụ hiếm gặp mà chưa có trong tờ hướng dẫn sử dụng. Thông báo ngay cho bác sĩ hoặc người phụ trách y khoa nếu thấy nghi ngờ về các những tác dụng phụ của thuốc Fluoxetine 10mg/1

Thận trọng và lưu ý

Những lưu ý và thận trọng trước khi dùng thuốc Fluoxetine 10mg/1

Những đối tượng cần lưu ý trước khi dùng thuốc Fluoxetine 10mg/1: người già, phụ nữ mang thai, phụ nữ cho con bú, trẻ em dưới 15 tuổi, người suy gan, suy thận, người mẫn cảm dị ứng với bất cứ chất nào trong thành phần của thuốc… Hoặc đối tượng bị nhược cơ, hôn mê gan, viêm loét dạ dày

Lưu ý thời kỳ mang thai

Bà bầu mang thai uống thuốc Fluoxetine 10mg/1 được không?

Luôn cân nhắc và hỏi ý kiến bác sĩ hoặc dược sĩ trước khi dùng thuốc. Các thuốc dù đã kiểm nghiệm vẫn có những nguy cơ khi sử dụng.

Lưu ý thời kỳ cho con bú

Bà mẹ cần cân nhắc thật kỹ lợi ích và nguy cơ cho mẹ và bé. Không nên tự ý dùng thuốc khi chưa đọc kỹ hướng dẫn sử dụng và chỉ dẫn của bác sĩ dể bảo vệ cho mẹ và em bé

Tương tác thuốc

Thuốc Fluoxetine 10mg/1 có thể tương tác với những thuốc nào?

Cần nhớ tương tác thuốc với các thuốc khác thường khá phức tạp do ảnh hưởng của nhiều thành phần có trong thuốc. Các nghiên cứu hoặc khuyến cáo thường chỉ nêu những tương tác phổ biến khi sử dụng. Chính vì vậy không tự ý áp dụng các thông tin về tương tác thuốc Fluoxetine 10mg/1 nếu bạn không phải là nhà nghiên cứu, bác sĩ hoặc người phụ trách y khoa.

Tương tác thuốc Fluoxetine 10mg/1 với thực phẩm, đồ uống

Dược lý và cơ chế

Tương tác của thuốc Fluoxetine 10mg/1 với các hệ sinh học

Mỗi thuốc, tuỳ theo liều dùng sẽ có tác dụng sớm, đặc hiệu trên một mô, một cơ quan hay một hệ thống của cơ thể, được sử dụng để điều trị bệnh, được gọi là tác dụng chính.

Dược động học

Tác động của cơ thể đến thuốc Fluoxetine 10mg/1

Động học của sự hấp thu, phân phối, chuyển hóa và thải trừ thuốc để biết cách chọn đường đưa thuốc vào cơ thể (uống, tiêm bắp, tiêm tĩnh mạch…), số lần dùng thuốc trong ngày, liều lượng thuốc tuỳ theo từng trường hợp (tuổi, trạng thái bệnh, trạng thái sinh lý…)

Bảo quản

Nên bảo quản thuốc Fluoxetine 10mg/1 như thế nào?

Đọc kỹ hướng dẫn thông tin bảo quản thuốc ghi trên bao bì và tờ hướng dẫn sử dụng thuốc Fluoxetine 10mg/1. Kiểm tra hạn sử dụng thuốc. Khi không sử dụng thuốc cần thu gom và xử lý theo hướng dẫn của nhà sản xuất hoặc người phụ trách y khoa. Các thuốc thông thường được bảo quản ở nhiệt độ phòng, tránh tiếp xúc trực tiêp với ánh nắng hoặc nhiệt độ cao sẽ có thể làm chuyển hóa các thành phần trong thuốc.

Tổng kết

Dược thư quốc gia Việt Nam</